Yurak ishemik kasalligi

Yurak ishemik kasalligi
Схематическое изображение ИБС
Yurak ishemik kasalligining sxematik tasviri
KXT-10 I20-I25
KXT-9 410-414
DiseasesDB 8695
eMedicine med/1568 
MeSH D017202

Yurak ishemik kasalligi (YIK; so‘zning kelib chiqishi: qadimgi yunoncha ἰσχαιμία, isxaymiya, ἴσχω, isxo — «ushlab turmoq, to‘xtatmoq» va αἷμα, ayma — «qon»), shuningdek, yurakning koronar kasalliklari (lotincha morbus ischaemicus cordis) — yurak mushagi hujayralarining kislorod (ishemiya) va oziq moddalar bilan uzoq vaqt davomida yetarlicha ta’minlanmasligi natijasida yuzaga keladigan holat. Buning eng ko‘p uchraydigan sababi — aterosklerotik pilakchalarning koronar arteriyalarda to‘planishidir. YIKning xarakterli belgilari — hansirash va stenokardiya (ko‘krakdagi og‘riq) paydo bo‘lishidir.

Dastlab qon oqimining yomonlashishi hech qanday alomat bermasligi mumkin. Shu sababli ba’zan hatto og‘ir asorat — miokard infarkti (yurak xuruji) ham oldindan sezilarli belgilarsiz yuz beradi. JSSTning 2019-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, YIK dunyoda o‘limning asosiy sababidir.

Xavf omillari o‘zgartirib bo‘lmaydigan (nazorat qilish imkonsiz) va o‘zgartirish mumkin bo‘lgan omillarga bo‘linadi. Ikkinchi guruhga chekish, jismoniy faollikning yetishmasligi, ortiqcha vazn hamda muvozanatsiz ovqatlanish kiradi. YIKning oldini olish uchun turmush tarzini o‘zgartirish (alkogol va chekishdan voz kechish, to‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy mashqlar) tavsiya qilinadi. Davolashda esa turmush tarzini o‘zgartirish bilan birga quyidagi dorilar buyuriladi: statinlar, antikoagulyantlar va antiagregantlar, beta-blokatorlar hamda boshqa preparatlar. Ayrim hollarda jarrohlik aralashuvi ko‘rsatiladi.

Epidemiologiya va tasnif

1-jadval. Stenokardiya turlarining tasnifi
Tipik stenokardiyaQuyidagi barcha belgilar kuzatiladi: (i) ko‘krakning old qismida yoki bo‘yin, jag‘, yelka yoxud qo‘l sohasida siquvchi noqulaylik (anginoz og‘riq); (ii) jismoniy zo‘riqish sabab paydo bo‘ladi; (iii) nitratlar qabul qilinganda yoki dam olganda 5 minut ichida o‘tib ketadi
Atipik stenokardiyaYuqorida sanalgan uchta belgidan ikkitasi kuzatiladi
Ko‘krakdagi noanginoz og‘riqYuqorida sanalgan belgilardan faqat bittasi kuzatiladi
2-jadval. Stenokardiya og‘irlik darajalarining tasnifi
SinfQisqacha tavsifTavsif
IStenokardiya faqat kuchli jismoniy zo‘riqishdaStenokardiya jadal sport mashg‘ulotlarida, shuningdek, tez yoki uzoq yurishda, zinadan ko‘tarilishda va hokazolarda namoyon bo‘ladi.
IIO‘rtacha jismoniy zo‘riqishda stenokardiyaStenokardiya kundalik jismoniy faoliyat tez bajarilganda, ovqatdan keyin, sovuqda, shamolda, hissiy zo‘riqish paytida yoki uyg‘ongandan keyingi dastlabki bir necha soat ichida paydo bo‘lishi mumkin. Tepalikka ko‘tarilganda yoki odatiy tezlik va sharoitda oddiy zinapoyaning bir marshidan ko‘prog‘iga ko‘tarilganda stenokardiya yuz beradi.
IIIYengil jismoniy zo‘riqishda stenokardiyaStenokardiya qisqa masofaga yurishda yoki odatiy tezlik va sharoitda zinapoyaning bir marshiga ko‘tarilganda yuz beradi.
IVTinch holatdagi stenokardiyaStenokardiya hech qanday jismoniy faolliksiz, tinch holatda paydo bo‘ladi.

Yurak-qon tomir kasalliklari (YQTK) dunyoda zo‘ravonlik bilan bog‘liq bo‘lmagan o‘limlarning asosiy sababidir. Ular orasida YIK yetakchi o‘rinda turadi: 2020-yilda dunyo bo‘ylab 126 million kishi ushbu kasallikka chalingan, u barcha o‘limlarning 16 % ini tashkil etgan. YIK erkaklarda ayollarga qaraganda ko‘proq uchraydi. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, yurak ishemik kasalligidan o‘lim darajasi eng yuqori bo‘lgan mamlakatlar — Rossiya, Ukraina va AQSH. Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra, 2018-yilda Rossiyadagi barcha o‘limlarning 28,4 % i yurakning ishemik kasalliklari hissasiga to‘g‘ri kelgan. YIKning klinik ko‘rinishlariga alomatsiz miokard ishemiyasi, stenokardiya, o‘tkir koronar sindromlar (beqaror stenokardiya, miokard infarkti) va to‘satdan yurak o‘limi kiradi.

YIK turlarining ta’rifi va tasnifi mamlakat hamda klinik tavsiyalarga qarab farq qilishi mumkin. Biroq umumiy mezon koronar arteriyaning torayish (stenoz) darajasidir.

Yurak ishemik kasalligining uch turi mavjud:

  1. Obstruktiv: qon tomirlari sezilarli darajada toraygan (≥50 %) yoki berkilgan.
  2. Noobstruktiv: qon tomirlari kichikroq tomirlarga tarmoqlanishi yoki yurak mushagi faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlari sababli torayadi (<50 %).
  3. Koronar arteriyalarning spontan disseksiyasi, ya’ni yurakdagi qon tomirlarining devori yirtilishi.

YIKning asosiy belgisi bo‘lgan stenokardiya ham bir necha turga bo‘linadi. Ular 1-jadvalda tavsiflangan. Shuningdek, stenokardiya og‘irlik darajasiga qarab sinflarga ajratiladi. Kanada yurak-qon tomir jamiyati taklif etgan tasnif 2-jadval.

da keltirilgan. Yurak ishemik kasalligining eng og‘ir ko‘rinishi — o‘tkir miokard infarkti bo‘lib, u ko‘pincha o‘lim bilan yakunlanadi. Shu bilan birga, yurak xurujlarining 1/5 qismi alomatsiz kechadi.

Rivojlanish mexanizmi

Yurak ishemik kasalligi rivojlanishining asosiy sababi — ateroskleroz. Koronar arteriyalarning ichki qavati (endoteliy) shikastlanishi va qondagi xolesterin (ayniqsa «yomon» xolesterin — ZPLP) miqdorining yuqoriligi, shuningdek, qandli diabet kabi boshqa omillar ham ahamiyatga ega. Dastlab pilakcha tomir bo‘shlig‘idan tashqariga qarab o‘sadi va tomirning tashqi diametrini oshiradi, shu sababli klinik belgilar bo‘lmasligi mumkin. Ammo aterosklerotik pilakchalar asta-sekin tomir bo‘shlig‘ini toraytiradi. Natijada yurak ishemik kasalligi yuzaga keladi: qon oqimi sekinlashgani yoki butunlay to‘xtagani sabab yurak mushagi kislorodga boy arterial qonni yetarli miqdorda olmaydi. Aterosklerozning kechki bosqichlarida qon ivish tizimida yanada jiddiy buzilishlar yuz beradi. Pilakchalar yuzasida mayda yoriqlar paydo bo‘lib, ularga trombotsitlar faol yopishadi. Natijada vaqt o‘tishi bilan tomir bo‘shlig‘ini butunlay berkitadigan tromblar hosil bo‘lishi mumkin. Bu esa yurak xurujiga (infarktga).

) olib kelishi mumkin. Arteriyaning jiddiy torayishi yoki butunlay berkilishi har doim ham infarktga olib kelmaydi. Takrorlanuvchi ishemik holatlar kollateral qon aylanishini (asosiy arteriyani chetlab o‘tuvchi yon va mayda tarmoqlarda qon oqimining kuchayishini) rivojlantirishi mumkin. Bu asosiy arteriyada qon oqimi cheklanishining oqibatlarini yengillashtiradi. Yurak ishemik kasalligi belgilari yaqqol namoyon bo‘lguncha ko‘pincha o‘nlab yillar davomida rivojlanadi.

Ishemik kasallikning asoratlari hayot uchun xavfli bo‘lishi yoki nogironlikka olib kelishi mumkin. Ularga o‘tkir koronar sindrom (stenokardiya va miokard infarkti ham kiradi), aritmiya, yurak yetishmovchiligi, kardiogen shok va to‘satdan yurak to‘xtashi.

Belgilar

YIKning xavfli jihati shundaki, hamma bemorlarda ham unga xos belgilar kuzatilavermaydi. Ayrim bemorlarda kasallik miokard infarkti rivojlanguncha alomatsiz kechadi. YIK va uning zo‘rayish belgilari — stenokardiya va jismoniy faollik paytida hansirash. Stenokardiyada odam ko‘pincha ko‘krak qafasida og‘riqli siqilishni his qiladi. Og‘riq yelka, qo‘l, bo‘yin, pastki jag‘, orqa yoki qorin sohasida ham sezilishi, stressda kuchayishi hamda uyqu yoki dam olishdan keyin o‘tib ketishi mumkin. Bunday belgilar o‘ziga xos emas, shu sababli ko‘plab bemorlar ularga yetarli ahamiyat bermaydi.

O‘tkir koronar hodisalar, masalan, infarkt paytida yuqoridagi belgilarga sovuq ter bosishi, bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi, uyqu buzilishi va holsizlik qo‘shilishi mumkin. Qizig‘i shundaki, belgilar jinsga qarab farq qiladi: ayollarda YIK belgilari erkaklarga nisbatan kamroq namoyon bo‘ladi va yurak xuruji paytida ko‘krakdagi og‘riq ham kamroq uchraydi. Ular uchun charchoq va qorin og‘rig‘i.

Tashxislash

O‘tkir miokard infarktida ST segmentining ko‘tarilishi
ST segmentining pasayishi (strelka bilan ko‘rsatilgan) — miokard ishemiyasiga xos belgi. EKGning ko‘krak yetakchilaridagi yozuvi keltirilgan
Yuklama sinovi
Angiografiya — transmural miokard infarkti bo‘lgan bemorning o‘ng koronar arteriyasi

YIK belgilar va anamnez asosida tashxislanadi: shifokor bemorning ovqatlanish odatlari, jismoniy faolligi, avval boshidan kechirgan kasalliklari va oilaviy anamnezi haqida so‘rashi, yurak-qon tomir kasalliklari xavf omillarini baholashi kerak. Quyida YIKni aniqlash va miokard infarkti yuz berish ehtimolini oldindan baholash uchun ishlatiladigan eng keng tarqalgan tekshiruvlar keltirilgan.

  • Qon tahlili bo‘lib, unda qondagi umumiy xolesterin, «yomon» xolesterin (past zichlikdagi lipoproteinlar va juda past zichlikdagi lipoproteinlar — mos ravishda ZPLP va JZPLP), triglitseridlar, glyukoza va yallig‘lanish jarayonining belgisi sifatida C-reaktiv oqsil miqdori tekshiriladi.
  • Elektrokardiogramma (EKG) — yurak faolligini, ya’ni uning urish tezligi va ritm muntazamligini qayd etish usuli. EKG yurak orqali o‘tadigan elektr signallarining kuchi va o‘tish vaqtini yozib olishga asoslanadi. EKG YIK sababli yurakda yuzaga kelgan shikastlanishlarni, shuningdek, ayni paytdagi yoki ilgari o‘tkazilgan yurak xurujini ko‘rsatishi mumkin. Yurak kasalliklari xavfi past bo‘lgan kishilarda EKG skrining tekshiruvi uchun ishlatilmaydi.
  • Stress-test — bemorni jismoniy yuklama, masalan, yurak urishi tezlashadigan mashq paytida kuzatish usuli. Mashq davomida va undan keyin EKG olinadi. Stress-test dastlabki tashxisda (ayniqsa, ko‘krak og‘rig‘i, taxikardiya, aritmiya yoki tez-tez bosh aylanishi bo‘lsa), shuningdek, YIK yoki ilgari o‘tkazilgan yurak xurujidan keyin xavfsiz yuklama darajasini baholashda ishlatiladi. Uning yanada ko‘rgazmali turi — radionuklidli stress-test. Bunda qon oqimiga radioaktiv belgi qo‘yilgan birikma — radiotreacer kiritiladi; ko‘pincha ftor izotopi (ftordezoksiglyukoza, flurpiridaz) ishlatiladi. Radiotreacer molekulalari yallig‘lanish kechayotgan joylarda to‘planadi. Bu holda yurakning tinch va yuklama paytidagi faoliyati pozitron-emission tomografiya (PET) orqali tasvirlanadi. Ba’zan tekshiruv KT yoki MRT.
  • bilan birlashtiriladi. — tovush to‘lqinlari yordamida yurak qisqarishlarining dinamikasi haqida ma’lumot beradigan tekshiruv. U yurakning o‘lchami va shakli, kameralar hamda klapanlarning ishlashini ko‘rsatadi. Exokardiografiya yurakdagi qon oqimi buzilgan sohalarni, oldingi shikastlanishlarni va yurak mushagi qisqarishidagi buzilishlarni aniqlash imkonini beradi.
  • Ko‘krak qafasi rentgenografiyasi (yurak, o‘pka va qon tomirlarining rentgen tekshiruvi) yurak yetishmovchiligi belgilarini aniqlashi mumkin. Rentgen nurlanishi ionlashtiruvchi bo‘lib, katta dozalarda, xususan, onkologik kasalliklar rivojlanishi ehtimolini oshirgani sabab xavflidir. Ammo standart muolajalarda nurlanish intensivligi past bo‘lib, qo‘shimcha xavf tug‘dirmaydi.
  • Koronar angiografiya yurakni vena orqali kontrast modda — yod asosidagi vosita kateter orqali kiritilgandan keyin tekshirish imkonini beradi. Avval bemorda yodga qarshi ko‘rsatmalar bor-yo‘qligi aniqlanadi. EKG va stress-test natijalari me’yordan chetlashganda, og‘riq shikoyatlari hamda boshqa xos belgilar mavjud bo‘lsa, angiografiya tayinlanishi mumkin.
  • Kompyuter tomografiyasi (KT) yurakning yirik arteriyalaridagi qattiqlashish va torayishni aniqlaydi, shuningdek, tomir devoridagi kalsiy cho‘kindilarini ko‘rsatadi. Bu ehtimoliy YIKning dastlabki belgisi bo‘lishi mumkin. Oddiy kontrastli angiografiyaga nisbatan bu usulning yaqqol ustunligi — invaziv emasligidir.

Ayrim hollarda yanada batafsil va qimmatroq tekshiruvlar tavsiya etilishi mumkin:

  • Magnit-rezonans tomografiya (MRT) yurakdagi yoki koronar arteriyalardagi to‘qima shikastlanishlari va qon oqimi muammolarini, shuningdek, mikrotomirlardagi o‘zgarishlarni aniqlaydi. Bu usul YIKning (ayniqsa, noobstruktiv va alomatsiz turlarining) hamda mikrotomir patologiyalarining qo‘shimcha tashxisida qo‘llanishi mumkin. Odatda yurak MRTsi ko‘krak qafasi rentgenografiyasi yoki kompyuter tomografiyasi kabi boshqa tasviriy tekshiruvlar natijalarini aniqlashtirish uchun tayinlanadi.
  • Yurakning pozitron-emission tomografiyasi (PET) mayda koronar qon tomirlarida hamda yurak to‘qimalarida qon oqimini baholash imkonini beradi. Shuningdek, u mikrotomir stenokardiyasi (X sindromi) va mayda diametrli tomirlar bilan bog‘liq boshqa patologiyalarni aniqlashda ishlatiladi.

Alomatsiz YIK yoki yurakning mayda tomirlari kasalliklari ko‘pincha tashxislanmay qoladi. Chunki bemorlar va shifokorlar o‘ziga xos bo‘lmagan belgilarni taniy olmasligi, xavf omillarini to‘g‘ri baholay olmasligi mumkin, «standart» tashxislash usullari esa bu patologiyalarga yetarlicha sezgir emas. Bunday turlarni aniqlashda ko‘pincha invazivroq yoki maxsus tekshiruvlar, masalan, yurak PET tekshiruvi talab qilinadi. Biroq ularning ham qarshi ko‘rsatmalari bor va ular ommaviy tashxislash uchun mavjud emas.

YIKni ham o‘z ichiga olgan yurak-qon tomir kasalliklari skrining tekshiruvlari alomatsiz bemorlarga qay darajada foydali ekani hozircha aniq emas. Shunga qaramay, Yevropa Ittifoqi va AQSH tibbiyot tashkilotlari tavsiyalariga ko‘ra, shifokor alomatsiz bemorni qabul qilganda, avvalo, SCORE kabi maxsus kalkulyator va xavf shkalalari yordamida uning xavf darajasini baholashi kerak. Ammo xavfni hisoblash uchun bemorning turmush tarzi va oilasi haqidagi ma’lumotlardan tashqari, qondagi umumiy xolesterin miqdori va arterial qon bosimi kabi qo‘shimcha ma’lumotlar ham talab etilishi mumkin.

Ommaviy skrining uchun biomarkerlarni tekshirish va instrumental usullardan foydalanish zarurati so‘nggi o‘n yilliklarda faol muhokama qilinmoqda. Hozircha qo‘shimcha tekshiruvlar xavf shkalalariga ko‘ra faqat YIK xavfi yuqori bo‘lgan bemorlarga tavsiya etiladi. Xavf guruhidagi, masalan, diabetli bemorlarga koronar arteriyalardagi kalsiy cho‘kindilarini tasvirlash kabi individual skrining tadbirlari tavsiya etilishi mumkin. Har yili o‘tkaziladigan tibbiy ko‘rikda yoki dispanserizatsiyada eng muhimi xavf omillarini va yaqin o‘n yil ichida yurak xuruji ehtimolini baholashdir. Shunga qarab shifokor qo‘shimcha tekshiruvlar tayinlashi mumkin.

Xavf omillari

Yurak ishemik kasalligining xavf omillari — bu yurak-qon tomir kasalligi rivojlanish ehtimolini oshirishi mumkin bo‘lgan holatlardir.

O‘zgartirib bo‘lmaydigan omillar

Bular profilaktika choralarini qo‘llash bilan yaxshilab bo‘lmaydigan xavf omillaridir. Ammo ular ko‘pincha muayyan kishining yurak-qon tomir kasalliklari xavfi guruhini aniqlashda hisobga olinadi. Ularga quyidagilar kiradi:

— Katta yosh. Yurak ishemik kasalligining rivojlanish xavfi erkaklarda 45 yoshdan, ayollarda 55 yoshdan keyin ortadi.

— Erkak jinsiga mansublik. Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, erkaklarda YIK ehtimoli yuqoriroq. Biroq bu bog‘liqlikning sababi hali to‘liq aniqlanmagan. Bu holat Y-xromosomasidagi irsiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, degan taxmin bor.

— Menopauza. Premenopauza davridagi ayollarda YIKning miokard infarkti va to‘satdan yurak to‘xtashi kabi og‘ir ko‘rinishlari nisbatan kam uchraydi. Menopauzadan keyin yurak ishemik kasalligining uchrash tezligi va og‘irligi uch baravar ortadi.

— Oilaviy anamnezda yurak-qon tomir kasalliklarining mavjudligi. Agar kishining birinchi darajali qarindoshlarida (otasi, onasi, akasi yoki ukasi, opasi yoki singlisi) erta yurak-qon tomir kasalliklari kuzatilgan bo‘lsa, bu ham mustaqil xavf omilidir. Otasi yoki aka-ukasida 55 yoshgacha, onasi yoki opa-singlisida 65 yoshgacha yurak kasalligining paydo bo‘lishi erta kasallik deb hisoblanadi.

O‘zgartirish mumkin bo‘lgan omillar

Yurak-qon tomir kasalliklarining ko‘plab xavf omillarini maxsus profilaktika choralari yoki hamroh kasallikni nazorat qilish orqali tuzatish mumkin. Bu guruhda beshta asosiy xavf omili mavjud bo‘lib, ular birgalikda yurak-qon tomir kasalliklaridan yuz beradigan o‘limlarning yarmidan ko‘prog‘iga sabab bo‘ladi, deb hisoblanadi.

— Dislipidemiya. Umumiy xolesterin va past zichlikdagi lipoproteinlar xolesterini («yomon xolesterin») miqdorining yuqori bo‘lishi YIK rivojlanish xavfini oshiradi.

— Yuqori arterial qon bosimi (arterial gipertenziya). Yurak va qon tomirlarga yuklama tushiradi. Bu yurak-qon tomir kasalliklari, jumladan, YIKdan o‘lim xavfining yaxshi o‘rganilgan omilidir. 120/80 mm sim. ust. dan past bosim me’yoriy hisoblanadi.

— Chekish. Chekishni tashlash YIKning oldini olishdagi eng muhim choradir. Chekishni tashlashning foydasi odam avval qancha vaqt chekkanidan qat’i nazar namoyon bo‘ladi.

— Ortiqcha vazn. Odatda boshqa xavf omillarini kuchaytiradi. Katta yoshli kishining tana vazni me’yorda yoki yo‘qligini tana massasi indeksi yordamida.

— Qandli diabet. Qandli diabetli kishilarda o‘sha yoshdagi diabetsiz kishilarga qaraganda yurak-qon tomir kasalliklariga duch kelish ehtimoli 2—8 baravar yuqori.

— Kamharakat turmush tarzi. INTERHEART nomli eng yirik xalqaro tadqiqotga ko‘ra, muntazam jismoniy faollikning yo‘qligi birinchi miokard infarkti xavfini 12 % ga oshiradi. Hatto o‘rtacha yuklamali mashqlar ham YIK va o‘limdan himoya qiladi.

— Kuchli stress va ruhiy buzilishlar. Bu omillar aterosklerozning erta rivojlanishiga, shuningdek, o‘tkir miokard infarkti va to‘satdan yurak to‘xtashiga yordam berishi mumkin. Stress bilan ateroskleroz o‘rtasidagi bog‘liqlik bevosita yoki bilvosita, ya’ni chekish yoxud jismoniy faollikning yetishmasligi kabi boshqa xavf omillari orqali bo‘lishi mumkin.

— Noto‘g‘ri ovqatlanish. Ratsionning ayrim xususiyatlari YIK xavfini oshirishi mumkin. Ovqat tarkibidagi xolesterin bilan yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlik hali to‘liq aniqlanmagan.

— Hamroh kasalliklar. Ayrim kasalliklar ateroskleroz va ishemiya rivojlanishiga yordam beradigan omillarga ta’sir qiladi. Shuning uchun ular YIK va uning asoratlari xavfini oshirishi mumkin. Bunday holatlarga quyidagilar kiradi:

  • preeklampsiya — ayollarda homiladorlik paytida yuz berib, arterial qon bosimining oshishiga sabab bo‘lishi mumkin;
  • autoimmun kasalliklar — organizmdagi yallig‘lanish jarayonlari YIK va miokard infarktidan o‘lim xavfini oshiradi;
  • uyqu apnoesi — uyqu paytida nafas olishning qayta-qayta to‘xtashi qondagi kislorod darajasini keskin pasaytiradi, arterial bosimni oshiradi va yurak-qon tomir tizimiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi;
  • surunkali buyrak kasalligi (surunkali buyrak yetishmovchiligi) — Milliy buyrak jamg‘armasi (National Kidney Foundation) 2002-yildan buyon surunkali buyrak kasalligining har qanday bosqichini YIK uchun xavf omili deb hisoblashni tavsiya qiladi;
  • stomatologik kasalliklar — og‘iz bo‘shlig‘ining yomon holati va tishlarning yo‘qolishi yurak-qon tomir kasalliklari uchrashining o‘rtacha darajada ortishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ehtimol, bu mahalliy va tizimli yallig‘lanishning salbiy ta’siri bilan izohlanadi. Hozircha ushbu mavzu yetarlicha o‘rganilmagan.

Davolash

Aortokoronar shuntlash

YIKni davolash va uning asoratlarining oldini olishda dori-darmonlar hamda jarrohlik bilan bir qatorda birinchi va eng muhim chora — turmush tarzini o‘zgartirish: chekishni tashlash, jismoniy faollikni oshirish va to‘g‘ri ovqatlanishdir.

Har qanday dori faqat shifokor tayinlovi va nazorati ostida qabul qilinishi kerak. Dori vositalari bilan davolash bir necha guruh preparatlarni o‘z ichiga oladi:

Endovaskulyar jarrohlik

Aterosklerozning kechki bosqichlarida jarrohlik aralashuvi talab etilishi mumkin. Bu muolajalarning maqsadi — yurakka qon kelishini yaxshilash, og‘riqni bartaraf etish va yurak xuruji kabi asoratlar xavfini kamaytirish.

  • Teri orqali koronar aralashuv yoki koronar angioplastika berkilgan yoki toraygan koronar arteriyalarni ochish imkonini beradi. Ba’zan arteriya ochiq qolishi uchun unga kichik to‘rsimon naycha (stent) joylashtiriladi. Muolaja ehtimoliy infarktning oldini olish uchun ham, yurak xuruji vaqtida shoshilinch davolash maqsadida ham bajariladi.
  • Aterektomiya — mikrokateter orqali xolesterin pilakchalarini olib tashlash. Bu nisbatan xavfsiz kam invaziv muolajadir.

Boshqa, murakkabroq va keskinroq usullar:

  • Aortokoronar shuntlash — tananing boshqa qismlaridan olingan sog‘lom qon tomirlari toraygan koronar arteriyalarni «almashtirish» yoki «aylanib o‘tish» uchun qo‘llanadi.
  • Donor yuragini ko‘chirib o‘tkazish — yurak mushagi jiddiy shikastlangan, dorilar va boshqa davolash usullari samara bermagan holatlarda qo‘llanadigan eng so‘nggi choradir.

Prognoz va asoratlarning oldini olish

YIK tashxisi qo‘yilishi kasallikning og‘ir asoratlari sabab qo‘rquv va xavotir uyg‘otishi mumkin. Kasallik rivojlanishini imkon qadar sekinlashtirish uchun turmush tarzini qayta ko‘rib chiqish, o‘z vaqtida tekshiruvlardan o‘tish va shifokor ko‘rsatmalariga amal qilish zarur.

Adabiyotlar

Ilmiy maqolalar

  • Thomas M. Maddox, Maggie A. Stanislawski, Gary K. Grunwald. Nonobstructive Coronary Artery Disease and Risk of Myocardial Infarction // Jama. — 2014. — Вып. 312 (17). — С. 1754–1763.. — doi:10.1001/jama.2014.14681.
  • Juhani Knuuti, William Wijns, Antti Saraste. 2019 ESC Guidelines for the diagnosis and management of chronic coronary syndromes: The Task Force for the diagnosis and management of chronic coronary syndromes of the European Society of Cardiology (ESC) // European Heart Journal. — 2020. — Вып. 41. — С. 407—477. — doi:10.1093/eurheartj/ehz425. — PMID 31504439.
  • G S Werner, M Ferrari, S Betge. Collateral function in chronic total coronary occlusions is related to regional myocardial function and duration of occlusion // Circulation. — 2001. — Вып. 104(23). — doi:10.1161/hc4801.100352.
  • Michael Pignone, Angela Fowler-Brown, Mark Pletcher. Screening for Asymptomatic Coronary Artery Disease: A Systematic Review for the U.S. Preventive Services Task Force // Systematic Evidence Review. — 2003. — Вып. 3.
  • Eur J Prev. SCORE - European High Risk Chart // European Guidelines on CVD Prevention in Clinical Practice. — 2016. — Вып. 11. — doi:10.1177/2047487316653709.
  • Jeroen J Bax, Robert L Frye, Lawrence H Young. Screening for Coronary Artery Disease in Patients With Diabetes // PubMed. — 2007. — Вып. 30 (10). — doi:10.2337/dc07-9927.
  • Fadi J Charchar , Lisa Ds Bloomer, Timothy A Barnes. Inheritance of coronary artery disease in men: an analysis of the role of the Y chromosome // Lancet. — 2012. — Вып. 379(9819). — С. 915—922. — doi:10.1016/S0140-6736(11)61453-0.
  • T Gordon, W B Kannel, M C Hjortland. Menopause and coronary heart disease. The Framingham Study // Ann Intern Med. — 1978. — Вып. 89(2). — doi:10.7326/0003-4819-89-2-157.
  • J Antonio Aviña-Zubieta, Hyon K Choi, Mohsen Sadatsafavi. Risk of cardiovascular mortality in patients with rheumatoid arthritis: a meta-analysis of observational studies // Arthritis Rheum. — 2008. — Вып. 59(12). — doi:10.1002/art.24092.
  • Moien AB Khan, Muhammad Jawad Hashim. Global Epidemiology of Ischemic Heart Disease: Results from the Global Burden of Disease Study // Cureus. — 2020. — Вып. 12 (7). — doi:10.7759/cureus.9349.
  • Alexandra N. Nowbar, Mauro Gitto, James P. Howard. Mortality From Ischemic Heart Disease // Cardiovascular Quality and Outcomes. — 2019. — Вып. 12. — doi:10.1161/CIRCOUTCOMES.118.005375.
  • H Tunstall-Pedoe, K Kuulasmaa, M Mähönen. Contribution of trends in survival and coronary-event rates to changes in coronary heart disease mortality: 10-year results from 37 WHO MONICA project populations. Monitoring trends and determinants in cardiovascular disease // Lancet. — 1999. — Вып. 353(9164). — doi:10.1016/s0140-6736(99)04021-0..
  • Kai Kappert, Michael Böhm, Roland Schmieder. Impact of sex on cardiovascular outcome in patients at high cardiovascular risk: analysis of the Telmisartan Randomized Assessment Study in ACE-Intolerant Subjects With Cardiovascular Disease (TRANSCEND) and the Ongoing Telmisartan Alone and in Combination With Ramipril Global End Point Trial (ONTARGET) // Circulation. — 2012. — Вып. 126(8). — doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.111.086660.
  • Ralph B D'Agostino Sr, Ramachandran S Vasan, Michael J Pencina. General cardiovascular risk profile for use in primary care: the Framingham Heart Study // Circulation. — 2008. — Вып. 117(6). — doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.107.699579.
  • Shivani A Patel, Munir Winkel, Mohammed K Ali. Cardiovascular mortality associated with 5 leading risk factors: national and state preventable fractions estimated from survey data // Ann Intern Med. — 2015. — Вып. 163(4). — doi:10.7326/M14-1753.
  • Sarah Lewington, Robert Clarke, Nawab Qizilbash. Age-specific relevance of usual blood pressure to vascular mortality: a meta-analysis of individual data for one million adults in 61 prospective studies // Lancet. — 2002. — Вып. 360(9349). — doi:10.1016/s0140-6736(02)11911-8.
  • Amir Tirosh, Iris Shai, Arnon Afek. Adolescent BMI trajectory and risk of diabetes versus coronary disease // N Engl J Med. — 2011. — Вып. 364(14). — doi:10.1056/NEJMoa1006992.
  • Salim Yusuf, Steven Hawken, Stephanie Ounpuu. Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control stud // Lancet. — 2004. — Вып. 364(9438). — doi:10.1016/S0140-6736(04)17018-9.
  • Yasuhiko Kubota, Kelly R Evenson, Richard F Maclehose. Physical Activity and Lifetime Risk of Cardiovascular Disease and Cancer // Med Sci Sports Exerc. — 2017. — Вып. 49(8). — doi:10.1249/MSS.0000000000001274.
  • National Kidney Foundation. K/DOQI clinical practice guidelines for chronic kidney disease: evaluation, classification, and stratificationer // Am J Kidney Dis. — 2002. — Вып. 39.
  • Peter B Lockhart Ann F Bolger, Panos N Papapanou. Periodontal disease and atherosclerotic vascular disease: does the evidence support an independent association?: a scientific statement from the American Heart Association // Circulation .. — 2012. — Вып. 125(20). — doi:10.1161/CIR.0b013e31825719f3..
  • L Montebugnoli, D Servidio, R A Miaton. Periodontal health improves systemic inflammatory and haemostatic status in subjects with coronary heart disease // J Clin Periodontol .. — 2005. — Вып. 32(2). — doi:10.1111/j.1600-051X.2005.00641.x.

Foydalanilgan monografiyalar va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati

  1. Аулик И. В. Определение физической работоспособности в клинике и спорте. — М., 1979. — 192 с.
  2. Алексанянц Г. Д. Спортивная морфология. Учебное пособие. — Советский спорт, 2005. — 21 с.
  3. Аносов И. П., Хоматов В. А. Анатомия человека в схемах. Советский спорт. Учебник. — К.: Высшая шк., 2002. — 191 с.
  4. Бабушкина Г. В., Картелишев А. В. Ишемическая болезнь сердца // Низкоинтенсивная лазерная терапия. — М.:Фирма «Техника». — С. 492—526
  5. Бабушкина Г. В., Картелишев А. В. Применение комбинированной лазерной терапии при ишемической болезни сердца // V11 международная научно- практическая конференция по квантовой медицине. — М.- декабрь 2001 г., с. 83-85
  6. Боголюбов В. М., Пономаренко Г. Н. Общая физиотерапия. Учебник для студентов мед. вузов. — М.: Медицина, 1999. — 430 с.
  7. Булич Э. Г., Муравов И. В. Здоровье человека.- Олимпийская литература, 2003.- 12 — 14 с.
  8. Бернштейн Н. А. — Очерки по физиологии движений и физиологии активности. — М.: Медицина, 1966. — 349 с.
  9. Волков Л. В. — Теория и методика детского и юношеского спорта, — Олимпийская литература, 2002. — 293 с.
  10. Гасилин В. С., Куликова Н. М. Поликлинический этап реабилитации больных инфарктом миокарда. — М.: Медицина, 1984. — 174 с.
  11. Геселевич В. А. Актуальные вопросы спортивной медицины. — Советский спорт, 2004.- 12 — 14 c.
  12. Гогин Е. Е. Гипертоническая болезнь. — М.: Известие, 1997.- 400 с.
  13. Гусев Л. И., Барскова Т. Ю. Квантовая терапия в кардиологии и ангиологии / Методическое пособие для врачей — М.: ЗАО «МИЛТА-ПКП ГИТ», 2006 — Рус. — 31 с.
  14. Донской Д. Д. Биомеханика с основами спортивной техники. — М., 1971. — 288 с.
  15. Европейские рекомендации по профилактике ССЗ в клинической практике. — интернет сайт www.mif-ua.com, — 2003.
  16. Епифанова В. А. Лечебная физическая культура: Справочник // — М.: Медицина, 1987. — 528 с.
  17. Зациорский В. М., Арунин А. С., Селуянов В. Н. Биомеханика двигательного аппарата человека. — М., 1981. — 144 с.
  18. Иньков А. Н. ИБС. — Ростов н/д: Феникс, 2000. — 96 с.
  19. Ильинский Б. В. — ИБС и наследственность. — Л.: Медицина, 1985. — 176 с.
  20. Молчанов Н. С. Предупреждение заболеваний сердца. — М.: «Знание», 1970. — 95 с.
  21. Оганов Р. Г. Берегите сердце. — М.: Медицина, 1979. — 56 с.
  22. Оганов Р. Г., Чазова Л. В. Гигиена и санитария. — 1992. — № 4 — с.39-45
  23. Оганов Р. Г. Профилактика ССЗ в работе врача общей практики. — статья www.zdorove.ru, — 2005.
  24. Оганов. Р. Г., Профилактическая кардиология: успехи, неудач, перспективы. Кардиология. — 1996. — 4-8 с.
  25. Поллок М. Л. Шмидт Д. Х. — Заболевания сердца и реабилитация. — Киев. Олимпийская литература, 2000. — 408 с.
  26. Паффенбаргер Р. С. — Здоровый образ жизни. — Олимпийская литература, 1999. — 319 с.
  27. Ромоданов А. П. Нейрохирургия. — М.: Медицина, 1982.
  28. Результаты Фремингемского исследования. Интернет сайт Национального сердечного института (США). — www.nhlbi.nih.gov/about/framingham, 1998.
  29. Рекомендации Европейского кардиологического общества, Европейского общества по изучению атеросклероза, Европейского общества по изучению гипертонии. Профилактика ИБС в Клинической практике. — интернет сайт www.nedug.ru, 2004.
  30. Сомохвалова Л. А. Научно-методическая конференция VIII-я по проблемам ФВиС медицины на севере. — Архангельск. 1986.- 153—154 с.
  31. Санитарные нормы допустимого шума создаваемого изделиями медицинской техники в помещениях лечебно-профилактических учреждений. — интернет-архив www.reciep.ru.
  32. Улащик В. С. Введение и теоретические основы физической терапии. — Минск: Наука и техника, 1981
  33. Физиология движений // Под ред. М. А. Алексеева, В. С. Гурфинкеля, П. Г. Костюка и др. — Л., 1976. — 376 с.

Foydalanilgan dissertatsiyalar ro‘yxati — Markaziy ilmiy tibbiyot kutubxonasi (MITK)

  1. ДИС. Тимофеева И. В. Применение низкоинтенсивного инфракрасного лазера в лечении больных нестабильной стенокардией- 1994 ЦНМБ; Шифр Д94-1183; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-132614
  2. ДИС. Таланцев К. В. Влияние низкоинтенсивного лазерного облучения крови на функциональное состояние миокарда левого желудочка и центральную гемодинамику в раннем постреанимационном периоде- 1997 ЦНМБ; Шифр Д97-2458; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-141491
  3. ДИС. Куянцева Л. В. Эффективность применения низкоинтенсивного лазерного излучения инфракрасного диапазона при нарушениях ритма сердца у детей- 1998 ЦНМБ; Шифр Д98-1437; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-142653
  4. ДИС. Маринова О. Ю. Низкоинтенсивное лазерное излучение в терапии атеросклероза и стабильной формы ИБС- 1999 ЦНМБ; Шифр Д99-2457; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-147544
  5. ДИС. Овчинникова Н. В. Влияние низкоинтенсивного лазерного излучения на регенеративные процессы сердечной мышцы. дис. канд. мед. наук :14.00.23- 2000 ЦНМБ; Шифр Д2000-999; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-149837
  6. ДИС. Ляльченко И. Ф. Влияние электромагнитного излучения миллиметрового диапазона и низкоинтенсивного лазерного излучения на клиническое течение и показатели центральной гемодинамики у больных стенокардией. дис. канд. мед. наук :14.00.06- 2000 ЦНМБ; Шифр Д2000-2015; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-151619
  7. ДИС. Матиенко И. В. Значение низкоинтенсивного гелий-неонового лазерного излучения у больных ИБС в период подготовки и после операции аортокоронарного шунтирования. дис. канд. мед. наук :14.00.06- 2000 ЦНМБ; Шифр Д2000-2059; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-151347
  8. ДИС. Васильев А. П. Клиническая эффективность и профилактические аспекты применения низкоинтенсивного инфракрасного лазерного излучения у больных стенокардией при одно- и многократных курсах его использования- 1998 ЦНМБ; Шифр Д98-3012; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-144891
  9. ДИС. Силютина М. В. Структура нарушений ритма сердца у больных хронической обструктивной болезнью легких и бронхиальной астмой и их комплексное лечение с применением низкоинтенсивного лазерного излучения. дис. канд. мед. наук :14.00.43- 1998 ЦНМБ; Шифр Д98-2316; Формат Дата получения: 94.01.01 ЦНМБ; Шифр Д98-2316; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-143655
  10. ДИС. Осипова С. Р. Низкоинтенсивная лазеротерапия в комплексном лечении прогрессирующей стенокардии у больных пожилого возраста. дис. канд. мед. наук :14.00.06- 2001 ЦНМБ; Шифр Д2001-1275; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-155227
  11. ДИС. Сюч Н. И. Системный анализ показателей крови при низкоинтенсивном лазерном облучении у больных ишемической болезнью сердца пожилого и старческого возраста- 1998 ЦНМБ; Шифр Д98-2840; Формат Дата получения: 94.01.01 ЦНМБ; Шифр Д98-2840; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-144718
  12. ДИС. Горькова Т. А. Применение низкоинтенсивного лазерного излучения красного и инфракрасного спектра в комплексной терапии больных ишемической болезнью сердца. дис. канд. мед. наук :14.00.06- 2002 ЦНМБ; Шифр Д2002-755; ЗД; Формат Дата получения: 94.01.01; Инв.номер Д-158954
  13. ДИС. Абдрахманова А. И. Применение низкоинтенсивного лазерного излучения в лечении стабильной стенокардии напряжения в сочетании с различными комбинациями лекарственных средств. дис. на соиск. учен. степ. канд. мед. наук. код спец. 14.00.06. Абдрахманова А. И.- 2004 ЦНМБ; Шифр Д2004-4613; ЗД; Инв.номер Д173894; Экз.номер 1

Havolalar