Molekulyar fizika — fizikaning bir bo‘limi bo‘lib, jismlarning fizik xossalarini ularning molekulyar tuzilishini hisobga olgan holda o‘rganadi. Molekulyar fizika masalalarini yechishda statistik mexanika, termodinamika va fizik kinetika usullaridan foydalaniladi. Bu masalalar fizik jismlarni tashkil etuvchi zarralar (atomlar, molekulalar, ionlar)ning harakati va o‘zaro ta’sirini o‘rganish bilan bog‘liq.
Tarix
Molekulyar fizikaning shakllangan ilk bo‘limi gazlarning kinetik nazariyasi. Uning rivojlanishi davomida Jeyms Klerk Maksvell, Lyudvig Bolsman, J. U. Gibbsning ishlari natijasida klassik statistik fizika yaratildi.
Molekulalarning o‘zaro ta’siri (molekulyar kuchlar) haqidagi miqdoriy tasavvurlar kapillyar hodisalar nazariyasida rivojlana boshladi. Bu sohadagi klassik tadqiqotlar Aleksi Klod Kleroning (1743), Pyer-Simon Laplasning (1806), Tomas Yangning (1805), S. D. Puassonning, Karl Fridrix Gaussning (1830—1831) va boshqa olimlarning ishlari sirt hodisalari nazariyasiga asos soldi. Molekulalararo o‘zaro ta’sirlar Y. D. Van-der-Vaals tomonidan (1873) real gazlar va suyuqliklarning fizik xossalarini tushuntirishda hisobga olindi.
XX asr boshlarida molekulyar fizika rivojlanishning yangi bosqichiga kirdi. Jan Batist Perrin va Teodor Svedbergning (1906), Marian Smoluxovskiy va Albert Eynshteynning (1904—06) yillardagi mikrozarralarning Broun harakatiga bag‘ishlangan tadqiqotlarida molekulalarning haqiqatda mavjudligi isbotlandi.
Rentgenostrukturaviy tahlil usullari (keyinchalik elektronografiya va neytronografiya usullari) yordamida qattiq jismlar va suyuqliklarning tuzilishi, shuningdek, fazaviy o‘tishlar, harorat, bosim va boshqa xususiyatlar o‘zgarganda bu tuzilishning o‘zgarishi o‘rganildi. Kvant mexanikasi tasavvurlariga asoslangan atomlararo o‘zaro ta’sirlar haqidagi ta’limot Maks Born, Frits London va Valter Geytler, shuningdek, Piter Debayning ishlarida rivojlantirildi. Bir agregat holatdan boshqasiga o‘tish nazariyasiga Van-der-Vaals va Uilyam Tomson tomonidan asos solingan; keyinchalik u Gibbs (XIX asr oxiri), Lev Davidovich Landau va Maks Folmer (1930-yillar) hamda ularning izdoshlari tomonidan rivojlantirilib, zamonaviy faza hosil bo‘lish nazariyasiga aylandi — bu fizikaning muhim mustaqil bo‘limidir. Moddaning tuzilishi haqidagi zamonaviy tasavvurlarni statistik usullar bilan birlashtirish bo‘yicha Yakov Ilyich Frenkel, Genri Eyring (1935—1936), Jon Dezmond Bernal va boshqa olimlar olib borgan tadqiqotlar suyuq va qattiq jismlar molekulyar fizikasining shakllanishiga olib keldi.
Fanning vazifalari
Molekulyar fizika qamrab oladigan masalalar doirasi juda keng. Unda quyidagilar ko‘rib chiqiladi: moddaning tuzilishi va tashqi omillar (bosim, harorat, elektromagnit maydon) ta’sirida o‘zgarishi, ko‘chish hodisalari (diffuziya, issiqlik o‘tkazuvchanlik, qovushoqlik), fazaviy muvozanat va fazaviy o‘tish jarayonlari (kristallanish, erish, bug‘lanish, kondensatsiya), moddaning kritik holati va fazalar chegaralaridagi sirt hodisalari.
Molekulyar fizikaning rivojlanishi natijasida undan quyidagi mustaqil bo‘limlar ajralib chiqdi: statistik fizika, fizik kinetika, qattiq jismlar fizikasi, fizikaviy kimyo, molekulyar biologiya. Molekulyar fizikaning umumiy nazariy qarashlari asosida metallar fizikasi, polimerlar fizikasi, plazma fizikasi, kristallofizika, dispers tizimlar fizik-kimyosi va sirt hodisalari, massa ko‘chishi va issiqlik ko‘chishi nazariyasi hamda fizik-kimyoviy mexanika rivojlandi. O‘rganiladigan obyektlar va tadqiqot usullari turlicha bo‘lishiga qaramay, bu sohalarda asosiy g‘oya saqlanib qoladi: molekulyar fizika — moddaning makroskopik xossalarini uning mikroskopik (molekulyar) tuzilish manzarasi asosida tavsiflash.
Adabiyotlar
- Axmatov A. S. Chegaraviy ishqalanishning molekulyar fizikasi. Moskva: FML, 1963. — 472 bet.
- Girshfelder J., Kertiss Ch., Berd R. Gazlar va suyuqliklarning molekulyar nazariyasi. Moskva: IL, 1961. — 931 bet.
- Deryagin B. V., Churayev N. V., Muller V. M. Sirt kuchlari. (havola mavjud emas) Moskva: Nauka, 1985.
- Kvasnikov I. A. Molekulyar fizika. Moskva: Editorial URSS, 2011. — 230 bet. ISBN 978-5-8360-0560-3
- Kikoin A. K., Kikoin I. K. Molekulyar fizika. 2-nashr. Moskva: Nauka, 1976.
- Matveyev A. N. Molekulyar fizika. Moskva: Vysshaya shkola, 1981. — 400 bet.
- Ono S., Kondo S. Suyuqliklarda sirt tarangligining molekulyar nazariyasi. Ingliz tilidan tarjima. Moskva: IIL, 1963. — 292 bet.
- Radchenko I. V. Molekulyar fizika. — Moskva: Nauka, 1965. — 480 bet.
- Rezibua P., De Lener M. Suyuqliklar va gazlarning klassik kinetik nazariyasi. Ingliz tilidan tarjima. Moskva: Mir, 1980.
- Telesnin R. V. Molekulyar fizika. 2-nashr. Moskva: Vysshaya shkola, 1973.
- Fisher I. Z. Suyuqliklarning statistik nazariyasi. Nauka, 1961. — 280 bet.
- Frenkel Ya. I. Suyuqliklarning kinetik nazariyasi. Moskva: Nauka, 1975. — 592 bet.