Inersial sanoq sistemasi (ISS) — sanoq sistemasi bo‘lib, unda barcha erkin jismlar to‘g‘ri chiziq bo‘ylab va tekis harakatlanadi yoki tinch holatda bo‘ladi. Bunday xususiyatga ega sistemalarning mavjudligi Nyutonning birinchi qonuni bilan postulat qilinadi. Ekvivalent ta’rif nazariy mexanikada foydalanish uchun qulay bo‘lib, quyidagicha ifodalanadi: «Inersial sanoq sistemasi deb shunday sanoq sistemasiga aytiladiki, unga nisbatan fazo bir jinsli va izotrop, vaqt — bir jinsli». Tajriba natijalari ISSga yetarlicha yuqori aniqlik bilan yaqin bo‘lgan sistemalar mavjudligini ko‘rsatadi.
Ikkinchi va uchinchi Nyuton qonunlari, shuningdek, qolgan dinamika aksiomalari klassik mexanikada ifodalanadi. Gravitatsiya va inertsiya kuchlari ekvivalentligining kuchli prinsipiga ko‘ra, inersial sanoq sistemalariga shuningdek, tegishli tarzda tanlangan lokal-inersial koordinatalar sistemalari ham kiradi.
«Inersial sistema» atamasi (nemischa Inertialsystem) 1885-yilda Lyudvig Lange tomonidan taklif qilingan va koordinatalar sistemasini anglatgan, unda Nyuton qonunlari amal qiladi. Lange fikriga ko‘ra, bu atama mutlaq fazo tushunchasining o‘rnini egallashi kerak edi; bu tushuncha o‘sha davrda keskin tanqidga uchragan. Nisbiylik nazariyasi paydo bo‘lishi bilan bu tushuncha «inersial sanoq sistemasi» tushunchasigacha umumlashtirildi.
Inersial sanoq sistemalarining xususiyatlari
ISSga nisbatan tekis, to‘g‘ri chiziqli va aylanmasdan harakatlanayotgan har qanday sanoq sistemasi ham ISS hisoblanadi. Nisbiylik prinsipiga ko‘ra, barcha ISSlar teng huquqli bo‘lib, barcha fizika qonunlari bir ISSdan boshqasiga o‘tishda invariant bo‘ladi. Bu shuni anglatadiki, fizik qonunlarning namoyon bo‘lishi barcha ISSlarda bir xil, ularning matematik ifodasi esa turli ISSlarda bir xil shaklga ega.
Hech bo‘lmaganda bitta ISS mavjudligi haqidagi faraz izotrop fazoda o‘zaro nisbatan tekis, to‘g‘ri chiziqli va ilgarilanma harakatlanadigan, tezliklari turlicha bo‘lgan bunday sistemalarning cheksiz ko‘pligi mavjud degan xulosaga olib keladi. Agar ISSlar mavjud bo‘lsa, fazo bir jinsli va izotrop, vaqt esa bir jinsli bo‘ladi; Noeter teoremasiga ko‘ra, fazoning siljishlarga nisbatan bir jinsliligi impulsning saqlanish qonunini beradi, izotroplik esa impuls momentining saqlanishiga olib keladi, vaqtning bir jinsliligi esa energiyaning saqlanishiga olib keladi.
Agar haqiqiy jismlar orqali amalga oshiriladigan ISSlarning o‘zaro harakat tezliklari istalgan qiymatni qabul qilishi mumkin bo‘lsa, turli ISSlarda istalgan «hodisa»ning koordinatalari va vaqt momentlari o‘rtasidagi bog‘lanish Galiley almashtirishlari orqali ifodalanadi.
Maxsus nisbiylik nazariyasida haqiqiy jismlar orqali amalga oshiriladigan ISSlarning o‘zaro harakat tezliklari ma’lum bir chekli tezlikdan «c» (vakuumda yorug‘likning tarqalish tezligi) oshib ketishi mumkin emas va turli ISSlarda istalgan «hodisa»ning koordinatalari hamda vaqt momentlari o‘rtasidagi bog‘lanish Lorens almashtirishlari orqali ifodalanadi.
Haqiqiy sanoq sistemalari bilan bog‘liqligi
Mutlaq inersial sanoq sistemalari matematik abstraksiyani tashkil etadi va tabiatda mavjud emas. Biroq bir-biridan yetarlicha uzoqda joylashgan jismlarning nisbiy tezlanishi (Doppler effekti bo‘yicha o‘lchangan) 10−10 m/s² dan oshmaydigan sanoq sistemalari mavjud, masalan, Xalqaro osmon koordinatalar sistemasi va Baritsentrik dinamik vaqt birgalikda nisbiy tezlanishlari 1,5⋅10−10 m/s² (1σ darajasida) dan oshmaydigan tizimni hosil qiladi. Pulsarlardan kelayotgan impulslarning yetib kelish vaqtini tahlil qilish bo‘yicha tajribalarning aniqligi, tez orada astrometrik o‘lchovlar aniqligi ham shunday darajaga yetadiki, yaqin kelajakda Galaktikaning gravitatsion maydonida harakatlanayotgan Quyosh sistemasining tezlanishi o‘lchanishi lozim; uning qiymati m/s².
Aniqlik darajasi va qo‘llanish sohasiga qarab, quyidagilar bilan bog‘langan sanoq sistemalarini inersial deb hisoblash mumkin: Yerga, Quyoshga yoki yulduzlarga nisbatan qo‘zg‘almas bo‘lgan sistemalarga.
Geotsentrik inersial koordinatalar sistemasi

Yerdan ISS sifatida foydalanish, uning taxminiy xususiyatiga qaramay, navigatsiyada keng tarqalgan. Inersial koordinatalar sistemasi ISSning bir qismi sifatida quyidagi algoritm bo‘yicha quriladi. Qabul qilingan Yer modeliga muvofiq, Yer markazi koordinatalar boshi O nuqta sifatida tanlanadi. z o‘qi Yerning aylanish o‘qi bilan mos keladi. O‘qlar x va y ekvator tekisligida joylashgan. Shuni ta’kidlash kerakki, bunday sistema Yerning aylanishida ishtirok etmaydi.