Adiabatik, yoki adiabatik jarayon (so‘zining kelib chiqishi: qadimgi yunoncha ἀδιάβατος «o‘tib bo‘lmaydigan») — termodinamik jarayon bo‘lib, unda makroskopik tizim atrof-muhit bilan issiqlik almashmaydi. Adiabatik jarayonlarni jiddiy o‘rganish XVIII asrda boshlandi. Umuman olganda, «adiabatik» atamasi fanning turli sohalarida doimo biror parametrning o‘zgarmas saqlanishini anglatadi. Masalan, kvant kimyosida, elektron-adiabatik jarayon — elektron holatining kvant soni o‘zgarmaydigan jarayondir. Masalan, molekula har doim birinchi uyg‘ongan holatda qoladi, atom yadrolari holati o‘zgarsa ham. Shunga ko‘ra, muhim parametrlardan biri o‘zgaradigan jarayon noadiabatik deb ataladi.
Termodinamikada, adiabatik jarayon politropik jarayonning xususiy holati hisoblanadi, chunki bunda issiqlik sig‘imi gaz uchun nolga teng va, demak, o‘zgarmasdir. Adiabatik jarayonlar qaytar bo‘lishi uchun tizim har bir vaqt lahzasida muvozanat holatida qolishi (masalan, holatning o‘zgarishi yetarlicha sekin kechishi) va entropiya o‘zgarmasligi kerak. Muvozanatdagi adiabatik jarayon izentropik jarayon hisoblanadi. Ayrim mualliflar (jumladan, L. D. Landau) faqat qaytar adiabatik jarayonlarni adiabatik jarayonlar deb atagan.
Qaytar adiabatik jarayon ideal gaz uchun Puasson tenglamasi bilan ifodalanadi. Termodinamik diagrammada adiabatik jarayonni tasvirlovchi chiziq Puasson adiabatasi deb ataladi. Qaytmas adiabatik jarayonga misol sifatida gazda zarba to‘lqini tarqalishini keltirish mumkin. Bunday jarayon zarba adiabatasi bilan tavsiflanadi. Tabiatdagi ko‘plab hodisalarda kechadigan jarayonlarni adiabatik deb hisoblash mumkin. Bunday jarayonlar texnikada ham qator qo‘llanishlarga ega..
Tarix

Mavjudligi atmosfera bosimi XVII asrda bir qator tajribalar orqali isbotlangan. Bu gipotezaning dastlabki dalillaridan biri Magdeburg yarimsharlari bo‘lib, ularni nemis muhandisi Gerike yasagan. Yarimsharlardan hosil bo‘lgan sferadan havo so‘rib chiqarilgach, tashqi havo bosimi ta’sirida ularni bir-biridan ajratish qiyinlashgan. Atmosfera bosimining tabiatini o‘rganish doirasidagi yana bir tajribani Robert Boyl o‘tkazgan. Tajribada egilgan shisha naychaning kalta uchi kavsharlab berkitiladi, uzun tirsagiga esa muntazam ravishda simob quyib boriladi. Simob kalta tirsakning yuqorisigacha ko‘tarilmaydi, chunki naycha ichidagi havo siqilib, unga ta’sir qilayotgan simob bosimini muvozanatlashtiradi. 1662-yilga kelib, bu tajribalar Boyl–Mariott qonuni.
1779-yilda «Pirometriya» asarida Lambertning qabul qilgichida haroratning ko‘tarilishi va pasayishi tajribasi havo nasosining porsheni harakatlanganda tasvirlangan. Keyinchalik bu hodisani Darvin (1788) va Pikte (1798) tasdiqlagan. 1802-yilda Dalton ma’ruza e’lon qilib, unda boshqa fikrlar qatorida gazlarning zichlashishi issiqlik ajralishi, siyraklashishi esa sovish bilan kechishini qayd etgan. Qurol zavodidagi ishchi siqilgan havo yordamida pnevmatik miltiq stvolidagi pilikni yoqqan; bu haqda 1803-yilda lionlik fizik Mole xabar bergan.
To‘plangan tajriba bilimlarini nazariy jihatdan umumlashtirish bilan fizik Puasson shug‘ullandi. Adiabatik jarayonda harorat o‘zgarmas bo‘lmagani uchun Boyl–Mariott qonuniga tuzatish kiritish talab etiladi. Puasson bu tuzatishni k koeffitsiyenti bilan belgilab, uni issiqlik sig‘imlari nisbati orqali ifodalagan. Ushbu koeffitsiyentni tajribada Valter va Gey-Lyussak (tajriba 1807-yilda tavsiflangan), keyin esa 1819-yilda Dezorm va Kleman aniqroq o‘lchagan. Adiabatik jarayondan amaliy foydalanishni S. Karno 1824-yilda «Olovning harakatlantiruvchi kuchi» asarida taklif qilgan.
Adiabatik jarayonning fizik mohiyati
Agar termodinamik jarayon umumiy holda uchta jarayon — issiqlik almashinuvi, tizimning ish bajarishi (yoki tizim ustida ish bajarilishi) va uning ichki energiyasining o‘zgarishidan iborat bo‘lsa, adiabatik jarayonda issiqlik almashinuvi () bo‘lmagani sababli, faqat oxirgi ikki jarayon qoladi. Shuning uchun termodinamikaning birinchi qonuni bu holda quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
bu yerda — jismning ichki energiyasi o‘zgarishi, — tizim bajargan ish.
Tizimning entropiyasi qaytar adiabatik jarayonda tizim chegaralari orqali issiqlik uzatilmagani sababli o‘zgarmaydi:
Bu yerda — tizim harorati, — tizim olgan issiqlik. Shu sababli adiabatik jarayon qaytar siklning tarkibiy qismi bo‘lishi mumkin..
Gazning ishi

Ish tushunchasini adiabatik jarayonga nisbatan izohlaymiz. Ish hajmning o‘zgarishi orqali bajariladigan xususiy holatda uni quyidagicha aniqlash mumkin: gaz oson sirpanadigan porshen bilan zich yopilgan silindrsimon idishga qamalgan bo‘lsin. Gaz kengayganda porshenni siljitadi va uni masofaga ko‘chirishda ish bajaradi
bu yerda F — kuch, ya’ni gaz porshenga ta’sir qiladigan kuch. Tenglamani qayta yozamiz:
bu yerda s — porshen yuzasi. U holda ish quyidagiga teng bo‘ladi:
bu yerda — bosim — gaz bosimi, — hajmning kichik ortishi. Xuddi shu tenglama ko‘ndalang kesimi ixtiyoriy shakldagi idishlar uchun ham bajarilishi ko‘rinib turibdi. Mazkur tenglama ixtiyoriy hajmga kengayish holatida ham o‘rinli. Buning uchun kengayish sirtini kengayish bir xil bo‘lgan elementar bo‘laklarga ajratish kifoya.
Termodinamikaning asosiy tenglamasi quyidagi ko‘rinishga keladi:
|
Bu shart porshen harakatining tezligi (umumiy holda jarayonning kechish tezligi) muayyan talablarga javob bergandagina bajariladi. Bir tomondan, jarayonni kvazistatik deb hisoblash mumkin bo‘lishi uchun tezlik yetarlicha kichik bo‘lishi kerak. Aks holda, porshen keskin siljiganda uni harakatga keltiruvchi bosim gazning umumiy bosimidan farq qiladi. Ya’ni gaz bosim va harorat bo‘yicha turbulentliklar hamda notekisliklar bo‘lmagan muvozanat holatida bo‘lishi kerak. Buning uchun porshenni shu gazdagi tovush tezligidan ancha kichik tezlikda siljitish yetarli. Boshqa tomondan, atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvini e’tiborsiz qoldirish va jarayonning adiabatik bo‘lib qolishini ta’minlash uchun tezlik yetarlicha katta bo‘lishi kerak.
Biroq ish boshqa yo‘llar bilan ham bajarilishi mumkin — masalan, gazlarning molekulalararo tortishishini yengishga sarflanishi mumkin. Bu holda ichki energiyaning o‘zgarishi bilan bir vaqtda fizik tabiati turlicha bo‘lgan bir nechta ish bajarilishi jarayonlari ham kechadi va termodinamikaning asosiy tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oladi:
|
bu yerda , — ishning differensial ifodasi, — ish bajarilishi davomida o‘zgaradigan tashqi parametrlar, — kichik ish bajarilayotganda o‘zgarmas deb hisoblash mumkin bo‘lgan ularga mos ichki parametrlar. Siqish yoki kengaytirish orqali ish bajarilganda ichki parametr bosim, tashqi parametr esa hajm bo‘ladi.
Ideal gazning ichki energiyasi

Ichki energiya tizim holatining bir qiymatli funksiyasidir. Shu sababli, adiabatik jarayonga nisbatan qaralganda, uning o‘zgarishi umumiy holatdagi kabi fizik ma’noga ega. Tajribada aniqlangan Joul qonuniga (Gey-Lyussak–Joul qonuniga) ko‘ra, ideal gazning ichki energiyasi gaz bosimi yoki hajmiga bog‘liq emas. Bu faktga asoslanib, ichki energiyaning o‘zgarishi uchun ifodani olish mumkin. O‘zgarmas hajmdagi molyar issiqlik sig‘imi ta’rifiga ko‘ra, . Boshqacha aytganda, bu ichki energiya o‘zgarishi bilan unga sabab bo‘lgan harorat o‘zgarishi nisbatining limit qiymatidir. Bunda xususiy hosila ta’rifiga ko‘ra, ichki energiyaning faqat harorat o‘zgarishi tufayli yuzaga kelgan o‘zgarishi hisobga olinadi, unga hamroh bo‘lgan boshqa jarayonlar ta’siridagi o‘zgarishlar esa hisobga olinmaydi. Ideal gazning ichki energiyasi faqat haroratning funksiyasi bo‘lgani uchun,
|
bu yerda — ideal gazning mol miqdori.
Ideal gaz uchun Puasson tenglamasi
Puasson adiabatasi
ideal gazlar, ularning issiqlik sig‘imini o‘zgarmas deb hisoblash mumkin bo‘lgan hollarda, kvazistatik jarayon holatida adiabata eng sodda ko‘rinishga ega bo‘lib, quyidagi tenglama bilan aniqlanadi:
bu yerda — uning hajmi, — adiabatik ko‘rsatkichi, va — issiqlik sig‘imlari — gazning mos ravishda o‘zgarmas bosim va o‘zgarmas hajmdagi issiqlik sig‘imlaridir.

— gaz bosimi;
— hajm
ideal gaz holati tenglamasini hisobga olsak, adiabata tenglamasini quyidagi ko‘rinishga keltirish mumkin:
bu yerda — gazning mutlaq harorati. Yoki quyidagi ko‘rinishda:
Chunki doimo 1 dan katta, oxirgi tenglamadan ko‘rinadiki, adiabatik siqilishda (ya’ni kamayganda) gaz qiziydi ( ortadi), kengayishda esa soviydi; bu holat real gazlar uchun ham doimo to‘g‘ri. Siqilish vaqtida adiabatik ko‘rsatkichi kattaroq bo‘lgan gaz ko‘proq qiziydi; bu koeffitsiyent .
Tenglamaning keltirib chiqarilishi
Mendeleyev–Klapeyron qonuniga ko‘ra, ideal gaz uchun quyidagi munosabat o‘rinli:
bu yerda R — universal gaz doimiysi. Tenglamaning ikkala tomonidan to‘liq differensiallarni hisoblab, mustaqil termodinamik o‘zgaruvchilar sifatida qabul qilsak, quyidagini olamiz:
|
Agar (3) ga ni (2) dan, so‘ng ni (1) dan qo‘ysak, quyidagini olamiz:
yoki koeffitsiyentni kiritib, :
bu tenglamani quyidagi ko‘rinishda qayta yozish mumkin:
Integrallagandan so‘ng bu tenglama quyidagi ko‘rinishga keladi:
Darajaga ko‘tarib, yakuniy natijani olamiz:
Bu ideal gaz uchun adiabatik jarayon tenglamasidir.
Adiabatik ko‘rsatkich
| Turli gazlar uchun adiabatik ko‘rsatkich qiymatlari | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Harorat | Gaz | k | Harorat | Gaz | k | |||||
| −181 °C | H2 | 1,597 | 20 °C | He | 1,660 | |||||
| −76 °C | 1,453 | 20 °C | H2O | 1,330 | ||||||
| 20 °C | 1,410 | 100 °C | 1,324 | |||||||
| 100 °C | 1,404 | 200 °C | 1,310 | |||||||
| 400 °C | 1,387 | −180 °C | Ar | 1,760 | ||||||
| 1000 °C | 1,358 | 20 °C | 1,670 | |||||||
| 2000 °C | 1,318 | |||||||||
Adiabatik jarayonda adiabatik ko‘rsatkich quyidagiga teng:
Relyativistik bo‘lmagan, aynimagan bir atomli ideal gaz uchun , ikki atomli gaz uchun , uch atomli gaz uchun , murakkabroq molekulalardan tashkil topgan gazlar uchun adiabatik ko‘rsatkich muayyan molekulaning erkinlik darajalari (i) soni bilan belgilanadi; bunda quyidagi nisbatdan foydalaniladi: .
Real gazlar uchun adiabatik ko‘rsatkich ideal gazlarnikidan farq qiladi. Bu, ayniqsa, past haroratlarda yaqqol namoyon bo‘ladi, chunki bunday sharoitda molekulalararo o‘zaro ta’sir muhim ahamiyat kasb eta boshlaydi. Uni nazariy jihatdan aniqlash uchun ayrim taxminlardan, xususan, (1) formulani keltirib chiqarishda qo‘llangan taxminlardan voz kechib, (1a).
tenglamadan foydalanish kerak. Adiabatik ko‘rsatkichni tajribada aniqlash usullaridan birini 1819-yilda Kleman va Dezorm taklif qilgan. Hajmi bir necha litr bo‘lgan shisha ballon tekshirilayotgan gaz bilan . So‘ng kran ochiladi, gaz adiabatik ravishda kengayadi va bosim atmosfera bosimigacha — . Keyin esa u izoxorik ravishda atrof-muhit haroratigacha isitiladi. Bosim gacha ortadi. Bunday tajriba natijasida k ni quyidagi formula orqali hisoblash mumkin:
Entropiya va qaytarlik
Umumiy holda, ixtiyoriy fizik tizimning adiabatik kengayish paytidagi holat o‘zgarishi doimiy entropiyada termodinamik parametrlarning hosilalari bilan aniqlanadi. Quyidagi munosabatlar o‘rinli:
- ,
- ,
bu yerda Cp va Cv — o‘zgarmas bosim va hajmdagi issiqlik sig‘imlari. Ular fizik ma’nosiga ko‘ra doimo musbat bo‘ladi; — xususiy hosila belgisidir. Molyar issiqlik sig‘imini aniqlashdagi kabi, xususiy hosilani hisoblashda suratdagi parametrning faqat maxrajda turgan parametr o‘zgarishi ta’sirida yuzaga kelgan o‘zgarishi olinadi. Tizim adiabatik ravishda kengayayotgan, ya’ni bo‘lsin. U holda, agar issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti musbat bo‘lsa, haroratning o‘zgarishi manfiy bo‘lishi kerak. Demak, issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti musbat bo‘lsa, adiabatik kengayish vaqtida tizim harorati pasayadi; aks holda esa ortadi. Bunday jarayonga adiabatik drossellash misol bo‘la oladi. Bu ham qaytmas adiabatik jarayon bo‘lib, unda ish bajarilmaydi, chunki termodinamik tizimning boshlang‘ich va oxirgi entalpiyalari o‘zaro teng bo‘ladi.
Adiabatik jarayonlarning qaytmasligi boshlang‘ich holatdan oxirgi holatga muvozanatsiz o‘tish bilan bog‘liq: tizim Puasson adiabatasi bo‘ylab harakatlanmaydi, shu sababli termodinamik kattaliklar koordinatalarida tizimning aniq yo‘lini ko‘rsatib bo‘lmaydi. Qaytmaslikka gazdagi ichki ishqalanish sabab bo‘lishi mumkin; u tizim entropiyasini o‘zgartiradi. Entropiya o‘zgarishi paytida ajraladigan issiqlik tizimdan chiqib ketmagani (atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvining yo‘qligini issiqlik izolyatsiyasi yordamida ta’minlash mumkin) sababli gaz harorati ham o‘zgaradi. A dan B holatga o‘tuvchi qaytmas jarayondagi entropiya o‘zgarishini, diagrammada bu holatlarni qaytar jarayonlarga mos keluvchi bir nechta yo‘l kesmalari bilan tutashtirib, hisoblash mumkin. Qaytmas adiabatik jarayonlarga drossellash hamda dastlab turli harorat va bosimlarda bo‘lgan ikki gazning ikki qismga ajratilgan termostat ichida aralashishi misol bo‘ladi.
Misollar
Adiabatik jarayon kashf etilishi deyarli darhol keyingi tadqiqotlarda qo‘llanila boshladi. Karno siklining nazariy modelini yaratish real issiqlik mashinalarining rivojlanish chegaralarini aniqlash imkonini berdi (S. Karnoning o‘zi yuqoriroq foydali ish koeffitsiyentiga ega dvigatel yaratish abadiy dvigatel yaratish imkonini berishini ko‘rsatgan). Biroq Karno siklini ayrim real jarayonlarda amalga oshirish qiyin, chunki uning tarkibiga kiruvchi izotermalar issiqlik almashinuvining muayyan tezligini talab qiladi. Shu sababli Karno sikliga qisman o‘xshash, muayyan amaliy masalalarda qo‘llash mumkin bo‘lgan sikllar tamoyillari ishlab chiqildi (masalan, Otto sikli, gazni suyultirish sikli, Rankin sikli, muayyan amaliy vazifalarda qo‘llash mumkin bo‘lgan.
Keyingi tadqiqotlar shuni ham ko‘rsatdiki, tabiatdagi ayrim jarayonlarni (masalan, tovushning gazda tarqalishini) yetarlicha yaqinlik bilan adiabatik jarayon sifatida tavsiflash va ularning qonuniyatlarini aniqlash mumkin. Atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvi bo‘lmaganida, gaz hajmi ichida sodir bo‘ladigan kimyoviy reaksiya ham ta’rifga ko‘ra adiabatik jarayon hisoblanadi. Masalan, adiabatik yonish. Yer atmosferasida gazning potensial energiyasini oshirish uchun ish bajarishi ham adiabatik jarayon deb qaraladi. Shu asosda Yer atmosferasi uchun adiabatik harorat gradientini aniqlash mumkin. Adiabatik jarayon nazariyasi atmosferaga ega boshqa astronomik obyektlarga ham tatbiq etiladi. Xususan, Quyoshda makroskopik konvektiv harakatlar mavjudligi nazariy jihatdan adiabatik gradient bilan nurlanish muvozanati gradientini taqqoslash orqali aniqlanadi. Adiabatik qobiqlar qo‘llaniladigan jarayonlarni ham adiabatik deb hisoblash mumkin.adiabatik qobiqlar.
Karno sikli

Karno sikli ideal termodinamik sikl. Karno issiqlik mashinasi, bu sikl bo‘yicha ishlaydigan mashina FIK bo‘yicha, siklning maksimal va minimal haroratlari mos ravishda Karno siklining maksimal va minimal haroratlariga teng bo‘lgan barcha mashinalardan ustun turadi.
Maksimal FIK qaytar siklda erishiladi. Sikl qaytar bo‘lishi uchun haroratlar farqi mavjud bo‘lgan sharoitda issiqlik uzatilishi unda bo‘lmasligi kerak. Buni isbotlash uchun haroratlar farqi bo‘lgan holda issiqlik uzatiladi, deb faraz qilaylik. Bunda issiqlik issiqroq jismdan sovuqroq jismga o‘tadi. Agar jarayon qaytar deb faraz qilinsa, bu issiqlikning sovuqroq jismdan issiqroq jismga teskari yo‘nalishda uzatilishi mumkinligini anglatadi. Bu esa mumkin emas, demak, jarayon qaytmas. Shunday qilib, issiqlikni ishga aylantirish faqat izotermik ravishda. Bunda dvigatelning faqat izotermik jarayon orqali boshlang‘ich nuqtasiga qaytishi mumkin emas, chunki bu holda olingan barcha ish dastlabki holatni tiklashga sarflanadi. Yuqorida adiabatik jarayon qaytar bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Shu sababli adiabatik jarayonning bu turi Karno siklida qo‘llash uchun mos keladi.
Karno siklida jami ikkita adiabatik jarayon sodir bo‘ladi:
- Adiabatik (izentropik) kengayish (rasmda — 2→3 jarayon). Ishchi jism isitkichdan ajratiladi va atrof-muhit bilan issiqlik almashmasdan kengayishda davom etadi. Bunda uning harorati sovitkich haroratigacha pasayadi.
- Adiabatik (izentropik) siqilish (rasmda — 4→1 jarayon). Ishchi jism sovitkichdan ajratiladi va atrof-muhit bilan issiqlik almashmasdan siqiladi. Bunda uning harorati isitkich haroratigacha ko‘tariladi.
Otto sikli

1. kiritish
2. siqish
3. ish yo‘li
4. chiqarish
Benzinli ichki yonuv dvigatelida taxminan amalga oshiriladigan ideal Otto siklida to‘rt taktning ikkinchisi va uchinchisi adiabatik jarayonlardir. Dvigatel chiqishida bajariladigan ish gazning uchinchi takt (ya’ni ish yo‘li) davomida porshenga bajargan ishi bilan ikkinchi takt davomida gazni siqish uchun porshen sarflagan ish orasidagi farqqa teng. Otto siklida aralashmani majburiy yondirish tizimi qo‘llanilgani uchun gaz 7—12 marta siqiladi. Kattaroq siqish darajasi yuqoriroq oktan soniga ega yoqilg‘idan foydalanishni talab qiladi (benzinli ichki yonuv dvigatellari uchun) detonatsiya.
ning oldini olish uchun. Ichki yonuv dvigatelida adiabatik siqilish vaqtida sodir bo‘ladigan jarayonni hisoblash misolini ko‘rib chiqamiz. Siqish darajasini 10, dvigatel hajmini esa 10−3 м³ (1 л deb olamiz. Siqishdan oldin aralashmaning haroratini xona haroratiga yaqin 300 K (taxminan 27 °C) va normal atmosfera bosimini taxminan 100 кПа deb olamiz. Shuningdek, aralashma gazini ikki atomli va ideal deb hisoblaymiz. U holda
Gazni o‘n marta — 100 ml hajmgacha siqish jarayonini ko‘rib chiqamiz. Bunda adiabatik siqilish konstantasi 6,31 ga teng bo‘lib qoladi. Natijada quyidagini olamiz:
bu esa P:
uchun yechimni beradi; natija taxminan 24,5 atmosfera bosimiga teng. Biroq siqilish jarayonida nafaqat bosim, balki gaz harorati ham o‘zgardi. Uni Mendeleyev–Klapeyron qonuni:
bo‘yicha hisoblash mumkin. Endi 100 ml hajm va avval hisoblangan bosimni qo‘yib, haroratni topamiz:
Yechimdan ko‘rinib turibdiki, bunday harorat yoqilg‘ining o‘z-o‘zidan alangalanishiga olib kelmaydi. Hisob-kitob xulosalari real dvigatellar uchun ham to‘g‘ri, chunki ularda mazkur siqish darajasida o‘z-o‘zidan alangalanish sodir bo‘lmaydi.
Gazda tovush to‘lqinlarining tarqalishi
Gazning kichik hajmlarida tovush to‘lqini o‘tayotganda sodir bo‘ladigan jarayonlarni qaytar jarayonga yaqin adiabatik jarayon deb hisoblash mumkin.
Shunga asoslanib, gazlardagi tovush tezligini quyidagi bog‘liqlikni topish orqali hisoblash mumkin: yuzasi S va uzunligi bo‘lgan gazning kichik silindrsimon hajmida, bu yerda x — to‘lqinning tarqalish yo‘nalishi, esa to‘lqin ta’sirida silindr ichidagi nuqtalarning siljishidir. Topilgan tenglamani to‘lqin tenglamasi bilan taqqoslab, quyidagini olamiz:
bu yerda — mutlaq harorat kelvinlarda; — harorat Selsiy darajalarida; — molyar massa. Gazlardagi tovush tezligining tartib qiymati molekulalarning o‘rtacha issiqlik harakati tezligiga yaqin bo‘lib, adiabatik ko‘rsatkich o‘zgarmas deb qaralganda mutlaq haroratning kvadrat ildiziga proporsional bo‘ladi. Bu ifodalar taxminiydir, chunki ular ideal gaz xatti-harakatini tavsiflovchi tenglamalarga asoslanadi. Yuqori bosim va haroratlarda tegishli tuzatishlar kiritish, xususan, nisbatni to‘lqin ta’sir qilmagan gaz uchun aniq hisoblash kerak.
Gazlarni suyultirish

Faraz qilaylik, ideal gazni harorati yuqoriroq bo‘lgan sohaga issiqlik chiqarish orqali sovitish kerak. U holda eng kam ish teskari yo‘nalishdagi Karno sikli bo‘yicha bajariladi (bundan kam ish sarflanadigan siklning mavjudligi termodinamikaning ikkinchi qonuniga zid bo‘ladi). Agar suyultirilgan gaz bevosita ishchi jism ichida hosil qilinsa, ideal sikl boshqacha ko‘rinishga ega bo‘ladi. Harorat–entropiya grafigida (T-S koordinatalarida 0 va 1 nuqtalarni bir xil haroratga mos keladigan qilib belgilaymiz. Shunda 0—1 kesma bo‘ylab gaz kondensatsiyalanadi. Kondensatsiyalangan gaz ishchi jismdan chiqarib olinadi. Natijada gazni qayta tiklash bilan bog‘liq o‘tish mumkin bo‘lmaydi. 1—2 o‘tish esa mumkin. Hosil bo‘lgan siklda 3—0 adiabatik jarayon tizimni gaz kondensatsiyalanishi mumkin bo‘lgan nuqtaga olib keladi.
Real gazda bosim yuqori va harorat past bo‘lganda molekulalar harakatida molekulalararo tortishish muhim rol o‘ynay boshlashi mumkin. Gaz adiabatik kengayganda (masalan, Joul–Tomson effektidan foydalanish natijasida) molekulalararo tortishishni yengishga ish sarflangani sababli gaz harorati keskin pasayadi va gazning bir qismi kondensatsiyalanadi. Adiabatik drossellash entropiya ortishi bilan kechadi va izotermik siqishdan so‘ng darhol sodir bo‘lmaydi.
Magnit yordamida sovitish

Adiabatik magnitsizlantirish yordamida paramagnetik moddalarda haroratni kelvinning yuzdan bir ulushigacha, ayrim moddalarda (masalan, Van Vlek paramagnetiklari (ванфлековские парамагнетики) yoki qutblanish paramagnetiklari (поляризационные парамагнетики)) esa hatto nanokelvinlargacha tushirish mumkin. Bu usulni Piter Debay va Uilyam Jiok 1926-yilda. Samarali sovitish uchun paramagnit namunaning solishtirma issiqlik sig‘imi kristall panjarasi uchun kichik, magnit quyi tizimining solishtirma issiqlik sig‘imi esa katta bo‘lishi kerak; namunaning ichki magnit maydonlari kichik, spin-panjarali bog‘lanishi (спин-решёточная связь) esa yetarlicha kuchli bo‘lishi lozim. Bu shartlarga mis va intermetall birikmalar praseodim bilan nikel (praseodim pentanikel (празеодимпентаникель), ).
Bir kelvin atrofidagi haroratda elektron spinlari, odatda, tartiblangan bo‘ladi; bu holat yadro spinlaridan farq qiladi I. Bunda turli atomlarning yadro spinlari orasidagi bog‘lanish deyarli mavjud emas. Magnit yordamida sovitishda namuna avval kuchli magnit maydonda B (bir necha Тл) magnitlanadi; bu maydon uning magnit quyi tizimini tartibga keltiradi. Keyin adiabatik magnitsizlantirish amalga oshadi va u tizimning entropiyasini o‘zgarmas saqlaydi. Misning bir moli entropiyasi yadro spinlari I, maydon B va harorat T (kelvinlarda) ga quyidagicha bog‘liq:
bu yerda R — gaz doimiysi, b — moddaning ichki magnit maydoni, — Bor magnetoni, va f(I) — yadro spiniga bog‘liq bo‘lgan muayyan funksiya. Entropiya o‘zgarmas qoladigan jarayonda magnit maydon B kamayishi bilan namuna harorati ham T kamayadi. Natijaviy harorat Landé faktorining anizotropiyasi hisobga olinganda quyidagiga teng:
bu yerda g va g0 — maydonlarning kuchlanganliklari H va H0 yo‘nalishlari uchun mos ravishda Landé faktorlaridir.
Adabiyotlar
- Savel'yev I. V. Umumiy fizika kursi: Molekulyar fizika va termodinamika. — M.: Astrel, 2001. — J. 3. — 208 b. — 7000 nusxa — ISBN 5-17-004585-9.
- Savel'yev I. V. Umumiy fizika kursi: To‘lqinlar. Optika. — M.: Astrel, 2001. — J. 4. — 256 b. — 7000 nusxa — ISBN 5-17-004586-7.
- Landau L. D., Axiyezer A. I., Lifshits E. M. Umumiy fizika kursi: Mexanika. Molekulyar fizika. — M.: Nauka, 1965.
- Landau L. D., Lifshits E. M. Statistik fizika. 1-qism // Nazariy fizika. — M.: Nauka, 1976. — J. V. — 584 b. — 45 000 nusxa
- Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — M.: MFTI, 2005. — J. I. Mexanika. — 560 b.
- Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — M.: Nauka, 1975. — J. II. Termodinamika va molekulyar fizika. — 519 b.
- Kudryavtsev P. S. Fizika tarixi. — M.: Davlat o‘quv-pedagogika nashriyoti, 1956. — J. 1. Qadimgi fizika davridan Mendeleyevgacha. — 564 b. — 25 000 nusxa
- Kirillin V. A., Sichyov V. V., Sheyndlin A. E. Texnik termodinamika: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — M.: MEI nashriyoti, 2008. — 496 b. — [Arxivlandi 24 noyabr 2011 -yil.]
- Gerasimov Ya. I., Dreving V. P., Yeryomin E. N. va boshq. Fizik kimyo kursi / Ya. I. Gerasimov umumiy tahriri ostida. — 2-nashr. — M.: Ximiya, 1970. — J. I. — 592 b.
- Termodinamika. Asosiy tushunchalar. Terminologiya. Kattaliklarning harfiy belgilari / Mas’ul muharrir I. I. Novikov. — SSSR Fanlar akademiyasi. Ilmiy-texnik terminologiya qo‘mitasi. Ta’riflar to‘plami. 103-son. — M.: Nauka, 1984. — 40 b.