Fizik qonun — barqaror, takrorlanuvchi obyektiv qonuniyatlar bo‘lib, ular tabiatda amal qiladi.
Insoniyat kashf etgan fizik qonunlar — empirik ravishda aniqlangan hamda qat’iy so‘z bilan va/yoki matematik formulada ifodalangan, barqaror va takrorlanuvchi, tajribada kuzatiladigan bog‘lanishlardir. Bu bog‘lanishlar hodisalar, jarayonlar va jismlarning holatlaridagi fizik kattaliklar orasida ham namoyon bo‘ladi; ular esa atrofimizdagi olamning boshqa moddiy obyektlarida ham kuzatiladi. Fizik qonuniyatlarni aniqlash fizika fanining asosiy vazifasidir. Fizik qonunlarning fizik kattaliklar uchun tanlanadigan o‘lchov birliklariga bog‘liq emasligi metrik invariantlik prinsipi deb ataladi.
Tavsif
Biror bog‘lanish fizik qonun deb atalishi uchun u quyidagi talablarga javob berishi kerak:
- Empirik tasdiq: fizik qonun tajribada tasdiqlangan bo‘lsa, aniqlangan deb hisoblanadi.
- Universallik: muayyan bir tizim parametrlarining o‘zaro bog‘lanishini belgilaydigan xususiy qonunning matematik ifodasi ba’zan juda xilma-xil hodisalarni tavsiflashi mumkin. Bundan tashqari, tabiat qonunlarining birligi prinsipiga muvofiq, xususiy qonunlar obyekt va muhit parametrlariga qo‘yilgan mavjud cheklovlar doirasida Koinotning istalgan nuqtasida qo‘llanadi, umumiy qonunlar esa fazo va vaqtda materiya tuzilishining barcha darajalarida bir xil amal qiladi hamda Koinot tabiatini belgilaydi.
- Barqarorlik: Koinotning xususiyatlari fizik qonunlarning o‘zgarmasligini belgilaydi.
Fizik qonunlar, odatda, qat’iy so‘zli bayonot va/yoki matematik formula ko‘rinishida ifodalansa-da, Nobel mukofoti laureati Pol Dirakning ta’biri bilan aytganda, «fizik qonun matematik go‘zallikka ega bo‘lishi kerak». Bundan tashqari, quyidagi qiziqarli fakt qayd etilgan: elementar fizikaning 35 ta qonunidan atigi 17 tasi matematik tenglamalar yordamida ifodalanadi; 300 dan ortiq tushunchaning esa atigi 50 ga yaqini formulalar yordamida kiritiladi, qolganlari faqat so‘z bilan ta’riflanadi va kiritiladi.
Misollar
Eng mashhur fizik qonunlardan ayrimlari quyidagilar:
Qonun-prinsiplar
Ayrim fizik qonunlarni isbotlab bo‘lmaydi va ular asosiy hisoblanadi, ya’ni qo‘llanish sohasi doirasida universal xususiyatga ega bo‘lib, mohiyatan ta’riflardir. Bunday qonunlar ko‘pincha prinsiplar deb ataladi. Ular eksperimental faktlarni umumlashtirishdan iborat. Masalan, ularga quyidagilar kiradi: Nyutonning ikkinchi qonuni (kuch ta’rifi), energiyaning saqlanish qonuni (energiya ta’rifi), eng kichik ta’sir prinsipi (ta’sirning ta’rifi) va boshqalar.
Shuningdek, fizikaning xususiy qonunlarini eng keng qamrovli tarzda umumlashtiradigan bir qator fizik prinsiplar ham mavjud. Ularga quyidagilar kiradi: noaniqlik prinsipi, sababiyat prinsipi, to‘ldiruvchanlik prinsipi, ekvivalentlik prinsipi, relyativistik invariantlik prinsipi va hokazo. Ular eksperimental ma’lumotlarni umumlashtiradigan hamda ushbu nazariya ko‘rib chiqayotgan hodisalarning butun majmuasini yagona tarzda tushuntirish imkonini beradigan g‘oyalar sifatida ifodalanadi.
Ayrim fizik nazariyalar: klassik mexanika, termodinamika va nisbiylik nazariyasi oz sonli dastlabki fizik prinsiplar asosida quriladi; ulardan kelib chiqib, barcha xususiy qonunlar hosil qilinadi. Tabiat hodisalarini o‘rganishga bunday yondashuv prinsiplar usuli deb ataladi. Uning asoschilari Nyuton va Eynshteyndir.
Prinsiplar usuli o‘rganilayotgan hodisalarning ichki mexanizmlari haqida hech qanday gipotezalardan foydalanmaydi. U bevosita tajriba faktlarini umumlashtirishga tayanadi va bu umumlashmalar prinsiplar deb hisoblanadi. Prinsiplar usulining qadri shundaki, u yordamida erishilgan natijalar mustahkam bo‘ladi.
Simmetriyalardan kelib chiqadigan qonunlar
Fizik qonunlarning ayrimlari tizimda mavjud bo‘lgan ba’zi simmetriyalarning oddiy natijalaridir. Masalan, saqlanish qonunlari Neter teoremasiga ko‘ra, fazo va vaqt simmetriyalaridan kelib chiqadi. Pauli prinsipi esa, masalan, elektronlarning o‘zaro bir xil ekanligi (ularning to‘lqin funksiyasi zarralar o‘rin almashishiga nisbatan antisimmetrik bo‘lishi) natijasidir.
Qonunlarning taqribiyligi
Barcha fizik qonunlar empirik kuzatuvlarga asoslanadi va ular shu aniqlik darajasidagina to‘g‘ri hisoblanadi. Eksperimental kuzatuvlar ham aynan shu darajada ishonchli. Bu cheklov biror qonunni mutlaq deb hisoblashga imkon bermaydi. Ma’lumki, ayrim qonunlar mutlaq aniq emas, balki yanada aniqroq qonunlarning taqribiy ifodasidir. Masalan, Nyuton qonunlari faqat massasi yetarlicha katta bo‘lgan va tezliklari yorug‘lik tezligidan ancha kichik bo‘lgan jismlar uchun o‘rinlidir. Yanada aniqroq qonunlar — kvant mexanikasi va maxsus nisbiylik nazariyasi qonunlaridir. Biroq ular ham, o‘z navbatida, yanada aniqroq kvant maydon nazariyasi tenglamalariga nisbatan taqribiydir. Kvant fizikasi qonunlariga ko‘ra, o‘lchash aniqligi noaniqlik prinsipi bilan cheklangan.
Adabiyotlar
- Richard Feynman. Fizik qonunlarning tabiati. — Ikkinchi, tuzatilgan nashr. (1-nashr — M., «Mir», 1968-yil.). — M.: Nauka, 1987. — 160 b. — 163 000 nusxa.
- Klaus Kifer. Fizikadagi qonun tushunchasi (ingliz tilida) // «Ilm-fandagi qonun tushunchasi» konferensiyasi materiallari, Geydelberg, 4-5-iyun 2012-yil. — arXiv:1301.5110.