| Dunay | |
|---|---|
| rumincha Dunărea, vengercha Duna, nemischa Donau, serbcha Dunav, slovakcha Dunaj, bolgarcha Dunav, xorvatcha Dunav, ukraincha Dunay | |
| Dunay daryosi Budapeshtda (koʻrinish nuqtasi — Gellert). 2004-yil yozi | |
| Tavsifi | |
| Uzunligi | 2850 km |
| Havzasi | 817 000 km² |
| Suv sarfi | 6700 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | daryolarning qoʻshilishi: Brigax va Breg |
| • Joylashuvi | Germaniya |
| • Balandligi | 678 m |
| • Koordinatalari | 47°57′04″ b. k. 8°31′14″ sh. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Qora dengiz |
| • Joylashuvi | Ruminiya va Ukraina |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 45°13′19″ b. k. 29°44′36″ sh. u.HGYaO |
| Daryoning nishabligi | 0,237 m/km |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Qora dengiz |
|
|
|
| Mamlakatlar | |
Dunay (rumincha Dunărea, vengercha Duna, nemischa Donau, serbcha Dunav, slovakcha Dunaj, bolgarcha Dunav, xorvatcha Dunav, ukraincha Dunay, lotincha Danubius, Danuvius, qadimgi yunoncha Ἴστρος) — Yevropadagi uzunligi va sersuvligi jihatidan ikkinchi daryo ( Volgadan keyin), davlatlararo daryo hamda Yevropa Ittifoqi hududidagi eng uzun daryodir.
Daryo Germaniyadagi Shvarstsvald togʻlaridan boshlanadi va oʻnta davlat hududidan oqib oʻtadi yoki ularning chegarasini tashkil etadi: Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina va Moldova; shuningdek, Markaziy va Janubi-Sharqiy Yevropaning quyidagi poytaxtlaridan oqib oʻtadi: Vena, Bratislava, Budapesht va Belgrad. Bu oʻnta mamlakatdan tashqari Dunay havzasi yana toʻqqizta Yevropa davlatining maʼlum hududlarini ham qamrab oladi (Shveytsariya, Italiya, Chexiya, Polsha, Sloveniya, Bosniya va Gersegovina, Chernogoriya, Albaniya va Shimoliy Makedoniya). Shu sababli Dunayni koʻpincha ogʻzaki nutqda «xalqaro daryo» deb atashadi.
Daryo Qora dengizgaquyilib, delta hosil qiladi. Ruminiya va Ukraina chegarasida joylashgan deltaning Ruminiyaga tegishli qismi Jahon merosi roʻyxatiga YUNESKO tomonidan kiritilgan.
Uzunligi — 2850 km. Havzasining maydoni — 817 ming km². Oʻrtacha suv sarfi — 6430 m³/s.
Etimologiya
Daryoning rus tilidagi nomi praslavyancha *Dunajьshaklidan kelib chiqqan. Tilshunos Maks Fasmerfikricha, bu oʻzlashma soʻz boʻlib, dastlab gotcha *Dōnawi shakli orqali kelt-lotincha Dānuviussoʻzidan oʻtgan; u avestocha dānu- «daryo», qadimgi hindcha dānu- «sizib chiqayotgan suyuqlik» hamda osetincha don «daryo» soʻzlari bilan qarindosh (qarang: Don).
Polshalik olim Yan Rozvadovskiy slavyanlar dastlab *Dunajь soʻzi bilan aynan Dnepr daryosini atagan, deb taxmin qilgan (buni ukrain va belarus folklorida uchratish mumkin). K. Moshinskiy bu fikrni qoʻllab-quvvatlagan. Uningcha, slavyanlarning bir qismi Dunay atrofiga koʻchib kelgach, avval *Dunavъ/*Dunavьshaklida oʻzlashtirilgan Dunay nomi ilgari maʼlum boʻlgan daryodan koʻchirilgan. Moshinskiyga esa T. Ler-Splavinskiyqarshi chiqqan. U slavyan tillari tarqalgan hududlarda oʻnga yaqin daryo va soy «Dunay» hamda undan yasalgan nomlar bilan atalishini, bundan tashqari, bu soʻz umumiy nom sifatida Polsha va Ukraina shevalarida ham ishlatilishini taʼkidlagan.
Shundan kelib chiqib, Ler-Splavinskiy praslavyan tilida turdosh ot *dunajь «katta suv» maʼnosidagi soʻzni tiklaydi; uning kelib chiqishi protohind-yevropacha *dhounāshakliga borib taqaladi. V. N. Toporov va O. N. Trubachyovning «Yuqori Dneprboʻyi gidronimlarining lingvistik tahlili» asarida Ler-Splavinskiy xulosalari eʼtiborga olinmagan. Mualliflar slavyan yerlarida uchraydigan gidronim «Dunayets» nomini Dunay daryosi nomidan kelib chiqqan deb hisoblagan. Bu qarashni tanqid qilgan olim — Z. Golomb.
Daryo nomining kelib chiqishi keltlar (daryoning yuqori oqimida yashagan xalq) tilidagi Danusoʻzidan kelib chiqqan boʻlishi ham mumkin; bu soʻz «shiddatli, joʻshqin, tez» degan maʼnolarni anglatadi.
Tarixiy maʼlumotlar
Dunay haqidagi dastlabki ishonchli maʼlumotlar qadimgi yunon tarixchisi Gerodot (miloddan avvalgi V asr) asarlarida uchraydi. U «Tarix» asarining ikkinchi kitobida Istr (Dunayning qadimgi yunoncha nomi) daryosi keltlar oʻlkasidan boshlanib, Yevropani oʻrtasidan kesib oʻtishini yozgan (II:33). Istr daryosi esa Evksin Pontiga (Qora dengiz) yettita tarmoq orqali quyiladi. Hozirgi nomini daryoga keltlarbergan; ular bu yerda miloddan avvalgi birinchi ming yillikningbirinchi yarmida yashagan. Milodiy 105-yilda Rim imperatori Trayan Dunay ustidan uzunligi bir kilometrdan ortiq boʻlgan birinchi tosh koʻprikni qurdirgan.
Dunay Reyn bilan bir qatorda Rim imperiyasining chegarasi boʻlgan (limes — chegara mudofaa tizimi).
Rim imperiyasi parchalanib, uning sharqiy qismida Vizantiya tashkil topganidan soʻng, VI—VII asrlarda vizantiyaliklarni janubga surib, slavyan qabilalari Quyi Dunay boʻyiga joylashgan.
XV asr oxiridan boshlab Dunayda yetakchi mavqeni Usmonlilar imperiyasiegallay boshladi. Temir darvoza darasidagi daryo oroli — Ada-Kale da usmonlilar qalʼa qurib, oʻtayotgan kemalardan boj undirish uchun daryoni zanjirlar bilan toʻsib qoʻygan.
XVII asr oxiridan Usmonlilar imperiyasi bilan tuzilgan shartnomalarga koʻra, Dunayda erkin suzish huquqini Gabsburglar monarxiyasifuqarolariga tegishli kemalar olgan. Shuningdek, Kuchuk-Qaynarja shartnomasi ga muvofiq, 1774-yilda bu huquq Rossiya imperiyasifuqarolarining kemalariga ham berilgan. Ushbu imperiyaning chegarasi esa Buxarest shartnomasi ga koʻra, 1812-yildan Kiliya oʻzani boʻylab oʻtadigan boʻlgan.
1830-yillardan Dunayda muntazam kema qatnovida paroxodlardan foydalanila boshlandi. 1840-yilda Rossiya imperiyasi va Avstriya imperiyasi Dunayda kema qatnovi haqida konvensiya imzoladi. 1853-yilda Rossiya imperiyasi Dunayda erkin kema qatnovi toʻgʻrisidagi bitimni Bavariya bilan tuzdi.

1856-yilgi Parij tinchlik shartnomasiga binoan Dunay oʻzanlarini tozalash ishlarini tashkil etish uchun Yevropa Dunay komissiyasi tuzildi. 1858-yildan Dunay quyilish qismida himoya dambalari qurila boshlandi. 1889—1898-yillarda Temir darvoza hududining eng xavfli, ostonatoshli qismlarida aylanma kanallar qazildi (ulardan eng mashhuri Sip kanali[inglizcha]).
Aynan Birinchi jahon urushi davrida Dunay strategik aloqa va taʼminot yoʻli boʻlib, ham Antantamamlakatlariga, ham Markaziy davlatlarga xizmat qilgan.
Aynan Ikkinchi jahon urushi davrida Dunay natsistlar Germaniyasini Ruminiya nefti bilan taʼminlashda muhim rol oʻynagan. Britaniya va Amerika aviatsiyasi Dunaydagi koʻplab portlarni hamda neft tashigan Germaniya kemalarini bombardimon qilgan.
1948-yilda Belgrad konferensiyasida Dunayda kema qatnovi rejimi toʻgʻrisidagi konvensiya imzolangan. Uning ishtirokchilari quyidagilar edi: Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi, Bolgariya Xalq Respublikasi, Vengriya Respublikasi, Ruminiya Xalq Respublikasi, Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi, Chexoslovakiya Respublikasi va Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi. 1960-yilda konvensiyaga Avstriyaqoʻshildi. 1992-yilda esa Rossiya Dunay komissiyasida SSSRning oʻrnini, Ukraina Ukraina SSRning oʻrnini, shuningdek, Yugoslaviya Ittifoq Respublikasi — Yugoslaviya SFRningoʻrnini egalladi; 1993-yilda Slovakiya komissiyada Chexoslovakiyaoʻrnini egalladi. 1998-yilda Dunay komissiyasiga Germaniya, Moldova va Xorvatiyaqoʻshildi. Keyinchalik Serbiya va Chernogoriya davlat ittifoqitugatilgach, komissiyadagi uning oʻrnini Serbiyaegalladi. Dunay Transyevropa ichki suv yoʻllari tarmogʻiga kiritildi.
Tabiiy geografiya
Boshlanish joyi

Daryo Shvarstsvald (Baden-Vyurtemberg, Germaniya) yaqinidagi Donaueshingen shahri atrofida, dengiz sathidan 678 m balandlikda togʻ soylari Breg (uzunligi 48 km) va Brigax (uzunligi 43 km) qoʻshilishidan hosil boʻladi. Shahardagi mahalliy qasr-saroy devorlari yonida meʼmoriy jihatdan obodonlashtirilgan kichik Dunaybax[inglizcha]daryochasining manbai mavjud. Bu daryocha Donaueshingen shahrida Dunayga quyiladi va uning manbai Dunayning boshlanish joyi deb koʻrsatiladi[nemischa].
Yerosti qismi
Dunayning yer ostiga singib ketadigan joyi yaqinida, Immendingenda, boshlanish joyidan 30 kilometr narida, suvning katta qismi daryo vodiysini tashkil etuvchi ohaktoshli karstli togʻ jinslaridagi yoriqlar, tirqishlar va voronkalar orqali sizib kiradi. Yiliga oʻrtacha 200 kun Dunay qisqa bir qismida butunlay yer ostiga gʻoyib boʻladi.
Dunay yer ostiga singib ketadigan joydan 12 km janubda Ax bulogʻi[nemischa] otilib chiqadi; bu Germaniyadagi eng sersuv buloqdir. Undan chiqadigan suv miqdori 8,5 t/s gacha yetadi. Shu buloqdan Ax[inglizcha]daryosi boshlanib, Boden koʻligaquyiladi. Koʻldan esa Reyn daryosi oqib chiqadi.
1877-yilda Ax bulogʻi Dunayning yerosti suvlari hisobiga toʻyinishi ilk bor isbotlangan: Dunayning yuqori oqimida, suvni yutib yuboradigan yoriqlar yaqinida 100 sentner osh tuzi eritilgan. 55 soatdan keyin bu tuz Ax daryosi suvida paydo boʻlgan. Toshqin vaqtida yerosti suvi mazkur yoʻlni atigi 20 soatda bosib oʻtadi. Suv yer ostidagi ulkan gʻorlar orqali oqib, nihoyat Vimzen gʻori[nemischa]dan Ax bulogʻi sifatida yer yuzasiga chiqishi aniqlangan. Dunay yoʻqoladigan joy bilan Ax daryosining boshlanish nuqtasi orasidagi balandlik farqi 185 m (ular Tutlingen va Axshaharlari yaqinida joylashgan). Bu yerosti daryosi Qora Dunay deb ataladi. Uning oʻzani toʻliq oʻrganilmagan.
- Yer ostiga singib ketayotgan Dunay
- Dunayning qurigan oʻzani
- Dunay va Reyn daryolarining sxematik xaritasi (yon va yuqoridan koʻrinishi)
- Dunay va Ax daryolari orasidagi yerosti suv oqimining sxemasi
- Ax daryosining boshlanish joyi
Yoʻnalishi


Dunay oʻz yoʻnalishini bir necha bor oʻzgartiradi. Dastlab Germaniyaning togʻli hududi orqali janubi-sharqqa oqadi, keyin 2747 km belgisida (daryo kilometrlari quyilish oʻzanining eng chekka nuqtasidan boshlanish joyigaqarab hisoblanadi) shimoli-sharqqa buriladi. Bu yoʻnalish Regensburg shahrigacha (2379 km) davom etadi. Daryoning eng shimoliy nuqtasi (49°03' shimoliy kenglik) shu yerda. Regensburg yaqinida Dunay janubi-sharqqa burilib, keyin Vena botigʻini kesib oʻtadi va umumiy yoʻnalishini Genyu qishlogʻigacha (1791 km) saqlaydi.
Keyin Dunay 600 km dan ortiq masofada Oʻrta Dunay pasttekisligi boʻylab dastlab sharqqa oqadi, soʻng Vats shahri (1679 km) yaqinida keskin janubga buriladi. Dunay janubga qarab Bachka-Palanka shahrigacha (1298 km) oqadi, soʻng janubi-sharqqa, keyin sharqqa burilib, Tisa daryosi quyiladigan joygacha (1214,5 km) boradi. Tisaning quyilish joyidan Archar qishlogʻigacha (771 km) daryo Janubiy Karpat togʻ tizmalari orasidan Temir darvoza darasi orqali oʻtib, katta burilishlar hosil qilgan holda Quyi Dunay pasttekisligi boʻylab janubi-sharqqa, keyin yana sharqqa qarab Svishtov shahrigacha (554 km) oqadi. Shu yerda u oqimining eng janubiy nuqtasiga (43°38′ shimoliy kenglik) yetadi. Keyin shimoli-sharqqa burilib, Chernavode shahrigacha (300 km) boradi. Chernavode shahridan pastroqda Dunay shimolga oqadi, Siret daryosi quyiladigan joy (155 km) yaqinida esa asta sharqqa burilib, Qora dengizga yetguniga qadar asosan sharqiy yoʻnalishda davom etadi.
Delta

Quyi oqimida Dunay koʻplab tarmoqlarga ajralib, tarmoqlar va koʻllarzich tarmogʻi bilan kesilgan botqoqli deltani hosil qiladi. Deltaning gʻarbdan sharqqa uzunligi 75 km, shimoldan janubga kengligi 65 km. Deltaning boshlanish nuqtasi burun Izmail Chatal yaqinida, Dunayning dengizga quyiladigan joyidan 80 km yuqorida joylashgan oʻzangatoʻgʻri keladi. Shu yerda daryoning asosiy oʻzani avval Kiliya oʻzani va Tulcha oʻzaniga ajraladi. Oqim boʻylab yana 17 km pastda Tulcha oʻzani Georgiy oʻzani va Sulina oʻzanigaajraladi; ular Qora dengizga alohida quyiladi. Kiliya oʻzani Ukrainada Kiliya deltasi deb ataladigan qismni hosil qiladi. Bu Dunay deltasining oqimi eng tez boʻlgan qismidir. Dunay deltasining katta qismi suv bosgan botqoqliklar bilan qoplangan. Bu Yevropadagi shunday landshaftning maydon jihatidan ikkinchi yirik massivi boʻlib, faqat Volga deltasidagi botqoqliklardan kichik. Dunay deltasida Dunay biosfera qoʻriqxonasi joylashgan.
Tarmoqlari
Dunayning koʻplab tarmoqlari bor, ayrimlari asosiy oqimdan ancha uzoqqa (10 va undan ortiq kilometrmasofaga) ajralib ketadi. Oʻng qirgʻoqdagi eng uzun tarmoqlar Moson yoki Dyor Dunayi (boshlanishi — 1854 km, quyilish oʻzani — 1794 km) va Dunerya-Veke (237 va 169 km); chap qirgʻoqda esa Kichik Dunay (boshlanishi — 1868 km, Vagga quyiladi), Shorokshar Dunayi (1642 va 1586 km) hamda Borcha (371 va 248 km) mavjud.
Irmoqlari
Dunay havzasi assimetrik shaklga ega. Uning oʻng qirgʻoqdagi qismi kichikroq (suv yigʻish maydonining 44 %). Biroq oʻng qirgʻoqdagi Dunay irmoqlari havzaning gidrografik tarmogʻini shakllantiradi. Irmoqlar notekis taqsimlangan: ularning koʻpchiligi Alp va Karpattogʻlarining etaklarida joylashgan. Vengriyaning (Oʻrta Dunay) pasttekisligida esa ular deyarli uchramaydi.
Togʻlardan boshlanuvchi Dunay irmoqlari yuqori oqimida togʻ daryolariga xos xususiyatlarga ega. Tekislikka chiqqach, ular tekislik daryolariga xos belgilarni oladi va uzoq masofalarda kema qatnovi uchun yaroqli boʻladi.
Dunayning suv rejimiga sezilarli taʼsir koʻrsatadigan irmoqlar jadvalda keltirilgan.
| Nomi | Dunayga qoʻshilish joyi (qirgʻoq) |
Masofa (quyilish joyidan) km |
Oqib oʻtadigan mamlakatlar (boshlanish joyidan boshlab) |
Uzunligi (km) |
|---|---|---|---|---|
| Iller | oʻng | ~ | 163 | |
| Lex | oʻng | ~ | 265 | |
| Izar | oʻng | 2281,7 | 283 | |
| Inn | oʻng | 2225,2 | 525 | |
| Ens | oʻng | 2111,8 | 255 | |
| Morava | chap | 1880,3 | 380 | |
| Raba | oʻng | 1794,0 | 398 | |
| Vag | chap | 1765,8 | 402 | |
| Gron | chap | 1716,0 | 289 | |
| Ipel | chap | 1708,2 | 233 | |
| Drava | oʻng | 1382,5 | 720 | |
| Tisa | chap | 1214,5 | 966 | |
| Sava | oʻng | 1170,0 | 940 | |
| Morava | oʻng | 1104,5 | 563 | |
| Iskir | oʻng | 637,3 | 368 | |
| Siret | chap | 155,2 | 726 | |
| Prut | chap | 134,0 | 950 |
Orollar
Dunaydagi eng yirik orol — Jitniy oroli; u Slovakiyada joylashgan.
Boshqa xususiyatlari
Boshlanish joyi (Donaueshingen) bilan deltaning eng chekka «0 km» nuqtasi (Ukraina qismida Vilkovo shahridan quyiroqda, Ankudinov orolida) orasidagi toʻgʻri chiziqli masofa 1642 km. Daryoning egri-bugrilik koeffitsiyenti 1,71 ga teng. Dunayning oʻrtacha pasayishi 24,4 sm / 1 km ni tashkil etadi.
Dunay qismlari (Dunayboʻyi)
Tabiiy-geografik xususiyatlari majmuasiga koʻra Dunay uch qismga boʻlinadi:
- Yuqori Dunay (992 km) — boshlanish joyidan Genyu;
- Oʻrta Dunay (860 km) — Genyudan Drobeta-Turnu-Severin;
- Quyi Dunay (931 km) — Turnu-Severin shahridan Qora dengiz.
Iqlimi
Dunay havzasi moʻtadil iliq iqlim mintaqasida joylashgan. Havza relyefining xilma-xilligi daryoning turli qismlarida alohida iqlim zonalarini hosil qiladi. Togʻli hududlarda yoz qisqa va salqin, vodiylarda esa yogʻin kamroq boʻlib, havo harorati yuqoriroq boʻladi.
Iqlim xususiyatlariga koʻra Dunay havzasi uch qismga boʻlinadi:
- Yuqori Dunay havzasining iqlimi nisbatan qattiq, qish dekabrdan fevralgacha davom etadi. Yanvarning oʻrtacha harorati tekisliklarda −0,8° dan −3°C gacha, togʻlarda −6 dan −13 °C gacha boʻladi. Sovuq −20 °C gacha yetadi. Yoz issiq: iyulning oʻrtacha harorati 17 dan 20 °C gacha, maksimal harorati 36 — 38 °C. Togʻlarda havo harorati 0,5 — 0,6 °C ga har 100 m balandlikda pasayadi.
- Oʻrta Dunay havzasida qurgʻoqchil kontinental iqlim hukm suradi, yoz 4,5 — 5 oy davom etadi. Iyulning oʻrtacha harorati 20 dan 23 °C gacha, maksimal harorati 39 °C. Yuqori harorat, past namlik va kam yogʻin birgalikda qurgʻoqchilik uchun sharoit yaratadi. Dunayning bu qismida qish 1,5 — 2 oy davom etadi. Yanvarning oʻrtacha harorati tekisliklarda −0,3 dan −2 °C gacha, minimal harorati −30 °C; togʻlarda oʻrtachasi −5 dan −9 °C gacha, minimali −34 °C.
- Quyi Dunay havzasida kontinental iqlim yanada qurgʻoqchil, yoz nihoyatda issiq, qish esa sovuq boʻladi. Yanvarning oʻrtacha harorati −2 dan −6 °C gacha, minimal harorati esa −30 dan −35 °C gacha tushadi. Yoz juda issiq: iyulning oʻrtacha harorati 20 dan 30 °C gacha, maksimal harorati 40 dan 42 °C gacha yetadi.
Suv rejimi
Suv sathining yillik oʻzgarish amplitudasi Reni yaqinida 4,5—5,5 m dan Budapesht yaqinida 6—8 m gacha yetadi. Odatdagi yillik suv sarfi yuqori oqimda 420 m³/s, oʻrta oqimda 1900 m³/s, quyilish joyida esa 6430 m³/s. Quyi oqimda suv sarfining eng yuqori koʻrsatkichi 20 ming m³/s, eng past koʻrsatkichi 1800 m³/s. Yillik oqim hajmi yiliga qariyb 123 km³. Dunay faqat sovuq qishlarda 1,5—2 oyga muzlaydi.
Shamollar
Dunay havzasiga Atlantika, Sharqiy Yevropa va Gʻarbiy Osiyodan kirib keladigan havo massalari taʼsir qiladi.
Yilning sovuq davrida Yuqori Dunay hududida gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy shamollar ustunlik qiladi. Oʻrta Dunayda sharqiy va janubi-sharqiy, Quyi Dunayda esa shimoliy va shimoli-sharqiy shamollar koʻproq esadi.
Yilning iliq davrida ustun shamollarning yoʻnalishi barqarorroq boʻlib, asosan gʻarb tomondan esadi. Oʻrta va Quyi Dunayda «koshava» deb ataladigan shamol (turi: bora) kema qatnovi uchun juda xavfli. U gʻarb va shimoli-gʻarbdan esadi, ayrim joylarda tezligi 20—30 m/s ga yetadi.
Dunay deltasining dengiz boʻyidagi qismida sohil aholi punktlariga dengizdan esadigan kuchli haydovchi shamollar katta xavf tugʻdiradi: ular daryo oqimini sekinlashtiradi, baʼzan esa hatto teskari yoʻnalishga buradi. Bunday shamollarda sohil hududlarini tez suv bosishi mumkin.
Yogʻinlar
Havza hududida yogʻinlar notekis taqsimlangan. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori tekisliklarda 400—600 mm, Karpatda 800—1200 mm, Alpda 1800—2500 mm, ayrim hollarda undan ham koʻp. Eng kam yogʻin Dunay deltasiga tushadi. Baʼzi yillarda bu yerda mart boshidan noyabr oʻrtalarigacha yogʻin boʻlmaydi. Yuqori Dunay havzasining togʻli qismlarini istisno qilganda, Dunay havzasida barqaror qor qoplami hosil boʻlmaydi.
Dunayning muzlash rejimiga xos xususiyat — muzlash bosqichlarining nihoyatda beqarorligi va turli vaqtlarda yuz berishidir. Ayrim yillarda butun daryo boʻylab muzlash hodisalari umuman kuzatilmasligi mumkin. Quyi Dunayning asosiy oʻzanida barqaror muz qoplami oʻrtacha 5—7 yilda bir marta paydo boʻladi.
Siyosiy geografiya

Dunay boshlanish joyidan quyilish joyigacha oʻnta davlat hududidan yoki ularning chegaralari boʻylab oqadi (Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya, Moldova va Ukraina).
Dunay havzasi jami 19 ta davlatni qamrab oladi; ular Markaziy va Janubiy Yevropa hududida joylashgan (yuqoridagi oʻnta davlatdan tashqari — Shveytsariya, Italiya, Chexiya, Polsha, Sloveniya, Bosniya va Gersegovina, Chernogoriya, Albaniya va Shimoliy Makedoniya).
Dunayboʻyi davlatlarining barchasida daryo ayrim qismlarda qoʻshni davlatlar bilan tabiiy chegara vazifasini bajaradi. Alohida davlatlar hududidagi Dunay uzunligi 1075 km (Ruminiya) dan 0,2 km (Moldova) gacha oʻzgaradi.
Ruminiya tashkil topguniga qadar Moldova va Valaxiya hududlari Dunay knyazliklarideb atalgan. Baʼzan Serbiya ham Dunay knyazliklari qatoriga kiritiladi.
Dunay boʻyidagi yirik shaharlar

Dunay boʻyida oʻnlab yirik shaharlar, jumladan, Yevropadagi toʻrtta davlatning poytaxtlari joylashgan:
- Avstriya — Vena (1 867 582 kishi),
- Serbiya — Belgrad (1 670 000 kishi),
- Vengriya — Budapesht (1 702 000 kishi),
- Slovakiya — Bratislava (425 000 kishi).
Boshqa shaharlar:
Kema qatnovi

Germaniyada Mayn–Dunay kanali 1992-yilda qurilganidan soʻng, Dunay Rotterdam portidan ( Shimoliy dengiz ) Sulina portigacha (Qora dengiz) davom etadigan 3500 km uzunlikdagi transyevropa suv yoʻlining bir qismiga aylandi (bu yoʻl Reynva uning irmogʻi Maynorqali oʻtadi). Dunay orqali yuk tashish hajmi 100 million tonnaga yetgan (1987-yil).
Dunayning quyi oqimida Ruminiyaning kema qatnovi kanali (Dunay–Qora dengiz kanali)mavjud, daryo deltasida esa Ukrainaning «Dunay–Qora dengiz» kema qatnovi kanalijoylashgan. Har ikkala kanal yirik kemalarga Dunaydan Qora dengizga oʻtish imkonini beradi.
Dunayda yilning katta qismida kema qatnovi davom etadi, faqat 1—2 oyga toʻxtaydi. Qishi juda iliq kelgan yillarda qatnov butun yil davomida toʻxtamaydi.
1999-yilda Dunayda kema qatnovi uchta koʻprik vayron boʻlgani sababli qiyinlashdi. Bu bombardimonlar Belgradga qarshi NATOaviatsiyasi tomonidan amalga oshirilgan. Daryo oʻzanini tozalash ishlari 2002-yilda yakunlangan.
Daryoda 19 ta shlyuzmavjud. Yuqori va quyi bʼyeflar orasidagi balandlik farqi 5 metrdan 34 metrgacha yetishi mumkin.
Kema qatnovining huquqiy maqomi
Xalqaro huquqda Dunayda kema qatnovi tartibi («Dunay rejimi») ilk marta 1616-yilgi Avstriya–Turkiya shartnomasi bilan belgilangan. 1856-yilgi Parij shartnomasi Dunayni xalqaro daryo deb eʼlon qildi. Shu yil Yevropa Dunay komissiyasi tuzildi (dastlab 2 yilga, ammo uning faoliyat muddati bir necha bor uzaytirilgan). Birinchi jahon urushidan keyin Dunay rejimi 1921-yilda SSSRdan tashqari koʻplab Yevropa davlatlari imzolagan kelishuv bilan belgilandi. Xalqaro Dunay va Yevropa Dunay komissiyalari kema qatnovi va unga oid turli masalalarni tartibga solgan.
18-avgust kuni, 1948-yilda SSSR, Bolgariya, Vengriya, Ruminiya, Chexoslovakiya va Yugoslaviya davlatlari Belgrad konferensiyasida Dunay rejimi toʻgʻrisida yangi konvensiyani imzoladi. Unga koʻra, Dunay barcha davlatlarning fuqarolik va savdo kemalari uchun ochiq boʻlishi kerak. Shu bilan birga, Dunayboʻyi boʻlmagan mamlakatlarning harbiy kemalari Dunayda suza olmaydi; Dunayboʻyi davlatlarining harbiy kemalari esa oʻz mamlakati suvlari chegarasidan tashqariga faqat tegishli tomonlarning roziligi bilan chiqa oladi. Kema qatnovini tartibga solish uchun Dunay komissiyasi tashkil etildi.
Suv yigʻish havzasi

Umumiy suv yigʻish havzasi maydoni 817 ming km². Havzaning chekka nuqtalari 42°12' va 50°05' shimoliy kenglik, 8°10' va 29°40' sharqiy uzunlikda joylashgan. Havzaning gʻarbdan sharqqa uzunligi 1690 km, kengligi 820 km.
Dunay havzasi shimolda Vezer, Elba, Odra, Visladaryolarining suv yigʻish havzalari bilan, shimoli-sharqda — Dnestrbilan, gʻarb va shimoli-gʻarbda esa — Reynhavzasi bilan chegaradosh. Dunay havzasining janubida Adriatika, Egey va Qora dengizlariga quyiladigan kichik daryolarning havzalari joylashgan.
Dunay yomgʻir suvlari, erigan qor hamda Alp va Karpattogʻlaridagi muzliklar, shuningdek, yerosti suvlari hisobiga toʻyinadi.
Suv sathi rejimi murakkab boʻlishiga qaramay, Dunayda suv toshishi, suv kamayishi hamda qishki davr aniq ajralib turadi.
Yuqori Dunayda suv sathi eng yuqori boʻladigan davr yoz boshi (iyun), eng past boʻladigan davr esa qish (dekabr—fevral) hisoblanadi. Oʻrta Dunayda yirik irmoqlar (Drava, Tisa va ayniqsa Sava) quyilguniga qadar suv sathi rejimi Yuqori Dunaynikiga yaqin boʻlib, tebranish amplitudasi biroz kamayadi.
Quyi Dunayda suv sathining eng yuqori davri toshqin mavsumiga (aprel—may), suv sathi esa eng kam kuzda kuzatiladi (sentabr—oktabr).
Dunayning yillik oqim hajmi qariyb 210 km³ suvni tashkil etadi. Suv sarfi — 6400 m³/s.
Energetika
Serbiya bilan Ruminiya chegarasidagi Temir darvoza darasida ikkita GES — Jerdap I va Jerdap IIqurilgan. Ulardan birinchisi Dunaydagi eng yirik, Yevropadagi eng yirik GESlardan biri hisoblanadi.
Adabiyotlar
- Maksakovskiy V. P. Dunay. — M.: Geografgiz, 1959. — 56 b. — (Tabiat haqidagi hikoyalar). — 30 000 nusxa
- № 114. Dunay daryosi // Gidrologik oʻrganilganlik. 6-jild. Ukraina va Moldaviya. 1-son. Gʻarbiy Ukraina va Moldaviya / B. M. Shteyngolts tahriri ostida. — L.: Gidrometeoizdat, 1964. — 245 b. — (SSSR yerusti suv resurslari).
- Yanovskiy, A. Dunay // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lugʻati : 86 j. (82 j. va 4 qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg, 1893. — J. XI. — B. 232—237.
- Sapojnikov I. V. Dunay deltasining tarixiy geografiyasi va etnografiyasiga oid materiallar: (Dunayorti Sichining tugatilganiga 170 yil toʻlishi munosabati bilan) (ukraincha) / Ukraina Milliy fanlar akademiyasi Arxeologiya institutining Bug–Dnestr ekspeditsiyasi, Birinchi Ukraina gimnaziyasi, «Petro Ekzotik» xususiy korxonasi. — Illichivsk, 1998. — 72 b. — ISBN 966-95448-3-1.