

Tog‘ (ko‘plik shakli — tog‘lar) — relyef shakli bo‘lib, hududning keskin ko‘tarilgan, aniq ifodalangan yonbag‘irlari va etagiga ega alohida qismidir; tog‘li o‘lkadagi cho‘qqi ham tog‘ hisoblanadi.
Cho‘qqisining shakliga ko‘ra, uchli, gumbazsimon, yassi cho‘qqili va boshqa turdagi tog‘lar ajratiladi. Suv osti tog‘larining cho‘qqilari orollarni hosil qilishi mumkin.
Kelib chiqishiga ko‘ra, tektonik-denudatsion va vulqon tog‘lari farqlanadi.
Tog‘ mikrorelyefining elementlari
Tog‘larda, ayniqsa, baland tog‘larda tekisliklarga xos bo‘lmagan ko‘plab mikrorelyef turlari (eni va balandligi bir necha metrdan oshmaydigan kichik relyef shakllari) uchraydi.
Tog‘ mikrorelyefi elementlariga quyidagilar kiradi:
- cho‘qqilar
- tog‘ etaklari
- yonbag‘irlar
- dovonlar
- vodiylar
- qirralar
- muzliklar
- morenalar
- va boshqalar.
Baland tog‘larda mikrorelyefning ko‘plab elementlari (masalan, morenalar) muzliklar ta’sirida hosil bo‘lgan. Shu sababli ular muzliklar mavjud bo‘lgan davrdan beri juda uzoq vaqt o‘tgan o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar va tekisliklarda uchramaydi.
Tog‘larning balandligi

Nisbiy va mutlaq balandligiga qarab tog‘lar quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
- baland tog‘lar — nisbiy balandligi 2 km dan, mutlaq balandligi esa 3 km dan yuqori;
- o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar — nisbiy balandligi 0,8-2 km, mutlaq balandligi 1-3 km;
- past tog‘lar — nisbiy balandligi 500—800 m, mutlaq balandligi 1000 m gacha.
Eng baland tog‘lar: qit’alar va dunyo qismlari
- Jomolungma (Everest), Osiyo (mutlaq balandligi — 8848 m)
- Akonkagua, Janubiy Amerika (6959 m)
- Denali, Shimoliy Amerika (6194 m)
- Kilimanjaro, Afrika (5895 m)
- Elbrus, Yevropa (5642 m) (bahsli masala — Elbrus ning Yevropa yoki Osiyoga kirishi)
- Vinson massivi, Antarktida (4897 m)
- Monblan, Yevropa (4808 m) (agar bahsli Kavkaz tog‘lari Yevropaning bir qismi deb hisoblanmasa)
- Koszyushko, Avstraliya (2228 m)
Tog‘lar va inson
Antropogeografik nuqtayi nazardan tog‘lar juda xilma-xil va ko‘pincha murakkab geografik sharoitlar majmuasini tashkil etadi. Bu sharoitlarni tahlil qilishda antropogeografiya muayyan tog‘ landshaftining o‘ziga xos geografik sharoitlarini, shuningdek, ularning tarixiy, iqtisodiy va boshqa sharoitlar bilan aloqasini birinchi o‘ringa qo‘yadi. Masalan, aloqa yo‘llari uchun u yoki bu dovonni tanlashda tarixiy, iqtisodiy va strategik omillar ko‘pincha tabiiy sharoitlardan muhimroq bo‘lgan. O‘rtacha gipsometrik va iqlim ko‘rsatkichlari ham antropogeografiya uchun ahamiyatlidir. Ayniqsa, dengiz sathidan o‘rtacha balandlik muhim, chunki aholining hudud bo‘ylab taqsimlanishi ko‘p jihatdan unga bog‘liq.
Balandlik va aholining joylashuvi
Ba’zi tog‘larda odamlar juda qadimdan yashab keladi. Alp tog‘larida ularni rimliklar o‘zlashtirishidan oldin ham ligurlar, keltlar, retlar, illiriyaliklar manzilgohlari mavjud edi. Tog‘larda yashashning qiyinligi aholi siyrak joylashishiga, uning soni sekin o‘sishiga, ba’zan esa kamayishiga olib keladi. Bu, ayniqsa, qishloqlardan shaharlarga ko‘chish kuchaygan davrdan beri yaqqol ko‘rinmoqda. Masalan, Fransiyaning baland tog‘li Alp departamentlarida aholi sonining kamayishi mamlakatdagi eng yuqori darajada.
Masalan, Yevropada deyarli barcha sanoat hududlari pasttekisliklar va uncha baland bo‘lmagan qir-adirli yerlarda joylashgan. Amerika Qo‘shma Shtatlarida aholining katta qismi dengiz sathidan 300 metrdan pastda yashaydi; savdo va sanoat bilan shug‘ullanuvchi, shuningdek, paxta, sholi va shakarqamish yetishtiruvchi aholi 150 metrdan pastda istiqomat qiladi. Aholi balandroq hududlarni asta-sekin o‘zlashtirgan. AQSH aholisining dengiz sathidan o‘rtacha yashash balandligi 1870-yilda 210 metr, 1890-yilda esa 240 metr bo‘lgan ( AQSH hududining o‘rtacha balandligi — 750 metr). Dengiz sathidan 900 metrdan yuqorida AQSHda esa 1870-yilda 0,4 million kishi, 1880-yilda 0,8 mln, 1890-yilda 1,5 mln, 1900-yilda 2,1 mln kishi yashagan. Balandlik ortishi bilan aholi zichligining kamayishi nafaqat iqlim sharoitiga, balki tog‘larda qatnov va aloqa qiyinligiga ham bog‘liq.
Tog‘lar va iqlim
Balandlik bilan iqlimning ayrim ko‘rsatkichlari o‘zgarishi insonning xo‘jalik manfaatlari nuqtayi nazaridan doimo salbiy bo‘lavermaydi. Harorat balandlik ortishi bilan pasayadi, yog‘in miqdori esa muayyan balandlikkacha oshadi. Mo‘tadil iqlim mintaqasidagi tog‘li yassitog‘liklar sovuq, issiq iqlimdagi yassitog‘liklar mo‘tadil, quruq iqlimdagilari esa nam iqlimga ega bo‘ladi. Shu bois O‘rta Osiyo yassitog‘liklarida yaylovlar, Markaziy va Janubiy Amerika hamda Afrikada (Efiopiya, Keniya, Uganda, Burundi, Ruanda va boshqalar) baland tog‘larda ekin yetishtirish, shuningdek, Osiyo va Yangi Gvineyada tog‘ dehqonchiligining ko‘plab shakllari rivojlangan.
Ijobiy jihatlardan biri — tog‘ relyefi shakllarining xilma-xilligi tufayli iqlim sharoitining ham turlicha bo‘lishidir. Aksincha, bir xil orografiya odatda bir xil iqlim bilan kechadi. Issiq mintaqalarda ( Hindistonning shimoliy chekkasi, Amerikaning tropik hududlari) 3—4 km balandlikkacha bir-birining ustida issiq, mo‘tadil va sovuq iqlim mintaqalari joylashadi.
Tog‘larda iqlim sharoitining xilma-xilligi orografiyaning havo oqimlari va quyosh nurlanishiga ta’siri tufayli yanada kuchayadi. Shamolga ro‘para yonbag‘irda yog‘in ko‘proq tushgani sababli shamolga teskari yonbag‘irda uning miqdori kamayadi. Tog‘lar shamol yo‘lini to‘sib, havo oqimining tog‘ qirrasidan oshib o‘tishi va yonbag‘irdan pastga tushishi uchun o‘ziga xos sharoit yaratadi (fyon, bora, mistral, nordost shamollari). Quyoshga nisbatan qulay joylashuv sababli Alp vodiylaridagi qishloqlarning barchasi quyoshli yonbag‘irlarda to‘plangan, chunki soya tomonda juda sovuq. Tog‘larning iqlimga ta’siri yana shunda ko‘rinadiki, hukmron shamollar yo‘nalishiga ko‘ndalang joylashgan tog‘lar iqlim to‘sig‘i vazifasini bajaradi. Ular shamolga ro‘para yonbag‘irda yog‘inlarni ushlab qoladi, natijada shamolga teskari yonbag‘irlar va vodiylar quruqroq bo‘ladi hamda ayniqsa sovuq shamollardan himoyalanadi. Masalan, Alp tog‘ tizimi ikki iqlim hududi — subtropik O‘rta dengiz iqlimi va Yevropaning qolgan qismidagi mo‘tadil iqlim o‘rtasida keskin chegara hosil qiladi.
Balandlik zonalligi va aholi manzilgohlarining chegaralari
Balandlikka ko‘ra iqlim zonalligi o‘simliklar, unga parallel ravishda xo‘jalik, ba’zan esa etnografik zonallikni ham belgilaydi.
Markaziy Osiyoda tekislik dashtlari, tog‘ oldi hududlari va baland tog‘lar turlicha foydalaniladi: dashtlarda ko‘chmanchilar yashaydi; tog‘ chekkalarida aholi zich — dehqonchilik qishloqlari bilan birga hunarmand va savdogarlar yashaydigan shaharlar ham ko‘p; baland tog‘larning o‘zida esa sodda usullarda dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullanuvchi aholi siyrak joylashgan. Qishloq xo‘jaligining balandlik bo‘yicha zonallashuviga yaxshi misol — Kavkazortidir. Xuddi shunday bo‘linish Atlas tog‘lari joylashgan mamlakatlarda ham uchraydi. Biroq bu yerda etnik tafovutlar vaziyatni murakkablashtiradi: cho‘lda tuareglar, tog‘ etaklari va tog‘larda esa berberlar yashaydi. Alp tog‘larida uzumchilik, dehqonchilik va chorvachilik balandlik bo‘yicha pog‘onama-pog‘ona joylashgan. Etna tog‘ida (38° shimoliy kenglik) yuqoriga qarab madaniy ekinlar, o‘rmon va sahro zonalari farqlanadi. Madaniy ekinlar zonasi 1550 metrgacha (donli ekinlar chegarasi), agar non o‘rnini bosuvchi mahsulot beradigan yeyiladigan kashtan ham hisobga olinsa, 1850 metrgacha cho‘ziladi. Mazkur zonaning quyi qismida uzumzorlar, apelsin, limon va zaytun bog‘lari joylashgan. Zaytun daraxtlari eng balandda — 800 metrgacha o‘sadi. Undan yuqorida mo‘tadil iqlimga xos mevali daraxtlar va donli ekinlar zonasi boshlanadi. Etnadagi qishloqlar zaytun zonasida tugaydi. O‘rmonchilar uylari eng balandga — 1400—1500 metrgacha yetadi.
Alp tog‘larining Tirol va Shveysariya hududlaridagi ayrim qishloqchalar deyarli 2000 metr balandlikkacha joylashgan. Ammo bu balandlikda, odatda, faqat yoz mavsumida cho‘ponlar va pishloq tayyorlovchilar foydalanadigan kulbalar bo‘ladi; doimiy qishloqlar esa o‘rtacha 1000—1300 metr balandlikda tugaydi.
Mo‘tadil iqlimda balandlik ortgani sari aholi manzilgohlari keskin kamayishi umumiy qonuniyat bo‘lsa, pasttekisliklarda yashash ko‘pincha sog‘liq uchun juda zararli bo‘lgan tropik hududlarda buning aksi kuzatiladi: aholi baland joylarda to‘planadi. Shaharlarning katta qismi, jumladan, yirik shaharlari ham 2000 metrdan yuqorida joylashgan. Mo‘tadil mintaqadagi eng baland manzilgohlar Kavkazda joylashgan, ammo bu yerda ham ular 2,5 kilometrdan oshmaydi ( Urush qishlog‘i); 1,5 km dan balandroqda shaharlar ham mavjud (Shusha — 1547 m, Gyumri — 1548 m, Kars — 1776 m). Bundan ikki baravar baland manzilgohlar Tibetda, 30-parallel atrofida uchraydi: Lxasa 3630 metr balandlikda, Gartok esa taxminan 4,5 km balandlikda joylashgan. Efiopiyada don ekinlari yetishtirish va doimiy aholi manzilgohlari chegarasi 3900 metr balandlikka yetadi. Janubiy Amerikaning tropik qismida ham manzilgohlar shunday, hatto undan ham yuqori balandliklarda joylashgan: Serro-de-Pasko shahri Peruda 4350 m balandlikda, Potosi shahri esa Boliviyada 3960 metr balandlikda, uning yonidagi konchilar manzilgohi (kumush konlari) dengiz sathidan 5000 metr balandlikda joylashgan.
Tog‘ yonbag‘irlari va vodiylar
Tog‘li hududlarga odamlarning joylashishini yengillashtirgan muhim omillardan biri — tog‘lar tekislik ustidan kamdan-kam hollarda tik ko‘tarilishidir. Nurash, oqar suvlarning yuvishi va tekislashi natijasida yonbag‘irlar qiyaligi kamayadi, ular asta-sekin ko‘tariladigan yoki pog‘onali shaklga kiradi. Vodiylar chuqurlashib, tog‘lar ichkarisiga va baland qismlariga kirib boradi, bu esa yuqoriga ko‘tarilish uchun qulay yo‘llarni hosil qiladi. Shu sababli tog‘lar juda kam hollardagina mutlaqo borib bo‘lmaydigan joy hisoblanadi. Pasttekisliklarga xos ekinlar va madaniy xo‘jalik shakllari yonbag‘irlar hamda vodiylar bo‘ylab tog‘larning yuqori va ichkari qismlariga kirib borishi, aksincha, tog‘li hududlarga xos madaniyat va xo‘jalik shakllari pastga tushishi mumkin. Shu bois tog‘larning yotiq yonbag‘irlari va vodiylarida o‘simliklar ayniqsa xilma-xildir. Uncha baland bo‘lmagan yonbag‘irlar o‘simliklarning rang-barangligi, yaxshi suv ta’minoti va qatnov qulayligi tufayli qadimdan odamlar yashashni xush ko‘rgan hududlar bo‘lgan. Tabiiy sharoitlarning turlicha bo‘lishi va aloqaning qulayligi kichik hududning o‘zida mehnat taqsimotining turli ko‘rinishlari rivojlanishiga imkon bergan. Tor vodiylarda aholi iqlim sababli ham vodiy tubidan ko‘ra yonbag‘irlarda yashashni afzal ko‘radi: u yerlarga quyosh nuri ko‘proq tushadi va havo yaxshi almashinadi, chuqur vodiy tubida esa quyosh nuri kam bo‘ladi, nam bug‘lar to‘planadi va quyuq tuman uzoq saqlanadi.
Shunga qaramay, tog‘li o‘lkalarda inson hayoti, asosan, vodiylarda to‘plangan. Aloqa va qatnov yo‘llari vodiylardan o‘tadi, aholi ham ular bo‘ylab eng zich joylashadi. Tog‘ jinslari sochilmalarining va daryolar keltirgan yotqiziqlarning to‘planishi tufayli vodiy yerlari tekisroq va unumdor bo‘ladi. Shamollardan himoyalangani va dengiz sathiga yaqinroq bo‘lgani uchun ularning iqlimi tog‘ qirralariga qaraganda yumshoqroq. Asosiy vodiylar hamda ularning tarmoqlari bo‘ylab qatnov va aloqa ham osonlashadi. Shuning uchun vodiylarning ko‘pligi va joylashuvi tog‘larni o‘zlashtirishda katta ahamiyatga ega.
Burmalangan tog‘larda tog‘ tizimlarini uzun va ko‘pincha keng bo‘ylama vodiylar kesib o‘tadi. Bunday vodiylarning ko‘pchiligida qatnov nisbatan oson, tuproq unumdor va hudud keng bo‘lgani sababli ular tarixda muhim rol o‘ynagan (Yuqori Rona va Yuqori Reyn vodiylari, Inn va Adije (Ech) vodiylari). Yaxlit tog‘ massivlari esa odatda bo‘ylama emas, qisqa, tor va berk ko‘ndalang vodiylar bilan kesilgan bo‘ladi. Bunday vodiylar ko‘pincha mahalliy ahamiyatga ega bo‘lib, massiv ichkarisini uning chekka qismlari bilan bog‘laydi.
Vodiylarning kengaygan botiqlari antropogeografik jihatdan ayniqsa muhim. Odatda bunday botiqlarga yon vodiylar kelib tutashadi. Butun vodiy qatnov yo‘li bo‘lsa, uning kengaygan qismi yo‘llar tuguniga aylanadi. Ayrim botiqlar yer cho‘kishi natijasida yuzaga kelgan (shunday botiqlarda Florensiya, Vena, Mayns va Lyublyana joylashgan). Biroq ko‘pincha botiqlar vodiyda suvning to‘silishi, vodiyning bir necha tarmoqqa ajralishi yoki yon daryolarning qo‘shilishi natijasida vujudga kelgan kengaygan qismlardir. Aholi manzilgohlari odatda vodiylarning shu kengaygan qismlarida joylashadi, qolgan qismlari esa asosan qatnov uchun xizmat qiladi. To‘xtash joylari ham aynan kengroq va tekisroq hududlarda vujudga keladi.
Biroq vodiylar butun uzunligi bo‘ylab hamisha qulay yo‘l bo‘lavermaydi. Keng joylar ko‘pincha tor daralar bilan almashinadi; tog‘lardagi toshqinlar vodiy tubidan o‘tuvchi yo‘llarni yaroqsiz holga keltiradi. Ilgari tor vodiylardan yurish bosqinchilik hujumlari sababli ham xavfli bo‘lgan. Shu bois tuproq yo‘llar davrida vodiy yo‘llari bilan bir qatorda baland tog‘ yo‘llari ham mavjud edi. Bunday yo‘llar bo‘yida devorlari va qo‘riqlash minoralari qadimgi baland tog‘ yo‘llarining yo‘nalishini eslatib turadigan shaharchalar bunyod etilgan. Hayot tinchroq bo‘lib borgani sari shaharlarning chekka qismlari tog‘ supalaridan vodiylarga ko‘chgan. Shahar hayotining markazi ham, asosiy qatnov oqimlari ham vodiylarga tushgan. Aholi manzilgohlari va yo‘llarning bunday pastga ko‘chishi izlarini hozir ham Vogez tog‘lari va Shvartsvaldda ko‘rish mumkin. Kattaroq manzilgohlar odatda tog‘ chekkalarida — vodiylar tekislikka chiqadigan joylarda paydo bo‘lgan. Bu yerlarda tovar ayirboshlash markazlari shakllangan. Pasttekislik aholisi tog‘liklarning hujumidan himoyalanish uchun shu yerlarda istehkomlar ham qurgan. Tog‘ vodiylarining chiqishlari tog‘ etagi bo‘ylab tekislikdan o‘tadigan yo‘llar bilan kesishgan joylarda ancha katta savdo shaharlari vujudga kelgan (Tbilisi — Kavkazortida, Milan — Shimoliy Italiyada, Myunxen — Bavariyada, Lima — Peruda).
Tog‘lar va aloqa yo‘llari
Har qanday notekislikdan o‘tish qo‘shimcha energiya talab qiladi va shu sababli harakatni qiyinlashtiradi. Notekisliklarning katta to‘plami — tog‘lar esa bu qiyinchilikni yanada kuchaytiradi. Shuning uchun harakat, asosan, tekisliklar bo‘ylab yo‘naladi. Tog‘larda odamlar tik joylardan qochib, vodiylardan yuradi. Ammo tog‘lar harakatga tug‘diradigan to‘siqlar mutlaq emas, nisbiydir. Alp tog‘lari rimliklarning shimol va g‘arb tomonga tarqalishi uchun abadiy to‘siq bo‘lib qolmagan. Vindhya tog‘ tizmasi esa Hindiston yarimorolida yashagan ariylarning harakatini faqat vaqtincha to‘xtatgan. Biror mamlakatga aholi joylashishida tog‘larning qirg‘oqqa nisbatan joylashuvi ayniqsa muhim.
Shimoliy va Janubiy Amerikaning sharqiy hamda g‘arbiy chekkalari bo‘ylab cho‘zilgan tog‘ tizmalari uzoq vaqt, ayniqsa, Janubiy Amerikada ichki hududlarning o‘zlashtirilishini sekinlashtirgan. Ingliz ko‘chmanchilari Avstraliya ning sharqiy qirg‘og‘idan nisbatan past bo‘lgan Avstraliya Alp tog‘lari tizmasining narigi tomoniga o‘tguncha yarim asrdan ko‘proq vaqt o‘tgan. Ayniqsa tuproq yo‘llar davrida qirg‘oqbo‘yi tog‘lari katta to‘siq bo‘lgan. Hozirgi texnika darajasida esa temiryo‘l o‘tkazib bo‘lmaydigan tog‘ tizmasi yo‘q.
Tog‘lardan o‘tishning qanchalik qiyinligi ularning yaxlit massiv yoki bo‘laklarga ajralgan tizma ekaniga bog‘liq. Burmalangan tog‘larning afzalligi — ularning ichkarisiga chuqur kirib borish imkonini beruvchi bo‘ylama vodiylarining ko‘pligidir. Biroq bo‘ylama vodiylar bilan birga tog‘ tizmasini ko‘ndalang kesib o‘tishni osonlashtiradigan pastqam joylar va dovonlar ham bo‘lishi kerak.
Agar bunday pastqam joylar bo‘lmasa, mutlaq balandligi uncha katta bo‘lmagan tog‘lar ham qatnov uchun jiddiy to‘siq yaratadi. Bunga Yura tog‘lari, Skandinaviya tog‘lari misol bo‘ladi: Skandinaviya tog‘larida 15° davomida yirik pastqam joylar yo‘q; Appalachi tog‘lari esa butun uzun va ancha baland tizmasi bo‘ylab faqat bitta pastqam o‘tish joyiga ega. Ko‘ndalang harakatni osonlashtiradigan pastqamliklar bo‘lmaganda, Skandinaviya tog‘laridagidek yaxlit massiv tuzilishi alohida katta qiyinchilik tug‘diradi.
Tog‘larning qulay o‘tilishi ulardagi dovonlar va o‘tish joylari soniga bog‘liq. O‘tish joylari kam bo‘lgan tog‘larda mavjud kamsonli dovonlar dunyo miqyosida ahamiyat kasb etadi. Masalan, Xaybar dovoni orqali Hindiston hududidan Afg‘onistonga o‘tiladi. Dovonlar juda notekis taqsimlangan. Vogez tog‘larida Belfor va Saverna dovoni oralig‘idagi butun masofada birorta ham haqiqiy dovon yo‘q. G‘arbiy Alp tog‘larida dovonlarga boy Kott Alp tog‘lari (ulardan qadimgi rimliklar ham keng foydalangan) yonida dovonlari kam bo‘lgan Graiy Alp tog‘lari joylashgan. Dovonning balandligi va kengligi qatnovning qanchalik faol bo‘lishiga ta’sir qiladi. Alp tog‘larida dovonlar balandligi g‘arbdan sharqqa qarab ortadi.
Pireney tog‘laridagi dovonlar Alp tog‘laridagidan balandroq. Biroq Pireney dovonlaridan Alp dovonlariga qaraganda kam foydalanilishiga faqat balandlik emas, balki Alp tog‘larining ikki tomonida joylashgan mamlakatlar xo‘jalik sharoitining Pireney tog‘larining ikki tomonidagi mamlakatlarga qaraganda ancha qulayligi ham sabab bo‘lgan. Dovonlarni o‘z nazoratida tutgan davlat yoki qabila ulardan foydalanuvchi qo‘shnilariga nisbatan ustun mavqega ega bo‘lgan. Muhim Alp dovonlariga egalik qilish bir vaqtlar kichik Shveysariya uchun katta afzallik edi. Afridiylar o‘tmishda Afg‘onistonning janubi-sharqiy chegarasidagi Xaybar dovonidan o‘tganlardan doimo boj olgan.
Ayrim dovonlardan tashqari, o‘zidan o‘tish mumkin bo‘lgan butun tog‘li o‘lkalar ham mavjud. Pomir yassitog‘ligi, balandligi 4000 metrgacha bo‘lib, 7000—8000 metrgacha ko‘tariladigan tog‘lar orasida joylashgan va qadimdan o‘tish yo‘li vazifasini bajargan. Mutlaq sharoitlariga ko‘ra Pomirdan o‘tish juda qiyin, ammo atrofidagi tog‘larga nisbatan bu yerda harakatlanish ancha oson. Shu jihatdan tog‘lar orasidagi o‘tish mumkin bo‘lgan keng hududlar dovonlarga o‘xshaydi: dovonlardan o‘tish ham ko‘pincha juda mushkul, ammo qoyali qirralarni oshib o‘tishga qaraganda osonroq. Lekin bunday tog‘li hududlar dovonlardan kattaligi bilan farq qiladi: ular orqali ko‘plab yo‘llar o‘tadi, dovondan esa odatda faqat bitta yo‘l o‘tadi.
Tog‘lardagi yakkalanib yashash oqibatlari
Tog‘ aholisi qatnov qiyinligi sababli tashqi dunyodan ajralib qolgan joylarda eski urf-odatlarini uzoq saqlab qoladi va hatto soni oz bo‘lsa ham o‘z tilini asrab qolishi mumkin. Svanlar Inguri va Tsxenistsqali daryolarining yuqori oqimida yashaydi. Ularning soni atigi 60 mingga yaqin bo‘lsa ham, ular etnik va til jihatidan o‘ziga xos xalqdir. Xuddi shunday holat tushinlar, pshavlar, xevsurlar hamda osetinlar uchun ham xos. Osetinlar eng baland vodiylarda, Kazbek atrofida yashaydi.
Tog‘lar yurak, mushaklar va nervlarga yuqori fiziologik talab qo‘yadi, biroq yashash uchun cheklangan resurslargina beradi. Qadimgi mualliflardan hozirgacha tog‘larning chiniqqan aholisi atrofdagi pasttekisliklarning erka va nozik hayotga o‘rgangan aholisi bilan, ayniqsa tropik hududlarda, solishtirib kelinadi (masalan, Hindiston hududida Himolay tog‘larining serg‘ayrat aholisi issiq pasttekisliklarning sustroq aholisi bilan keskin qiyoslanadi). Biroq tog‘liklar tekislik aholisidan ustun kelgan holatlar kam bo‘lgan. Buning sababi — tog‘lar relyefining o‘ziga xosligi tufayli tog‘ aholisi hayoti ham mayda hududlarga bo‘linib ketgan. Tog‘li o‘lkalardagi kichik va ajralgan makonlarda yashash sharoitining bir xilligi, aloqa qiyinligi alohida etnik guruhlar o‘rtasidagi aloqalarning rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan.
Kichik tog‘ botiqlarining tor chegaralaridan kengroq hududlarga chiqilgandagina odamlar birlashishi va jamiyatda kengroq mehnat taqsimoti uchun qulay sharoit paydo bo‘lgan. Tog‘lar orasidagi tekisroq yassitog‘liklar ana shunday sharoitni yaratgan.
Ular hech qachon butunlay tekis bo‘lmaydi. Tog‘ tizmalari ularni nafaqat o‘rab turadi, balki kesib ham o‘tadi. Shu tizmalarda yog‘inlar ko‘p to‘plangani uchun yassitog‘liklar yetarlicha suv bilan ta’minlanadi, ularda daryolar va ko‘llar mavjud; ular sun’iy sug‘orish uchun ishlatilishi mumkin. Bunday yassitog‘liklar qadimgi madaniyat o‘choqlariga aylangan. Xususan, bu Amerika yassitog‘liklariga tegishli bo‘lib, ular ikki katta guruhga ajraladi: birinchisi Meksikadan boshlab Yukatongacha cho‘ziladi, ikkinchisi esa And yassitog‘liklari bo‘ylab Kolumbiyadan Boliviyagacha davom etadi. Amerikada dastlabki madaniyat o‘choqlari tropik o‘rmonli unumdor pasttekisliklarda ham, La-Plata pasttekisligi dashtlarida ham emas, aynan shu yassitog‘liklarda paydo bo‘lgan. Shunday madaniyat o‘choqlari Old Osiyo yassitog‘liklarida, shuningdek, Efiopiya yassitog‘liklarida ham shakllangan.
Tog‘larda tovar ayirboshlash va xo‘jalik faoliyati
Tog‘lar qanchalik baland bo‘lsa, ularning o‘simlik qoplami shunchalik siyraklashadi. Yer aholini boqishga yetmay qoladi, odamlar hunarmandchilik va kasanachilikdan qo‘shimcha tirikchilik manbalarini izlashga majbur bo‘ladi. Shu tariqa Shvartsvald va Yura tog‘larida soatsozlik, Rudali tog‘larda to‘r to‘qish sanoati, to‘qimachilik esa Sudet tog‘lari va Kashmirda, Bogemiya o‘rmonida shisha, Kavkazda esa metall buyumlar ishlab chiqarish rivojlangan. Bunday mahsulotlar sotish uchun tayyorlangani sababli hunarmandlar ularni pasttekislik shaharlari bozorlarida sotish uchun vaqti-vaqti bilan tog‘lardan tushishga majbur bo‘lgan.
Biroq qashshoqlik tog‘lardan nafaqat hunarmandlar, balki dehqonlar va cho‘ponlarni ham ketishga majbur qiladi. Shu bois aholi siyrak tog‘li hududlar ko‘pincha emigratsiyaning eng muhim o‘choqlaridan biri hisoblanadi.
Tog‘ xo‘jaligida yetishtiriladigan mahsulotlarning cheklanganligi va pasttekisliklarda ishlab chiqariladigan ko‘plab mahsulotlarning yetishmasligi tog‘lar bilan ularga tutash tekisliklar o‘rtasida faol ayirboshlashni yuzaga keltiradi. Pasttekislik aholisi yozgi yaylovlar uchun chorvasini tog‘larga haydab chiqadi. Qadimgi Yunonistonda ham pasttekisliklar tog‘larga sharob, zaytun moyi va tuz yetkazib bergan, buning evaziga esa yog‘och va chorvachilik mahsulotlarini olgan.
Turli qishloq xo‘jaligi tarmoqlari uchun tabiiy sharoitning xilma-xilligi hamda qatnov qiyinligi nisbatan kichik hududlarda bir necha xo‘jalik turining birgalikda rivojlanishiga olib keladi. Ehtimol, tog‘larda yerdan foydalanishning dastlabki shakli podalarni mavsumiy ko‘chirishga asoslangan chorvachilik bo‘lgan. Rimliklar Alp tog‘lariga uzumchilik madaniyatini, ya’ni uzum yetishtirishni va tog‘ o‘tloqlarini sun’iy sug‘orishni olib kirgan. VI asrda slavyanlar kirib kelishi bilan chorvachilik yana birinchi o‘ringa chiqqan. Janubiy Alp tog‘larining berk vodiylarida hozirgacha bir qishloq jamoasi hududida, atigi bir necha soatlik piyoda masofada, uzumchilik va bog‘dorchilik vodiyning quyi qismida, dehqonchilik o‘rta qismida, chorvachilik esa Alp o‘tloqlarida rivojlangan. Bunda har uch balandlik pog‘onasida mavsumiy turar joylar mavjud bo‘lib, odamlar faslga qarab biridan boshqasiga ko‘chib yuradi. Yuqori pog‘onaga chorva bilan aholining kichik qismi chiqadi; eng pastiga esa odamlar chorvasiz tushadi. Shveysariya tekisligiga ochiladigan vodiylari va qulay yo‘llari bo‘lgan Alp tog‘lari etaklarida sut va go‘sht mahsulotlarini shaharlarga hamda chet elga sotish imkoniyati tufayli xo‘jalik bozorda talab yuqori bo‘lgan mahsulotlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan: xom va quyultirilgan sut, «bolalar uni», shokolad, pishloq ishlab chiqariladi. Tekislik bilan aloqalar yaxshilangani sari unchalik daromadli bo‘lmagan dehqonchilik ikkinchi o‘ringa tushib qolgan yoki butunlay tark etilgan.
Shunday qilib, tog‘lardagi qishloq xo‘jaligi eng sodda shakl — ko‘chmanchi chorvachilikdan boshlangan bo‘lsa, hozir qulay joylashgan tog‘li hududlarda eng intensiv shakllar — sut va go‘sht chorvachiligigacha rivojlangan. Sanoatda ham xuddi shunday o‘zgarish yuz berdi: dastlab qo‘l mehnatiga asoslangan tarqoq uy va hunarmandchilik ishlab chiqarishidan boshlangan bu soha qulay sharoit mavjud joylarda elektrlashtirilgan yirik fabrika sanoatiga aylandi.
Tog‘larda vujudga kelgan dastlabki sanoat foydali qazilmalarga, o‘rmon boyliklariga (yog‘och ko‘miri metallurgiyada ishlatilgan, yog‘och esa turli buyumlar yasashga sarflangan), ustaxona g‘ildiraklarini harakatga keltirgan tog‘ buloqlarining quvvatiga va junli matolarga aylantirilgan qo‘y juniga asoslangan.
Tog‘larda sanoatning eng qadimgi turlaridan biri ruda qazib olish (konchilik, kon-metallurgiya sanoati) bo‘lgan. Tuz va metallar qadimgi tarixdan oldingi davrlardayoq konchilarni Alp tog‘larining yovvoyi, kimsasiz vodiylariga jalb qilgan. Hozir oltin, kumush, temir, mis va boshqa rangli metallar qazib olinadigan joylar ancha o‘zgargan, ammo yangi konlarda tog‘ boyliklari zamonaviy texnologiyalar bilan juda katta miqyosda o‘zlashtirilmoqda. Boshqa tog‘ resurslaridan foydalanish ham o‘zgargan. Hozir yog‘och asosan ko‘mir tayyorlash uchun emas, qog‘oz massasi va sellyuloza ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Mahalliy junni qayta ishlash o‘rnini chetdan keltirilgan xomashyoga asoslangan paxta to‘qimachiligi egallagan. Suv energiyasi gidroelektr stansiyalarida ishlatiladi. Gidroenergiyadan foydalanishdagi o‘zgarish tog‘li hududlar metallurgiyasida haqiqiy inqilob qildi. Domna pechlari ko‘mir va koks yoqilg‘isida ishlaydigan turlardan tutunsiz elektr pechlariga almashtirilmoqda. Bu pechlar turli qotishmalar va maxsus po‘lat navlarini olish imkonini beradi. Elektr energiyasiga asoslangan kimyo sanoati, ayniqsa, uning eng qimmatli yo‘nalishlari (sun’iy selitra, dori-darmon, bo‘yoq, alyuminiy va boshqalar ishlab chiqarish) juda katta ko‘lamga erishgan. Gidroelektr energiyasi uzoq masofalardagi vodiy shaharlari va fabrikalarga uzatilishi tog‘lar bilan tekisliklar o‘rtasidagi yangi aloqalarni yaratgan.
Tog‘ landshaftidan iqtisodiy foydalanishning tog‘larni tekisliklar bilan bog‘lovchi nisbatan yangi turlariga tog‘ va chang‘i turizmi kiradi. Masalan, Shveysariyadagi tog‘ mehmonxonalari sayyohlarning nafaqat yashashi va ovqatlanishi, balki cho‘qqilarga ko‘tarilishigacha bo‘lgan safarini tashkil qilish bilan ham shug‘ullanadi.
Adabiyotlar
- Tog‘lar / Antropologik ocherk (L. Sinitskiy) Katta sovet ensiklopediyasi (birinchi nashr), 18-jild (1930-yil), 215—223-betlar.
Havolalar
- I. Ivanova Tog‘ relyefi Arxivlangan nusxa 13-iyul 2015-yilda Wayback Machine