Uchinchi kosmik tezlik — eng kichik tezlik bo‘lib, uni Yer yuzasiga yaqin joylashgan jismga berish kerak. Jism Yer va Quyoshning gravitatsion tortishish kuchini yengib, Quyosh tizimi chegarasidan chiqib ketishi mumkin. Bu tezlik taxminan 16,65 km/s ga teng.
Hisoblash
Yer orbitasidan turib Quyosh tizimidan chiqib ketish uchun massasi bo‘lgan raketa Quyoshga nisbatan tezlikka ega bo‘lishi kerak. Bu tezlik quyidagi energiyaning saqlanish qonuni bilan aniqlanadi:
bu yerda — Quyoshning massasi, — Yer orbitasining radiusi. Demak, raketaning Quyoshga nisbatan talab etiladigan tezligi quyidagicha:
Raketa Yer bilan birga Quyosh atrofidagi orbita bo‘ylab harakatlanishi tufayli, Yerning Quyosh atrofidagi orbital tezligiga allaqachon ega. Bu tezlikni aniqlashda Nyutonning ikkinchi qonunidan foydalanamiz:
bundan kelib chiqadiki,
Demak, raketa Yerning Quyosh atrofidagi orbitasi bo‘ylab harakatlanish tezligi vektori yo‘nalishida tezlashtirilsa, kosmik raketaning Yerga nisbatan tezligi Quyosh tizimi chegarasidan chiqish uchun zarur bo‘lgan qiymatga teng bo‘lishi kerak:
Kemani Yerning tortishish maydonidan chiqarish uchun unga ikkinchi kosmik tezlikni
Demak, kinetik energiya , kosmik kemaga Quyosh tizimini tark etishi uchun berilishi kerak bo‘lgan energiya ikki kinetik energiya yig‘indisidan iborat: , Yerning tortishish maydonidan chiqib ketish uchun zarur bo‘lgan energiya; ikkinchi qism esa kinetik energiya , u Yer orbitasidan turib Quyoshning tortishish maydonidan chiqib ketish uchun zarur.
bundan kelib chiqib, .
quyidagi formulaga kelamiz:
bu yerda — orbital tezligi (sayyoraga tegishli), — sayyora uchun ikkinchi kosmik tezlik hisoblanadi.
Son qiymatlarni qo‘yib (Yer uchun = 29,783 km/s, = 11,182 km/s), natijani hisoblaymiz:
- 16,65 km/s.
Amalda erishish
Yerdan uchirishda Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanish tezligidan (≈0,5 km/s) va sayyoraning orbital harakat tezligidan (≈29,8 km/s) imkon qadar samarali foydalanilsa, kosmik apparat Yerga nisbatan atigi ~16,6 km/s tezlikda ham uchinchi kosmik tezlikka erishishi mumkin. Atmosfera qarshiligi ta’sirini istisno qilish uchun kosmik apparat bu tezlikka Yer atmosferasidan tashqarida erishadi, deb faraz qilinadi. Uchinchi kosmik tezlikka erishish uchun energiya jihatidan eng maqbul uchirish ekvator yaqinida amalga oshirilishi kerak. Jismning harakat yo‘nalishi Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi va Yerning Quyosh atrofidagi orbital harakati yo‘nalishlari bilan bir xil bo‘lishi lozim. Ya’ni, uchirish kosmodromda mahalliy vaqt bilan yarim tunda amalga oshirilishi kerak. Bunda apparatning Quyoshga nisbatan tezligi quyidagiga teng bo‘ladi:
- 29,8 + 16,2 + 0,5 = 46,5 km/s.
Uchinchi kosmik tezlikka erishgan apparatning trayektoriyasi parabola tarmog‘ining bir qismi bo‘ladi, Quyoshga nisbatan tezligi esa asimptotik ravishda nolga intiladi.
2023-yil boshidagi holatga ko‘ra, birorta ham kosmik apparat Yerdan uchinchi kosmik tezlik bilan chiqib ketmagan. Yerni tark etish tezligi eng katta bo‘lgan kosmik apparat Yangi ufqlar; uning tezligi 16,26 km/s (geliosentrik tezligi 45 km/s) bo‘lgan, bu uchinchi kosmik tezlikdan 0,34 km/s ga kam. Biroq gravitatsion manevr tufayli, 2007-yilda Yupiter yaqinida uning tezligi yana 4 km/s ga oshdi. Bu esa kelajakda uning geliosferani ishonchli tarzda tark etishiga imkon beradi. Missiyasining asosiy qismi (Plutonni tadqiq etish) yakunlangan paytda «Yangi ufqlar» kosmik apparati Quyoshdan taxminan 14 km/s geliosentrik tezlik bilan uzoqlashayotgan edi. Geliosferani allaqachon tark etgan boshqa kosmik apparatlar ham xuddi shu tarzda tezlashtirilgan (Voyajer-1, Voyajer-2, Pioner-10 va Pioner-11). Ularning barchasi Yerdan uchinchi kosmik tezlikdan ancha past tezlikda chiqib ketgan.