O‘lchov birligi

Fizik kattalik birligi (kattalik birligi, birlik, o‘lchov birligi) (ingl. Measurement unit, unit of measurement, unit; frans. Unité de mesure, unité) — fizik kattalik o‘lchami qat’iy belgilangan bo‘lib, unga kelishuvga ko‘ra shartli ravishda 1 ga teng son qiymati beriladi. Fizik kattalik birligi bilan shu turdagi boshqa har qanday kattalikni taqqoslash va ularning nisbatini son ko‘rinishida ifodalash mumkin. U o‘ziga turdosh fizik kattaliklarni miqdoriy ifodalash uchun qo‘llanadi. O‘lchov birliklariga kelishuv asosida nomlar va belgilar beriladi.

Birliklar tasviri: metrik tizim

O‘lchov birligi ko‘rsatilgan son nomlangan deb ataladi.

Asosiy va hosila birliklar farqlanadi. Muayyan birliklar tizimida asosiy birliklar shu tizimning fizik kattaliklar tizimida asosiy deb tanlangan fizik kattaliklar uchun belgilanadi. Masalan, Xalqaro birliklar tizimi (SI) quyidagi Xalqaro kattaliklar tizimi (ingl. International System of Quantities, ISQ)ga asoslangan bo‘lib, unda yettita kattalik asosiy hisoblanadi: uzunlik, massa, vaqt, elektr toki, termodinamik harorat, modda miqdori va yorug‘lik kuchi. Shunga muvofiq, SI tizimida asosiy birliklar — ko‘rsatilgan kattaliklarning birliklaridir.

Asosiy birliklarning o‘lchamlari tegishli birliklar tizimi doirasida kelishuv asosida belgilanadi va quyidagi usullardan biri bilan qayd etiladi: etalonlar (prototiplar) yordamida yoki fundamental fizik doimiylarning son qiymatlarini qayd etish orqali.

Hosila birliklar tegishli fizik kattaliklar tizimida belgilangan kattaliklararo bog‘lanishlardan foydalanib, asosiy birliklar orqali aniqlanadi.

Turli birliklar tizimlari juda ko‘p. Ular ham asos qilib olingan kattaliklar tizimi, ham asosiy birliklarni tanlash jihatidan bir-biridan farq qiladi.

Davlat, odatda, mamlakatda foydalanish uchun muayyan birliklar tizimini afzal yoki majburiy deb qonun bilan belgilaydi. Rossiya Federatsiyasi hududida esa ushbu mamlakatda qo‘llashga ruxsat etilgan kattalik birliklari to‘g‘risidagi nizomga muvofiq, SI tizimidagi birliklardan foydalaniladi. Ushbu nizom o‘lchov birliklaridan foydalanishga oid qoidalarni ham belgilaydi. Metrologiya o‘lchov birliklari, asosiy birliklar va etalonlarni takomillashtirish ustida uzluksiz ish olib boradi.

«O‘lchov birligi» atamasidan foydalanish me’yoriy hujjatlar va metrologiya nashrlarining tavsiyalariga zid bo‘lsa-da, u ilmiy hamda ma’lumotnoma adabiyotlarida keng qo‘llanadi.

O‘lchov birliklari belgilarini yozish qoidalari ilmiy adabiyotlar, darsliklar va boshqa bosma mahsulotlarni tayyorlashda GOST 8.417—2002 «O‘lchashlar birliligini ta’minlash davlat tizimi» bilan belgilangan. Bosma nashrlarda birliklarning xalqaro yoki ruscha belgilaridan foydalanishga ruxsat etiladi. Bir nashrning o‘zida har ikkala turdagi belgilarni bir vaqtda qo‘llashga yo‘l qo‘yilmaydi; fizik kattalik birliklariga oid nashrlar bundan mustasno.

Tarix

O‘lchov birliklari insoniyat tomonidan ixtiro qilingan eng qadimgi vositalardan biri bo‘lgan. Ibtidoiy jamiyatlar kundalik vazifalarni bajarish uchun sodda o‘lchovlarga muhtoj edi: muayyan o‘lcham va shakldagi turar joylar qurish, kiyim tayyorlash, oziq-ovqat mahsulotlari yoki xomashyoni ayirboshlash.

Ma’lum bo‘lgan eng qadimgi yagona o‘lchov tizimlari, ehtimol, miloddan avvalgi 4- va 3-ming yilliklarda qadimgi xalqlar tomonidan Mesopotamiyada, Misrda, Hind vodiysida, shuningdek, ehtimol, Forsda.

Og‘irlik va o‘lchovlar haqida Bibliyada (Levilar kitobi (Lev. 19:35, 36) ham eslatilgan — bu halol bo‘lish va adolatli o‘lchovlardan foydalanish haqidagi amrdir.

Buyuk erkinliklar xartiyasida 1215-yilda qirol Yersiz Ioannning Angliya baronlari bilan kelishuvida, 35-bandda shunday deyilgan: «Qirolligimiz bo‘ylab vino uchun bitta o‘lchov, pivo uchun ham bitta o‘lchov, non uchun esa bitta o‘lchov, ya’ni London kvartasi, bo‘yalgan va bo‘yalmagan matolar hamda sovut uchun mo‘ljallangan matolarning eni esa bir xil, ya’ni ikki tirsak oralig‘ida bo‘lsin; o‘lchovlarga oid shu qoida tarozilarga ham taalluqli bo‘lsin».

Metrik tizimning joriy etilishi

XXI asr boshiga kelib butun dunyoda hali ham ko‘plab birliklar tizimlari qo‘llanadi: Britaniya tizimi, xalqaro tizim va boshqalar. Barchaga maqbul birliklar tizimini ishlab chiqish bo‘yicha dastlabki maqsadli urinishlar 1790-yilga to‘g‘ri keladi; o‘sha paytda Fransiya Milliy assambleyasining topshirig‘iga ko‘ra Fransiya Fanlar akademiyasi universal birliklar tizimini yaratdi. Bu tizim metrik tizimning salafi bo‘lib, u Buyuk Fransiya inqilobining eng muhim yutuqlaridan biri.

1875-yilda 17 davlat o‘rtasida Metrik konvensiya to‘g‘risidagi shartnoma imzolandi. Ushbu shartnoma imzolanishi bilan Xalqaro o‘lchovlar va tarozilar byurosi va Xalqaro o‘lchovlar va tarozilar qo‘mitasi tashkil etildi hamda O‘lchovlar va tarozilar bo‘yicha Bosh konferensiyalarga (O‘TBK) asos solindi. Ular odatda har to‘rt yilda bir marta yig‘iladi. Ushbu xalqaro organlar hozirgi SI tizimini yaratdi. Bu tizim 1954-yilda 10-O‘TBKda qabul qilinib, 11-O‘TBKda 1960-yilda tasdiqlandi.

16-noyabr 2018-yil kuni Versalda Kongresslar saroyida 26-O‘TBK sessiyasi bo‘lib o‘tdi, unda yangi ta’riflar belgilandi — Xalqaro birliklar tizimidagi yetti asosiy birlikdan to‘rttasi (kilogramm, amper, kelvin va mol) uchun — va SI tizimining muayyan moddiy obyekt — xalqaro platina-iridiy kilogramm prototipiga (1889-yildan beri mavjud bo‘lgan) bog‘liqlikni tugatdi. Prototip rasman fizik tajriba ko‘rinishidagi yangi usul bilan almashtiriladi; bu usul Plank doimiysi qiymatiga asoslangan.

O‘lchov birliklari tizimlari

Tabiiy o‘lchov birliklari tizimlari

Fizik kattaliklar bo‘yicha guruhlangan o‘lchov birliklari

Adabiyotlar

  • Sena L.A. Fizik kattaliklar birliklari va ularning o‘lchamliligi. — 2000.
  • Chertov A.G. Fizik kattaliklar birliklari. — Moskva: Oliy maktab, 1977. — 288 b.
  • Birliklar tizimi // Katta Sovet ensiklopediyasi (30 jildda) / A. M. Proxorov (bosh muharrir). — 3-nashr. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1976. — J. XXIII. — B. 465. — 640 b.

Havolalar