
Fizik kattalik — o‘lchanadigan sifat, belgi yoki xususiyatga ega bo‘lgan moddiy obyekt yoki hodisa, umumiy bo‘lib, sifat jihatidan sinfga xos moddiy obyektlar yoki jarayonlar, hodisalar, ammo miqdoriy jihatdan ularning har biri uchun alohida.
Fizik kattaliklar quyidagi xususiyatlarga ega: turi, o‘lchami, o‘lchov birligi va qiymati.
Fizik kattaliklarni belgilash uchun lotin yoki yunon alifbosining bosh va kichik harflari ishlatiladi. Belgilarga ko‘pincha yuqori yoki quyi indekslar qo‘shiladi. Ular kattalik nimaga tegishli ekanini ko‘rsatadi. Masalan, Eп ko‘pincha potensial energiyani bildiradi, cp — issiqlik sig‘imi doimiy bosimda.
Ba’zi kattaliklarni asosiy (o‘lchamga bog‘liq bo‘lmagan) kattaliklar sifatida tanlash mumkin. Bunda qolgan kattaliklar fizik qonunlar yordamida ular orqali ifodalanadi. O‘lchamliklar ikkilamchi fizik kattaliklar uchun ularni belgilovchi qonunlardan, shuningdek, bu kattaliklar ushbu qonunlarga belgilangan koeffitsiyentlar bilan kirishi haqidagi talabdan kelib chiqib aniqlanadi. Asosiy va bog‘liq fizik kattaliklar majmui fizik kattaliklar tizimini tashkil etadi. Masalan, LMT tizimida asosiy kattaliklar sifatida uzunlik, massa va vaqt tanlangan.
Kattaliklar bilan bir qatorda ularning miqyosi ham ko‘rsatilsa, bu fizik kattaliklar birliklari tizimi deb ataladi. Bunga birliklar tizimlaridan CGS yoki SI.
Kattaliklarning umumiy xususiyatlari
Kattalikning sifat jihatidan aniqlanganligi tur deb ataladi. Masalan, uzunlik va kenglik bir jinsli kattaliklardir. Muayyan obyekt yoki hodisaga xos kattalikning miqdoriy aniqligi o‘lchami deb ataladi. Obyekt yoki hodisalardagi mos (bir jinsli) kattaliklar o‘lchamlarining o‘ziga xosligi ularni taqqoslash va farqlash imkonini beradi.

Kattalikni o‘lchash jarayonida aniqlanayotgan kattalikning o‘lchami shartli ravishda qabul qilingan birlik o‘lchami bilan taqqoslanadi. Bunday taqqoslash natijasi kattalikning o‘lchangan qiymati bo‘lib, u kattalik o‘lchami birlik o‘lchamidan necha marta katta yoki kichik ekanini ko‘rsatadi. Demak, qiymat o‘lchashning maqsadi va natijasidir.
, bunda X — obyekt yoki hodisaning o‘lchanayotgan kattaligi, {x} — son qiymati, [x] — kattalik birligi.
Birlikning o‘zining son qiymati [x] har doim aynan 1 ga teng. Kattalik o‘lchami tanlangan birlikka bog‘liq emas, qiymati esa boshqa birlik tanlanganda o‘zgaradi. Masalan, tarozi toshi massasi 1 kilogramm, shuningdek, massasi 2,2 funt yoki 0,001 tonnaga ham teng. Bir jinsli kattaliklarning qiymatlari o‘lchash obyektlarini taqqoslash uchun qo‘llanadi.
Kattalik qiymatlarining uch turi umumiy atama bilan birlashtirilgan «tayanch qiymat».
- Haqiqiy qiymat — kattalikning ideal, yagona qiymati. Bu atama mikro darajadagi qiymat noaniqligini e’tiborga olmaslik mumkin bo‘lgan hollarda ishlatiladi.
- Amaldagi qiymat — tajriba yo‘li bilan olinadi va haqiqiy qiymatga yetarlicha yaqin bo‘ladi.
- Qabul qilingan qiymat — kattalikka biriktirilgan qiymat.
Fizik kattaliklarning xilma-xilligi fizik kattaliklar tizimlari yordamida tartibga solinadi. Tizimda kattaliklarning cheklangan ro‘yxati asosiy deb qabul qilinadi, qolgan hosilaviy kattaliklar esa ulardan bog‘lanish tenglamalari yordamida keltirib chiqariladi. Xalqaro kattaliklar tizimi (inglizcha International System of Quantities, ISQ) tizimida asosiy sifatida yetti kattalik tanlangan:
- L — uzunlik;
- M — massa;
- T — vaqt;
- I — tok kuchi;
- Θ — harorat;
- N — modda miqdori;
- J — yorug‘lik kuchi.
Kattaliklar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni tahlil qilishda fizik kattalikning o‘lchamligi tushunchasi qo‘llanadi. Bu atama darajali birhad deb ataladigan, asosiy kattaliklar belgilarining turli darajalardagi ko‘paytmasidan iborat ifodani anglatadi. O‘lchamlikni aniqlashda standart matematik amallar — ko‘paytirish, bo‘lish va darajalarni qisqartirish qo‘llanadi. Agar barcha amallardan keyin kattalik o‘lchamligida nolga teng bo‘lmagan darajali ko‘paytuvchilar qolmasa, bunday kattalik o‘lchamsiz.
| Kattalik | Bog‘lanish tenglamasi | SI dagi o‘lchamligi | Birlik nomi |
|---|---|---|---|
| Tezlanish | Yo‘q | ||
| Kuch | Nyuton | ||
| Yuza | Kvadrat metr | ||
| Bosim | Paskal |
Yerning qattiq qismidagi, shuningdek, uning suyuq va gazsimon qobiqlaridagi obyektlar hamda hodisalarni tavsiflovchi fizik kattaliklar geofizik kattaliklar deb ataladi. Geofizik kattaliklarni laboratoriyada yoki dala sharoitida o‘lchash sayyoraning ichki tuzilishini yaxshiroq tushunish, shuningdek, foydali qazilma konlarini izlash va razvedka qilish imkonini beradi. Tog‘ jinslarining fizik kattaliklarini laboratoriya sharoitida o‘lchashga asoslangan fan — petrofizika.
Fizik kattaliklarning tasnifi
- Additiv va noadditiv kattaliklar
- additiv kattaliklar — qiymatlari qo‘shilishi, o‘zgarmas songa ko‘paytirilishi yoki o‘zaro bo‘linishi mumkin bo‘lgan kattaliklardir. Masalan, massa, uzunlik va yuza.
- noadditiv kattaliklar — qiymatlarini qo‘shish matematik jihatdan mumkin bo‘lsa-da, mazmunsiz bo‘lgan kattaliklardir. Bunday kattaliklarga harorat, zichlik va solishtirma qarshilik kiradi. Istisno tariqasida, haroratlarni ayirish mumkin; bunda hosil bo‘ladigan haroratlar farqi bir qator fizik qonunlar tarkibiga kiradi.
- Skalyar, vektor va tenzor kattaliklar
- skalyar kattaliklar qiymati faqat bitta son bilan ifodalanadi; ular uchun yo‘nalish aniqlanmagan. Skalyar kattalikka yaqqol misol — potensial energiya.
- vektor kattaliklar uchta (yoki ikkita) mustaqil qiymatdan iborat ketma-ketlik bilan tavsiflanadi; bu qiymatlar komponentlar deb ataladi. Vektor kattaliklarning skalyar moduli va yo‘nalishi bo‘ladi. Kuch, bosim, tezlik va tezlanish vektor kattaliklardir.
- Tenzor kattaliklar qolgan barcha sinflarni birlashtiradi. Ular muhitlar uchun material tenglamalarda yuzaga keladi. Masalan, elastiklik nazariyasida deformatsiyalarni tavsiflash, elektromagnit nazariyada moddiy muhit tenglamalarini ifodalash, umumiy nisbiylik nazariyasida esa metrikani tavsiflash uchun ishlatiladi.
Fizik kattaliklar guruhlari
Elektr kattaliklar
Elektr kattaliklar elektr tokini — zaryadlangan zarrachalarning yo‘naltirilgan harakatini tavsiflaydi. Elektr kattaliklariga quyidagilar kiradi:
Adabiyotlar
- RMG 29-2013 GSI. Metrologiya. Asosiy atamalar va ta’riflar.