Plank birliklari nima

Plank birliklari — tabiiy birliklar tizimlaridan biri bo‘lgan o‘lchov birliklari tizimi. U 1901 yilda nemis fizigi Maks Plank tomonidan taklif etilgan va uning sharafiga nomlangan.

Plank birliklari tizimi keng tarqalmagan, chunki unga kiruvchi birliklarning aksariyati amaliy foydalanish uchun noqulay qiymatlarga ega (juda katta yoki juda kichik). Biroq, boshqa tabiiy birliklar tizimlari kabi, u nazariy fizikada muvaffaqiyatli qo‘llanadi: bu tizimda tenglamalar ancha soddalashadi va ularning yozuvi ortiqcha koeffitsiyentlardan xoli bo‘ladi.

Asosiy birliklar

Hozirgi vaqtda Plank tizimi deganda, shunday birliklar tizimi tushuniladiki, unda asosiy birliklar sifatida quyidagi fundamental fizik doimiylar:

Bunda Kulon qonunidagi proporsionallik koeffitsiyenti birga teng deb olingan.

Odatda, Plank tizimi haqida gap ketganda, bu holatda quyidagi tengliklar bajarilishi ko‘rsatiladi: c=1, ℏ=1, kB=1 va G=1. Biroq, aslida, bunday yozuv shakli aniq emas. U faqat tegishli doimiy miqdor o‘lchov birligi sifatida tanlanganini anglatadi. Shuni yodda tutish kerakki, Plank tizimida o‘lchamliklar yo‘qolmaydi, aksincha, ular fundamental tus oladi, chunki fundamental doimiylardan tuziladi.

Hosila birliklar

Plankning asosiy birliklaridan tizimning qolgan barcha (hosila) birliklari keltirib chiqariladi. Ulardan ayrimlari quyida keltirilgan. c,G,ℏ,ε0 va kB qiymatlari Xalqaro birliklar tizimi (SI) birliklarida ifodalangan; hisob-kitoblarda foydalanilgan qiymatlar CODATA tomonidan tavsiya etilgan.

Plank kattaliklarining zamonaviy qiymatlari
KattalikFormulaQiymati (SI birliklarida)
Plank massasimP=ℏcG2,176434(24)×10−8 кг
Plank uzunligilP=ℏmPc=ℏGc31,616255(18)×10−35 м
Plank vaqtitP=lPc=ℏGc55,391247(60)×10−44 с
Plank tezlanishiaP=lPtP2=ctP5,56073(62)×1051 м/с2
Plank energiyasiEP=mPc2=ℏtP=ℏc5G1,956080(22)×109 Дж
Plank haroratiTP=EPkB=ℏc5kB2G1,416784(16)×1032 К
Plank zaryadiqP=4πε0ℏc=2chε0=eα, bunda e — elementar elektr zaryadi, α — nozik tuzilish doimiysi, h — Plank doimiysi. Shunga ko‘ra, nozik tuzilish doimiysi — elektron zaryadining Plank zaryadlarida ifodalangan kvadratiga teng.1,87554603778(14)×10−18 Кл
Plank tokiIP=qPtP=c64πε0G=2c3πε0G3,478872(39)×1025 А
Plank kuchiFP=mPctP=c4G1,21027×1044 Н
Plank bosimipP=FPlP2=c7ℏG24,63309×10113 Па
Plank burchak chastotasiωP=1tP=c5ℏG1,85487×1043 c−1
Plank quvvati (yoki Plank yorqinligi)LP=mPc2tP=c5G3,62831×1052 Вт
Plank yuzasi (yoki Plank sochilish kesimi)lP2=ℏGc32,61228(4)×10−70 м2
Plank impulsipP=mPc=ℏlP=ℏc3G6,52478(7) кг·м/с
Plank zichligiρP=mPlP3=c5ℏG25,1550×1096 кг/м³

Xatolik (kattalikdan keyin qavs ichida ko‘rsatilgan) oxirgi ahamiyatli raqamning birliklarida ifodalanadi. Plank birliklarining aksariyatida xatolikka asosiy hissani gravitatsion doimiyni o‘lchashning nisbiy xatoligi G (δG ≈ 2,2 × 10−5), bu elektr doimiysining ε0 (δε0 ≈ 1,5 × 10−10) nisbiy xatoligidan ancha katta; holbuki Plank doimiysining h, Boltsman doimiysining kB, elementar zaryadning e va yorug‘lik tezligining c nisbiy xatoliklari esa nolga teng — bu kattaliklar SI birliklarida aniq qiymatlar sifatida ifodalanadi (chunki tegishli birliklar hozirgi tahrirdagi SI orqali aniqlangan). Shunday qilib, agar Plank birligi formulasiga G±s kirsa, uning nisbiy xatoligi taxminan s·δG ga teng bo‘ladi (masalan, ta’rifiga G1/2 yoki G−1/2 kiradigan birliklar uchun nisbiy xatolik taxminan δG/2 ≈ 10−5 ga teng). Ta’rifiga G kirmaydigan kam sonli Plank birliklaridan biri Plank zaryadidir, shuning uchun uning aniqligi δε0.

Tarixi

Maks Plank 1933-yilda

Plank birliklari tizimi ilk bor 1899 yilda Maks Plank tomonidan yorug‘lik tezligi c, gravitatsion doimiy G va issiqlik nurlanishi nazariyasi uchun u kiritgan ikkita yangi doimiy a va b (ular zamonaviy doimiylardan hkB va h o‘lchamsiz ko‘paytuvchilar bilan farq qiladi) asosida taklif etilgan. Dastlab Plank birliklari 18-may 1899 yilda Berlindagi Fanlar akademiyasi majlisida o‘qilgan ma’ruzada kiritilgan. Ushbu ma’ruza issiqlik nurlanishi hodisalari nazariyasini elektromagnit yorug‘lik nazariyasi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqish va undagi termodinamikaning ikkinchi qonuni ahamiyatini yoritishga bag‘ishlangan edi.

Hozirgacha foydalanib kelinayotgan barcha birliklar tizimlari, jumladan, mutlaq SGS-tizimi deb ataladigan tizim ham, hozircha tasodifiy vaziyatlar yig‘indisi tufayli yuzaga kelgan. Chunki har bir tizimning asosini tashkil etuvchi birliklar barcha joylar va zamonlar uchun birdek maqbul bo‘lishi shart bo‘lgan umumiy nuqtayi nazardan emas, balki faqat Yer yuzidagi sivilizatsiyamiz ehtiyojlaridan kelib chiqib tanlangan… Shu munosabat bilan shuni ta’kidlash qiziqki, ikkala doimiydan a va b… foydalanib, biz uzunlik, massa, vaqt va harorat birliklarini belgilash imkoniga ega bo‘lamiz. Bu birliklar biror jism yoki moddaning tanlanishiga bog‘liq bo‘lmaydi hamda barcha davrlar va barcha madaniyatlar, jumladan, Yerdan tashqaridagi va insoniyatga xos bo‘lmagan madaniyatlar uchun ham o‘z qiymatini saqlab qoladi. Shu bois ularni «tabiiy o‘lchov birliklari» sifatida joriy etish mumkin bo‘lardi.

—

1900 yilda Maks Plank nurlanishning yangi qonunini (Plank qonuni) taklif qildi. Unda ikkita yangi doimiy h va kB. 1901 yilda Plank tomonidan quyidagi doimiylarga asoslangan tizim taklif etildi: c, G, h va kB.

Adabiyotlar

  • Plank M. Tanlangan asarlar. — Moskva: Nauka, 1975.
  • Tomilin K. A. Fundamental fizik doimiylar: tarixiy va metodologik jihatlar. — Moskva: Fizmatlit, 2006. — B. 209, 215—218, 222, 223, 271, 311. — 368 b. — ISBN 5-9221-0728-3.
  • Chertov A. G. Fizik kattaliklar birliklari. — Moskva: «Oliy maktab», 1977. — B. 23. — 287 b.
  • Shyopf X.-G. Maks Plank Moddaning va elektrning elementar kvantlari haqida // Kirxgofdan Plankgacha. — Moskva: Mir, 1981. — B. 182—184. — 16 700 nusxa.
  • Sena L. A. Fizik kattaliklar birliklari va ularning o‘lchamlari. — M.: Nauka, 1968. — 306 b.
  • Sena L. A. Fizik kattaliklar birliklari va ularning o‘lchamlari. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Nauka, 1977. — 336 b.

Havolalar