Qohira haqida

Shahar, Misrning poytaxti
Qohira
arab. القاهرة‎
qibt. Ⲕⲁϣⲣⲱⲙⲓ
Yuqoridan pastga, chapdan o‘ngga: Nil va shahar markazi, Ibn Tulun masjidi, Al-Hokim masjidi, Talaat Harb ko‘chasi, Baron Empen saroyi, Qohira qalʼasi, Qohira operasi
30°03′22″ shim. k. 31°14′22″ sharq. u.HGShO
Mamlakat  Misr
Muhofaza Qohira
Hokim Valid Qosim
Tarix va geografiya
Asos solingan 969-yilda
Ilk bor tilga olingan 969-yilda
Avvalgi nomlari Misr Bobili, Fustot
Maydoni 3085 km²
Dengiz sathidan balandligi 68 m
Iqlim turi subtropik iqlimdan tropik iqlimga o‘tuvchi
Vaqt mintaqasi UTC+2:00, yozda UTC+3:00
Aholi
Aholi ↗10 248 385 kishi (2023)
Zichligi 3189,81 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi ↗ 20 875 109 kishi (2023)
Millatlar arablar, yunonlar
Diniy eʼtiqodlar musulmonlar-sunniylar, monofizitlar, pravoslavlar
Aholi nomlanishi qohiraliklar, qohiralik erkak, qohiralik ayol
Rasmiy til arab tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +202
Pochta indeksi 11511 - 11668

cairo.gov.eg  (arab.)
Каир на карте
Каир
Qohira
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Qohíra (arab. القاهرة‎, Al-Qóhira [ælˈqɑːhɪɾɑ] tinglashfayl haqida «g‘oliba», qibt. Ⲕⲁϣⲣⲱⲙⲓ [kɑʃˈɾoːmi] «odamlarni tor-mor etuvchi») — Misrning poytaxti va eng yirik shahri hisoblanadi. Shuningdek, u Yaqin Sharq va arab dunyosining eng yirik shahri (dunyodagi eng katta arab tilida so‘zlashuvchi shahar), Afrikada esa Lagos va Kinshasadan keyingi uchinchi yirik shahardir (aglomeratsiya hisobga olinmaganda). Qohiraning maydoni 3085 km²; 2023-yil holatiga ko‘ra aholisi (aglomeratsiyasiz) 9 801 536 kishini tashkil etadi.

Dunyoga mashhur Misr piramidalari Qohiraning janubi-g‘arbiy chekkasidagi Giza shahri atrofida joylashgan. Giza Qohiraning asosiy qismi bilan halqa avtomobil yo‘li va Al-Ahram shossesi (Piramidalar shossesi) orqali bog‘langan. Hozir shahar qurilishi Giza platosigacha yetib borgan — eng yaqin uy atigi 200 metr narida, Buyuk Sfinks qarshisida joylashgan.

Qohirada dunyodagi eng katta muzey — Katta Misr muzeyi.

Etimologiyasi

Hozirgi shahar o‘rnida qadimiy aholi manzilgohi bo‘lgan. U VII asrda arabcha Al-Fustot — «chodir» nomini olgan (642-yilda bu yerda qurilgan birinchi masjid tashqi ko‘rinishidan chodirga o‘xshagan). 969-yilda Misr al-Qóhir nomli shahar barpo etilgan. Bu yerda Misr — Misrning qadimiy somiycha nomi, Qóhir esa «qalʼa», shuningdek, «yengilmas», «g‘olib», «zafar qozonuvchi» maʼnolarini anglatadi. Shahar o‘sha davrdagi kishilarga shunday ko‘ringan bo‘lsa kerak. Bir talqinga ko‘ra, bu nom Fotimiylar xalifaligi poytaxtining to‘rtinchi xalifa Al-Muizz li-Dinilloh tomonidan Mahdiya shahridan, hozirgi Tunis hududidan Qohiraga ko‘chirilishi bilan bog‘liq. Astrologiyaga oid boshqa talqinga ko‘ra, shahar asos solingan paytda Mars sayyorasining ko‘tarilishi bilan bog‘liq (arab. النجم القاهر‎ [æn nɑːdʒm æl ˈqɑːhɪɾ] An-Najm al-Qóhir — «zabt etuvchilar yulduzi»).

Shaharning bir nechta qibtcha nomi mavjud. Eng ko‘p uchraydigani Kashrómi (qibt. ⲕⲁϣⲣⲱⲙⲓ [kɑʃˈɾoːmi]) bo‘lib, ilk bor 1211-yildagi «Fanijoytlik Ioann shahidligi yilnomasi»da uchraydi va «odamlarni tor-mor etuvchi» degan maʼnoni anglatadi (qibtcha qibt. ⲕⲁϣ «sindirmoq» va qibt. ⲣⲱⲙⲓ «odam» so‘zlaridan). Bu kalka arab. القاهرة‎ [ælˈqɑːhɪɾɑ] — arab. قَصْر الرُوم‎ [qɑːsˤɾ ær ruːm] «Rim qalʼasi» atamasidan kelib chiqqan bo‘lib, u Eski Qohiradagi Misr Bobilining yana bir nomidir. Xayron (qibt. Ⲭⲁⲓⲣⲟⲛ) «Fivalik Verena hayoti» (qibt. Ⲡⲓⲫⲓⲣⲓ ⲛⲧⲉ ϯⲁⲅⲓⲁ ⲙⲙⲏⲓ Ⲃⲉⲣⲏⲛⲁ)» asarining bohayr lahjasidagi matnida qayd etilgan. Liyúy (qibt. Ⲗⲓⲟⲩⲓ [lɪˈjuːj]) yoki Elyúy (qibt. Ⲉⲗⲓⲟⲩⲓ [ælˈjuːj]) — shaharning yunoncha Geliopolis (yun. Ήλιούπολις) nomidan kelib chiqqan yana bir nomi. Kamroq uchraydigan Místram (qibt. Ⲙⲓⲥⲧⲣⲁⲙ [ˈmɪs.təɾɑm]) yoki Nístram (qibt. Ⲛⲓⲥⲧⲣⲁⲙ [ˈnɪs.təɾɑm]) nomlari avvaliga Abbosiylar xalifaligi poytaxti Al-Askar (arab. العسكر‎) nomini bildirgan. Bu shahar hozirgi Eski Qohira o‘rnida joylashgan.

Kahíri (qibt. Ⲕⲁϩⲓⲣⲏ [kaˈhiːri]), Kayrón (qibt. Ⲕⲁⲓⲣⲟⲛ [kaj.ˈroːn]) va Kahíra (qibt. Ⲕⲁϩⲓⲣⲁ [kaˈhiːra]) — shahar arabcha nomining hozirgi qibt tilida keng tarqalgan shakllari bo‘lib, zamonaviy xalq etimologiyasiga ko‘ra «quyosh mamlakati»ni anglatadi. Ayrim olimlar bu nom Qohira barpo etilgan joydagi qadimiy manzilgoh nomi bo‘lganini taʼkidlaydi, ammo bu fikr ancha shubhali. Chunki bu nom birorta ham iyeroglif, iyeratik yoki demotik manbada qayd etilmagan. Shunga qaramay, Pol Kazanova singari ayrim tadqiqotchilar buni asosli nazariya deb hisoblaydi. Qohira baʼzan Xemi (qibt. Ⲭⲏⲙⲓ [ˈkɪ.mi]) yoki Giptos (qibt. Ⲅⲩⲡⲧⲟⲥ [ˈɡɪp.dos]) deb ham ataladi. Bu qibt tilida «Misr» deganidir; bu atama arab tilining Misr lahjasida ham ishlatiladi.

Misrda Qohiraning norasmiy nomlari ham keng tarqalgan: Masr (misrcha arab tilida مَصر [mɑsˤɾ] — mamlakatning o‘z nomiga mos keladi (Misr)), Keyro (misrcha arab tilida كايرو [ˈkæjɾo], biroq bu nomdan faqat Iskandariya aholisi foydalanadi).

Geografiyasi

Qohira manzarasi — Qohira teleminorasidan janubiy chekka tomon, Geziraga qarab
Shaharning havodan ko‘rinishi

Qohira Nil daryosining ikki qirg‘og‘ida, Misrning shimoliy qismida, daryo sahro bilan o‘ralgan vodiydan chiqib, tarmoqlarga ajralib Nil deltasini hosil qiladigan joyning bevosita shimolida joylashgan. Qohiraga janubi-g‘arb tomondan Giza shahri tutashadi.

Eski Qohira daryoning sharqiy qirg‘og‘ida joylashgan. Shaharning bu qismi juda xilma-xil: asrlar davomida tartibsiz qurilgan, tor ko‘chalar va ko‘p xonadonli uylar ko‘p. Qohiraning g‘arbiy qismida asosan hukumat binolari va zamonaviy meʼmorchilikdagi inshootlar bo‘lsa, sharqiy qismida yuzlab qadimiy masjidlar, shuningdek, yo‘nalish mo‘ljali bo‘lib xizmat qiladigan asosiy minora bor.

Shahar g‘arbga qarab kengayib, Nilga tutash qishloq xo‘jaligi yerlarini egallamoqda. XIX asr o‘rtalaridayoq Misr hukmdori Ismoil posho g‘arbiy hududlarni Parijnamunasida qurdirgan. Bu yerda keng xiyobonlar va bir nechta nisbatan kichik bog‘ mavjud.

Qohira hududida, Nilning o‘rtasida, Roda oroli joylashgan bo‘lib, unda mamlakatdagi eng qadimiy musulmon inshootlari, Manyal saroyi, Qohira universiteti kasalxonasi va nilometr bor. Sokin va yam-yashil Gezira (Zamolik) orolida esa qimmatbaho xususiy villalar, ko‘plab elchixonalar va xorijiy kompaniyalar vakolatxonalari, zamonaviy binolar hamda bir nechta besh yulduzli mehmonxona joylashgan.

1904-yilda yevropaliklar Qohiradan o‘n kilometr shimoli-sharqda Geliopolis chekka shaharchasini barpo etishgan. Uning o‘ziga xos jihati — noyob meʼmoriy uslubi. 1953-yilga kelib Geliopolis kengayib borayotgan Qohira bilan deyarli qo‘shilib ketgan.

Iqlimi

Qohira shimoliy kenglikning taxminan 30-darajasida, ekvatorga nisbatan shimolda va subtropik mintaqaning janubiy chegarasida joylashgan. Harorat rejimiga ko‘ra, uning iqlimi Los-Anjeles iqlimiga o‘xshaydi, ammo Qohirada yog‘in ancha kam tushadi.

Shaharda qish iliq, yoz esa issiq. Harorat ko‘pincha 40 °C dan oshadi. Qishda kunduzi odatda 20 °C dan yuqori bo‘ladi, kechasi 10 °C gacha, ayrim tunlarda 5 °C gacha soviydi. Baʼzan tuproq yuzasida sovuq urishi kuzatiladi.

Shahar Sahroi Kabir yaqinida joylashgani sababli yog‘ingarchilik juda kam (iqlimi qurg‘oqchil), lekin yog‘in yog‘sa, juda kuchli bo‘lib, baʼzan suv toshqinlariga sabab bo‘ladi. Yiliga o‘rtacha 24 mm yog‘in tushadi. Bu Misr poytaxtini dunyodagi eng qurg‘oqchil yirik shaharlardan biriga aylantiradi.

Qohira iqlimi
Ko‘rsatkich \Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori t, °C 31 34,2 37,9 43,2 47,8 46,4 42,6 43,4 43,7 41 37,4 30,2 47,8
O‘rtacha eng yuqori t, °C 18,9 20,4 23,5 28,3 32 33,9 34,7 34,2 32,6 29,2 24,8 20,3 27,7
O‘rtacha harorat, °C 14 15,1 17,6 21,5 24,9 27 28,4 28,2 26,6 23,3 19,5 15,4 21,8
O‘rtacha eng past t, °C 9 9,7 11,6 14,6 17,7 20,1 22 22,1 20,5 17,4 14,1 10,4 15,8
Mutlaq eng past t, °C 1,2 3,6 5 7,6 12,3 16 18,2 19 14,5 12,3 5,2 3 1,2
Yog‘in miqdori (meʼyor), mm 5,0 3,8 3,8 1,1 0,5 0,1 0 0 0 0,7 3,8 5,9 24,7
Havo namligi, % 59 54 53 47 46 49 58 61 60 60 61 61 56


Aholisi

So‘nggi o‘n yilliklarda Qohira aholisi tez o‘sdi. Bu yerda 1960-yillarning o‘rtalariga qaraganda ikki baravar ko‘p odam yashaydi. Buning sabablaridan biri tug‘ilish darajasining yuqoriligi va qishloq hududlaridan aholining ko‘chib kelishidir. Aholi soni tez ko‘paygani tufayli shahar atrofida bir nechta yo‘ldosh shaharlar paydo bo‘lgan.

Shahar chegaralari kengaymagani sababli uning o‘zidagi aholi o‘sishi biroz sekinlashgan. Ko‘pchilik Qohiraning yaqin chekka hududlarida yashashni afzal ko‘radi, ularning umumiy aholisi shaharning o‘z aholisiga deyarli teng. 2009-yilgi maʼlumotlarga ko‘ra, shaharning o‘zida 8 026 454 kishi, 17 856 000 kishi esa aglomeratsiyada yashagan (2009-yil, taxmin). Quyidagi jadvalda muayyan yillarga to‘g‘ri keladigan aholi soni ko‘rsatilgan. 1877-yilgacha taxminiy maʼlumotlar, 1882–2006-yillar uchun aholini ro‘yxatga olish natijalari, 2008 va 2009-yillar uchun hisob-kitoblar berilgan. Faqat Qohira shahrining o‘z aholisi hisobga olingan, aglomeratsiya kiritilmagan.

Aholi soni
1800185918651870187718821897
200 000↗254 000↗282 300↗313 400↗327 500↗374 838↗570 062
1904190719171927193719471960
↗624 000↗654 476↗790 939↗1 059 800↗1 312 096↗2 090 654↗3 349 000
1966197619821986199620062008
↗4 219 900↗5 084 463↗5 800 000↗6 052 836↗6 789 479↗7 740 018↗7 947 121
20092018202120232023
↗8 026 454↗9 293 612↗9 606 916↗9 801 536↗10 248 385

Tarixi

Shaharning tashkil topishi haqidagi afsonalar

1911-yildagi Qohira

Hozirgi Misr poytaxtining barpo etilishi haqida bir nechta afsona mavjud:

  1. «Javhar... yer maydonini o‘zi belgiladi, uning burchaklariga ustunlar o‘rnatildi, ular orasiga bo‘lajak devorlar perimetrini belgilaydigan arqonlar tortildi. Barcha arqonlar bo‘ylab yuzlab ishchi joylashib, maxsus ishora bilan yer qazishga shaylandi. Arqonlarga osilgan mayda qo‘ng‘iroqlar jarangi ishora bo‘lishi kerak edi, biroq buning uchun munajjimlar kuzatib turgan sayyora va yulduzlarning muayyan qulay joylashuvi talab etilardi. Hamma munajjimlar buyrug‘ini tarang kutayotgan bir paytda qo‘ng‘iroqlar kutilmaganda o‘z-o‘zidan jiringlab ketdi: maʼlum bo‘lishicha, arqonga qarg‘a qo‘ngan ekan. Ishchilar esa kuraklari bilan yer qazishga tushdilar. Shu tariqa shahar poydevori omadli fursat kelishidan oldin qo‘yildi va bu munajjimlarni dahshatga soldi. — Al-Qohira (Mars) ko‘tarilmoqda! — deb qichqirishdi munajjimlar. Ular buni yomon alomat, ehtimol, usmonlilar shaharga hujum qilib, uni egallab olishini bildiradi, deb daʼvo qilishdi. Ammo vaziyatni o‘zgartirib bo‘lmasdi. Natijada shaharni dastlab rejalashtirilgan al-Mansuriya («G‘olib») o‘rniga al-Qohira deb atashdi.».
  2. «Shaharga Yaqin Sharqdagi Fotimiylar davlatining yunon kelib chiqishli sarkardasi Javhar as-Saqaliy asos solgan. U zarurat tug‘ilsa, odamlar panoh topib, dushman hujumiga bardosh bera oladigan qalʼa qurishga qaror qilgan. U devor bilan o‘ralgan shahar qurdirib, uni himoya qilish uchun qo‘shinining bir qismi bilan o‘zining eng sodiq kishilaridan birini doimo shu yerda saqlagan. Shaharni Al-Qohira deb atagan. Keyinchalik Yevropa uni Qohira deb atay boshlagan.».

Tarixiy voqealar

«Mar Girgis» metro bekati
Ibn Tulun masjidi
  • 640-yil — Misrning arablar tomonidan fath etilishi.
  • 642-yil — arab sarkardasi Amr ibn al-Os tomonidan Fustotga asos solingan. Hozir Fustot xarobalarini «Mar Girgis» metro bekati yaqinida ko‘rish mumkin.
  • 868-yil — Ahmad ibn Tulun Misr noibi etib tayinlanishi. Uning davrida Misr amalda mustaqil mulkka aylanadi.
  • 870-yil — Fustot yaqinida (hozirgi Qohira hududida) Misrning yangi poytaxti al-Qatoiga asos solinishi.
  • 876–879-yillar — Ibn Tulun masjidining qurilishi. U hanuz Qohiraning asosiy diqqatga sazovor joylaridan biridir.
  • 969-yil — Fotimiylar Misrni bosib oladilar. Qohiraga asos solinadi.
  • 972-yil — Al-Azhar qurilishi, hozirgacha faoliyat yuritayotgan dunyodagi eng qadimiy universitetning tashkil etilishi.
  • 996–1021-yillar — fotimiy xalifa Al-Hokim hukmronligi. Qohirada yirik meʼmoriy inshootlar qurilishi jadallashadi.
  • 1036–1094-yillar — fotimiy xalifa Mustansir hukmronligi. Shahar va mamlakatda og‘ir iqtisodiy, siyosiy hamda ijtimoiy inqiroz yuz beradi.
  • 1073–1094-yillar — amaldagi hokimiyat vazir Badr al-Jamoliy qo‘liga o‘tadi. Shahar va mamlakatdagi iqtisodiy, siyosiy hamda ijtimoiy ahvol barqarorlashadi.
  • 15-iyul 1099-yil — salibchilar Quddusni egallab, Misr chegaralariga yaqinlashadilar.
  • 1176-yil — Qohira qalʼasining Salohiddin tomonidan qurilishi..
  • 1250-yil — mamluklar (harbiy otryadlar tuzilgan qullar) Qohira va Misrda hokimiyatni egallashga muvaffaq bo‘ladilar. Birinchi mamluk sultoni Oybek bo‘ladi. Yangi elita avvalgi usulda shakllantiriladi: Oltin O‘rdadan hukmron mamluklarning o‘ziga xos tabaqasini shakllantirish uchun qullar sotib olish davom etadi. Mamluk sultonlarining ikki sulolasi maʼlum: Bahriylar (turklar) (1250–1382) va Burjiylar («cherkeslar» — kavkazliklar) (1382–1517).
  • 1284-yil — 8 ming kishiga mo‘ljallangan Mansuriy kasalxonasi ochiladi. Unda erkaklar va ayollar bo‘limlari bo‘lib, bemorlar kasalliklariga qarab joylashtirilgan.
  • 1302-yil — Qohirada zilzila yuz beradi.
  • 1347-yil — «Qora o‘lat» deb atalgan halokatli vabo epidemiyasi boshlanadi. U shahar va mamlakat aholisi hamda iqtisodiyotiga og‘ir zarba beradi. Inqirozga qaramay, mamluk sultonlari Qohirada muhtasham inshootlar qurishni davom ettiradilar.
  • 1356–1362-yillar — Sulton Hasan masjidining qurilishi..
  • 1511-yil — Xon al-Xalili qurilishi..
  • 22-yanvar 1517-yil — usmonli qo‘shinlari mamluklarni Ridoniya jangida (Qohira chekkasida) mag‘lub etadi.
  • 1517–1914-yillar — Misr Turkiya tarkibida bo‘lgan. Uni turk noiblari — posholar boshqargan..
  • 24-iyul 1798-yil — Napoleon qo‘shinining Qohiraga kirishi.
  • 1801-yil sentabr — Napoleon qo‘shinining Misrdan chiqib ketishi.
  • 1805-yil — hokimiyatga posho Muhammad Ali keladi. U turk sultonlari hokimiyatini rasman tan olgan.
Muhammad Ali masjidi Qohira qalʼasida

Iqtisodiyoti

Qohira tarixining dastlabki davrlaridanoq Janubiy Yevropa, G‘arbiy Afrika va Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika o‘rtasidagi savdo yo‘llari chorrahasida qulay joylashgani tufayli muhim savdo markazi bo‘lgan. Hozir ham Qohira Yaqin Sharqning eng yirik ishbilarmonlik markazlaridan biridir. Ko‘plab korporatsiya va tijorat tashkilotlarining bosh qarorgohlari shu yerda joylashgan. Shahar Yaqin Sharqning asosiy nashriyot markazidir.

Iqtisodiyotning eng yirik tarmog‘i — davlat sektori, xususan, davlat boshqaruvi organlari va harbiy sanoat. Misr sanoat korxonalarining qariyb uchdan biri Qohira hududida joylashgan. Eng muhim ishlab chiqarish tarmoqlari metallga ishlov berish, sement, matbaa sanoati, mebel, poyabzal, tamaki mahsulotlari va to‘qimachilik.

sanoatidir. Katta Qohirada kompyuter va telekommunikatsiya texnologiyalariga ixtisoslashgan «Aqlli qishloq» yirik zamonaviy ilmiy-ishlab chiqarish markazi tashkil etilgan. U Amerikaning Silikon vodiysi va Rossiyaning Skolkovo markazlariga o‘xshaydi.

Bundan tashqari, turizm ham juda muhim. Katta Qohira mamlakatning sayyohlik markazi hamda xorijiy valyutaning eng katta manbayidir.

Shahar chekkasida Axlat yig‘uvchilar shahri deb ataluvchi noodatiy mahalla bor. Unda asosan misrlik nasroniylar — qibtlar yashaydi. Ular butun shahardan chiqindilarni yig‘ib, qayta ishlatish uchun saralaydilar. Chiqindilar uylar orasida, tomlarda va hovlilarda hamma joyda uchraydi va mahallaga yoqimsiz hid taratadi. Bu oilaviy biznes ishtirokchilariga mahalliy mezonlarga ko‘ra ancha yaxshi daromad keltiradi. Mahallaning eng baland nuqtasida boy bezatilgan va puxta jihozlangan zamonaviy diniy-maʼbad majmuasi qurilgan. Qoya ichidagi g‘orda joylashgan kafedral sobor 20 minggacha ibodat qiluvchini sig‘dira oladi.

Transport

Qohiradan ikkita transafrika avtomobil yo‘li boshlanadi:

  1. Qohira — Keyptaun avtomobil yo‘li
  2. Qohira — Dakar avtomobil yo‘li[ingl.]

Qohiradan Quyi Misrning barcha shaharlariga va Sinayga shaharlararo avtobuslar qatnaydi. Shahar ko‘chalarida juda ko‘p taksilar va yo‘nalishli mikroavtobuslar yuradi. 18 million aholiga ega Katta Qohirada (2008-yil may oyida) atigi 9 ta svetofor bo‘lgan. Ilgari Qohirada trolleybus, yaqin vaqtgacha esa tramvay ham mavjud edi. Qohira metropoliteni 1987-yilda Afrika va Yaqin Sharqdagi birinchi metroga aylandi. 1856-yildan beri Qohirada Ramses vokzali faoliyat yuritadi. U Afrikadagi birinchi temiryo‘l tarmog‘ining bekati hisoblanadi. Qohira monorelsi qurilmoqda.

1945-yildan faoliyat yuritayotgan, bir nechta terminal va uchish-qo‘nish yo‘lagiga ega Qohira xalqaro aeroporti — aviatsiya tuguni bo‘lib, Yaqin Sharqdagi eng gavjum aeroportlardan biri va mamlakatning asosiy aeroportidir. Shaharda daryo porti va Nil bo‘ylab yo‘lovchi, sayyohlik va yuk tashishga xizmat qiluvchi bir nechta pristani bor.

Madaniyati

Meʼmorchiligi

Al-Azhar masjidi
Muqaddas Maryam qibt cherkovi (Al-Muallaqa)

Misrliklar islomni qabul qilguniga qadar Qohirada turli-tuman binolar barpo etilgan. Eski shaharda qadimiy Misr Bobili minorasi, qibtlarning Muqaddas Maryam cherkovi (III asr), Ben-Ezra sinagogasi (IV asr) saqlanib qolgan.

Qohirada juda ko‘p islom meʼmorchiligi yodgorliklari, jumladan, Afrikadagi eng qadimiy Amr ibn al-Os masjidi (641–642-yillar), shuningdek, Afrikada asl holatini saqlab qolgan eng qadimiy masjid — Ibn Tulun masjidi (876–879-yillar) mavjud. Shaharning o‘z «Moviy masjidi», dunyodagi balandligi bo‘yicha uchinchi minoraga ega Al-Fath masjidi (1990) ham bor. Misrning milliy masjidi — Al-Azhar masjidi — 970–972-yillarda Qohirada qurilgan.

Qohiraning ko‘plab yodgorliklarini Fotimiylar qurgan. Al-Azhar masjididan tashqari, ular hukmronligi davrida ularning meʼmoriy uslubida[ingl.] barpo etilgan: Al-Hokim masjidi (990–1013-yillar), Luluʼa (1015), Al-Juyushiy[ingl.] (1085-yil), Al-Husayn masjidi, unda Muhammad payg‘ambarning nabirasi Husayn ibn Ali dafn etilgan (1154-yil); minorasiz barpo etilgan Al-Aqmar masjidi (1125), As-Solih Taloiʼ masjidi, Husayn ibn Alini dafn etish uchun qurilgan, lekin uning maqbarasiga aylanmagan. Fotimiylar o‘zlari uchun saroy majmuasini ham qurishgan. Ayyubiy sulton Salohiddin shahar devorlarini taʼmirlab, Qohira qalʼasini qurdirgan.

Musulmonlar ko‘pchilikni tashkil etganiga qaramay, Qohirada nasroniylar ham yashagan. X asrda yunonlarning Muqaddas Georgiy cherkovi va monastiri va qibtlarning Muqaddas Mark sobori ham qurilgan. XI asrda Roda orolida esa Qohira nilometri qurilgan.

Fotimiy shialar o‘rnini sunniy Mamluk sultonligi egallagach, qurilayotgan binolar uslubi o‘zgardi. Mamluklar meʼmoriy uslubi[ingl.] hozirgi Qohirada keng tarqalgan. Mamluklar davrida Qohira eng boy shaharga aylangan, hukmdorlarning o‘zi esa juda dindor bo‘lgan. Ularning hukmronligi davrida Qohirada Sulton Baybars masjidi[ingl.] (1267–1269-yillar), Qalovun binolar majmuasi[ingl.] (XIII asr oxiri), Sanjar al-G‘avli maqbarasi[ingl.] (1304), Beshtak saroyi (1334), madrasa va masjid[ingl.] An-Nosir Muhammad (1303), Moviy masjid (1347), Sulton Hasan masjidi (1356–1363-yillar) va Sulton Barquq masjid-madrasasi (1386) qurilgan. So‘nggi ikkisi sunniylikdagi to‘rtta mazhabning barchasini o‘qitishga mo‘ljallangan madrasa sifatida barpo etilgan. Qohira butun dunyodan talabalar keladigan yirik islomiy taʼlim markazi bo‘lgan.

1382-yilda turkiy mamluklarning Bahriylar sulolasi o‘rniga Burjiylar keldi. Bu davrning meʼmoriy yodgorliklari orasida Mahmud al-Kurdiy masjidi bor. U o‘sha davr uchun noodatiy bo‘lgan dumaloq minorasi bilan mashhur (1395). Shuningdek, maqbara[ingl.] Qaytboy[ingl.] (1474-yil), Ash-Shofiʼiy maqbarasi[ingl.] (1211-yil) va xonaqoh[ingl.] Faraj an-Nosir Qohira nekropolida, Al-Ashraf masjidi (1424), Al-Muayyad masjidi[ingl.] (1415–1420-yillar), Tag‘ribirdiy masjidi (1440), Sulton al-G‘avri masjidi, maqbarasi va madrasasi (1503-yil) va Amir Qurqumos yodgorlik majmuasi (1507-yil) ham shular jumlasidandir.

1517-yilda Misrni usmonlilar bosib oldi. Ularning 350 yillik hukmronligi davomida Qohirada yangi meʼmoriy uslubda, Vizantiya meʼmorchiligidan ilhomlangan ko‘plab binolar qad ko‘tardi. Birinchisi Sulaymon posho al-Xodim masjidi (1528) bo‘lib, undan keyin Sinan posho masjidi[ingl.] (1571-yil), Al-Mahmudiya masjidi (1567), Abu az-Zahab masjidi[ingl.] (1774), Zaynab Xotun uyi (XVI asr), Jamoliddin az-Zahabiy uyi (1637), amir Ridvonbek uyi (1655) va boshqa binolar qurildi. Sayyida Zaynab masjidining qachon qurilgani aniq emas, lekin u ham dastlab usmonlilar uslubida ishlangan. 1616-yilda Qohirada yana bir mamluk masjidi — Al-Burdayniy masjidi paydo bo‘ldi. Uni usmonlilar bilan madaniy aloqasi bo‘lmagan badavlat arab savdogari qurgan.

Misrda fransuzlar hukmronligining qisqa davri Qohirada eʼtiborga molik binolar qoldirmagan. Keyingi tarixiy davr — Britaniya hukmronligi davri. Muhammad Ali sulolasi hukmdorlari davrida Qohirada shaharning eng yirik masjidlaridan biri — Muhammad Ali masjidi (1848), Misr muzeyi, Misr milliy kutubxonasi va arxivi, Afrikadagi dastlabki ommaviy opera teatrlari — Xadiv operasi va Qohira operasi barpo etilgan. Misr sultonligi hukumati millatchilik kampaniyasi davomida Sulton Hasan masjidining ro‘parasida Ar-Rifoiy masjidini qurdirgan.

Britaniya tomonidan egallab olingan Qohirada Islom sanʼati muzeyi, Qibt muzeyi (unda dunyodagi eng boy qibt sanʼati asarlari to‘plami jamlangan) va Avliyo Pyotr va Pavel cherkovi qurilgan. Shahar markazida Tahrir maydoni, Sakakini saroyi va Misr prezidentining ish joyi — Obdin saroyi bunyod etilgan.

Zamonaviy meʼmorchilik yodgorliklariga quyidagilar kiradi: Qohira teleminorasi, Nomaʼlum askar yodgorligi, Gayer-Anderson muzeyi, Bolalar muzeyi.

Muzeylar

Muzeylarning aksariyati Misr muzeylari ro‘yxatiga[ingl.] kiritilgan bo‘lib, Qohirada joylashgan (Obdin saroyi, Gayer-Anderson muzeyi, Beshtak saroyi, Manyal saroyi, Qohira bolalar muzeyi, Misr geologiya muzeyi, Qibt muzeyi, Qohira Misr muzeyi, Zamonaviy Misr sanʼati muzeyi, Misr sivilizatsiyasi milliy muzeyi va boshqalar).

Taʼlim

Qardosh shaharlar

Hamkor shaharlar

Mashhur tug‘ilganlar

Galereya

Adabiyotlar

Havolalar