| Diabet | |
|---|---|
| Diabetni ifodalash uchun BMT tomonidan tasdiqlangan belgi ingl. Diabetning xalqaro belgisi |
Diabet (qadimgi yunoncha διαβαίνω — «orqali o‘taman, kesib o‘taman»), eskirgan atama: Siydikdan holdan toyish, Siydikdan quvvatsizlanish — ko‘p miqdorda siydik ajralishi — poliuriya bilan kechadigan kasalliklarning umumiy nomi. Ko‘pincha qandli diabet nazarda tutiladi; bunda qondagi glyukoza miqdori ortadi.
Bu nom yunoncha «diaveno» — «orqali o‘taman», «oqib o‘taman» degan so‘zdan kelib chiqqan. Qadimgi tabib Kapadokiyalik Aretey (milodiy 30—90-yillar) poliuriyani ta’riflagan va uni organizmga kirgan suyuqliklar tana orqali oqib o‘tib, hech qanday o‘zgarishsiz chiqarilishi bilan izohlagan. Qandsiz diabet sindromi qadim zamonlardanoq ma’lum bo‘lgan, biroq XVII asrgacha qandli va qandsiz diabet o‘rtasidagi farqni bilishmagan. Siydikning shirin ta’mi bilan ajralib turadigan diabetni — qandli diabetni — ifodalash uchun «diabet» so‘ziga mellitus (lotincha mel — «asal» so‘zidan) qo‘shimchasi kiritilgan.
XIX asrda va XX asr boshlarida qandsiz diabet haqida batafsil ilmiy ishlar paydo bo‘ldi hamda ushbu sindromning markaziy nerv tizimi va gipofizning orqa bo‘lagi patologiyasi bilan bog‘liqligi aniqlandi (gipotalamusning supraoptik yadrosi → supraoptik-gipofizar trakt → neyrogipofiz). Klinik tavsiflarda «diabet» atamasi ostida ko‘proq chanqash va ko‘p siydik ajralishi (qandli va qandsiz diabet) tushuniladi, ammo boshqa turlari ham mavjud — fosfat-diabet, buyrak diabeti (buyrakning glyukoza uchun bo‘sag‘asi past bo‘lgani sababli yuzaga keladi va ko‘p siydik ajralishi bilan kechmaydi) va boshqalar.
Qandli diabet
Diabetolog Yefimov qandli diabetni mutlaq yoki nisbiy insulin yetishmovchiligi bilan bog‘liq surunkali endokrin-metabolik kasallik sifatida ta’riflaydi. U turli ichki (jumladan, genetik) va tashqi omillarning birgalikdagi ta’siri natijasida rivojlanadi, moddalar almashinuvining buzilishi bilan kechadi; uning eng doimiy belgisi — giperglikemiya, shuningdek, qon tomirlarining zararlanishi (diabetik oyoq sindromi), nervlar, turli a’zolar va to‘qimalarning shikastlanishidir. Kasallikning yaqqol va majburiy belgisi — uglevod almashinuvining buzilishi bo‘lib, bunda glyukoza miqdori qonda tobora ko‘payadi va u siydik bilan ajralib chiqadi. Siydik orqali ko‘p miqdorda qand yo‘qotilishi barqaror osmotik diurezga (ko‘p siydik ajralishiga), shuningdek, suvsizlanish (degidratatsiya) va gipokaliyemiya.
Qandsiz diabet
Kasallik polidipsiya (chanqash), poliuriya va siydikning past solishtirma og‘irligi bilan tavsiflanadi (ichilgan suyuqlik miqdoridan qat’i nazar, tez-tez va ko‘p siyish kuzatiladi). Kasallikning rivojlanishiga quyidagi gormonning mutlaq yoki nisbiy yetishmovchiligi sabab bo‘ladi: antidiuretik gormon (ADG, vazopressin).
Buyrak diabeti
Kasallik buyrak naychalarida glyukoza tashilishining buzilishi natijasida rivojlanadi. Bunda qondagi glyukoza miqdori me’yorda bo‘lsa-da, uning siydik bilan chiqarilishi kuchayadi. Naycha apparatidagi ushbu nuqson (birlamchi tubulopatiya) mustaqil holda yoki naychalarning boshqa kasalliklari bilan birga uchrashi mumkin (de Toni — Debre — Fankoni sindromi, glyukoza-fosfat-aminli diabet va boshqalar).
Fosfat-diabet
Irsiy fosfat-diabet yoki D vitaminiga chidamli raxit — genetik sababli yuzaga keladigan kasallik bo‘lib, quyidagilar bilan tavsiflanadi:
- gipofosfatemiya va giperfosfaturiya;
- qonda paratgormon va kalsiy miqdorining me’yorda bo‘lishi;
- faolligi oshgan ishqoriy fosfataza;
- oyoqlarning yaqqol deformatsiyasi (bola yura boshlagach, oyoqlarning qiyshayishi).
Buyrakning tuzli diabeti
Kasallik buyrak naychalarida natriy ionlarining qayta so‘rilishi buzilishi tufayli rivojlanadi. Bunga naycha epiteliy retseptorlarining aldosteronga sezgirligi pastligi sabab bo‘ladi. Organizm natriy bilan birga (osmotik diurez tufayli) ko‘p miqdorda suyuqlik yo‘qotadi (ko‘p siyish), natijada suvsizlanish (degidratatsiya), tuzlar tanqisligi va distrofiya rivojlanadi.
Buyrak membranasi orqali aminokislotalar tashilishining irsiy buzilishlari
Birlamchi tubulopatiyalar orasida buyrak membranasi orqali glyukoza va aminokislotalar (glitsin, sistin, triptofan) tashilishining birgalikdagi buzilishlari ma’lum. Bu fermentativ tubulopatiya — Krebs siklidagi mitoxondrial ferment nuqsoni tufayli yuzaga keladigan tug‘ma patologiya. U autosom-dominant turda irsiylanadi va ikkilamchi giperparatireozning bir ko‘rinishi hisoblanadi. Kasallikning oqibati — surunkali buyrak yetishmovchiligi.
Bronza diabeti
Bronza diabeti (pigmentli sirroz, gemoxromatoz) — temir almashinuvining buzilishi va uning to‘qima hamda a’zolarda to‘planishi bilan bog‘liq kasallik.
Bolalarda diabet
Bolalardagi qandli diabetga bag‘ishlangan birinchi batafsil ilmiy ish 1878-yilda nashr etilgan. Bolalarda bu kasallik ko‘pincha infeksion kasalliklarni boshdan kechirgandan keyin aniqlanadi (COVID-19, tepki (epidemik parotit), yuqumli gepatit, bodomsimon bezlar bilan bog‘liq infeksiya, bezgak, qizamiq va boshqalar). Yuqorida sanalgan kasalliklarga qarshi emlashlardan keyin ham diabet holatlari qayd etilgani aytiladi. O‘tkir yoki uzoq davom etuvchi ruhiy jarohatlar, shuningdek, jismoniy shikastlanishlar, ayniqsa bosh va qorin sohasidagi lat yeyishlar, ko‘p miqdorda uglevod va yog‘ iste’mol qilish — bularning barchasi me’da osti bezining orolcha apparatida yashirin mavjud bo‘lgan funksional yetishmovchilikning rivojlanishiga bilvosita yordam beradi. Bolalar organizmida diabetning paydo bo‘lishida shu yoshda gipofiz tomonidan o‘sish gormoni (somatotrop gormon)ning ko‘proq ajratilishi muhim rol o‘ynashi mumkin. Oqsil sintezi kuchayadigan o‘sish jarayoni insulin ishtiroki va to‘qimalarning unga bo‘lgan ehtiyoji ortishi bilan bog‘liq. Me’da osti bezining orolcha apparati yetarli darajada ishlamasa, uning faoliyati izdan chiqishi va natijada qandli diabet rivojlanishi mumkin. Kasallikning dastlab aniqlanadigan belgilari: kuchli chanqash, og‘iz qurishi, tez-tez va ko‘p siyish, ko‘pincha tunda, hatto kunduz kuni siydikni tutib turolmaslik. Keyinchalik ishtaha yaxshi, ba’zan juda yaxshi bo‘lsa ham ozish, umumiy holsizlik, bosh og‘rig‘i, tez charchash kuzatiladi.
Manbalar
- ↑ Моча // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
- 1 2 3 4 Клиническая диабетология / Ефимов А. С., Скробонская Н. А. — 1-е изд. — Киев: Здоровья, 1998. — С. 5. — 320 с. — 3000 экз. — ISBN 5-311-00917-9.
- 1 2 3 4 Руководство эндокринологии / Алёшин Б. В., Генес В. Г., Вогралик В. Г. — 1-е изд. — М.: Медицина, 1973. — С. 88—93.. — 512 с. — 50 000 экз.
- 1 2 3 4 5 Детская нефрология / Игнатова М. С., Вельтищев Ю. Е. — 2-е изд., перераб. и доп. — Л.: Медицина, 1989. — С. 268—276.. — 456 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-225-00059-2.
- ↑ Малая энциклопедия врача-эндокринолога / Под ред. А. С. Ефимова. — 1-е изд. — Киев: Медкнига, ДСГ Лтд, Киев, 2007. — С. 340. — 360 с. — («Библиотечка практикующего врача»). — 5000 экз. — ISBN 966-7013-23-5.
- ↑ Н. П. Шабалов Детские болезни 3-е издание, перераб. и доп. — Санкт-Петербург, 1993, с.293-294. ISBN 5-85503-067-9
- ↑ https://naked-science.ru/article/medicinediabet-covid (недоступная ссылка)
Havolalar
- Diabet: JSSTning 312-sonli axborot byulleteni Arxiv nusxasi (23-aprel 2018), Wayback Machine
- Diabet : [arxiv. 24-mart 2023-yil] / I. I. Dedov, G. A. Melnichenko, M. F. Kalashnikova // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.