Izoxor, yoki izoxorik jarayon (qadimgi yunoncha ἴσος — «teng» va χώρος — «joy») — termodinamik izojarayon bo‘lib, u doimiy hajmda sodir bo‘ladi. Gaz yoki suyuqlikda izoxorik jarayonni amalga oshirish uchun moddani hajmi o‘zgarmaydigan idishda isitish yoki sovitish kifoya.
Izoxorik jarayonda bosim ideal gazning haroratiga to‘g‘ri proporsional (qarang: Sharl qonuni). Haqiqiy gazlarda Sharl qonuni taxminan bajariladi.
Holat diagrammalarida () izoxorik jarayon chiziqlar bilan tasvirlanadi. Bu chiziqlar izoxoralar. Ideal gaz uchun ular harorat, hajm va bosim kabi parametrlarni o‘zaro bog‘laydigan barcha diagrammalarda to‘g‘ri chiziqlar ko‘rinishida bo‘ladi: (harorat), (hajm) va (bosim).
Tarix

Izoxorik jarayon bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar ko‘pincha Giyom Amonton. 1702-yilda u «Parij xotiralari» nomli asarida «havo termometri» deb ataladigan qurilma ichidagi, hajmi o‘zgarmas gazning xatti-harakatini tasvirlab bergan. Undagi suyuqlik rezervuardagi gaz bosimi va atmosfera bosimi ta’sirida muvozanatda turadi. Isitilganda rezervuardagi bosim ortadi va suyuqlik tashqariga chiqib turgan naychaga siqib chiqariladi. Harorat va bosim o‘rtasidagi bog‘liqlik quyidagicha ifodalangan:
1801-yilda Jon Dalton ikki esseda tajriba natijalarini e’lon qilib, doimiy bosim ostida tekshirgan barcha gazlar va bug‘lar boshlang‘ich hamda oxirgi harorat bir xil bo‘lganida, harorat o‘zgarishi bilan bir xil darajada kengayishini aniqlagan. Bu qonun Gey-Lyussak qonuni, deb atalgan, chunki Gey-Lyussak ko‘p o‘tmay mustaqil tajribalar o‘tkazib, turli gazlarning bir xil darajada kengayishini tasdiqlagan va Dalton aniqlagan koeffitsiyentga deyarli teng koeffitsiyentni olgan. Keyinchalik u o‘z qonunini Boyl–Mariott qonuni bilan birlashtirgan. Bu esa izoxorik jarayonni ham tavsiflash imkonini bergan.
Jarayon termodinamikasi


Ishning ta’rifidan kelib chiqadiki, termodinamik jarayon paytidagi elementar ish quyidagiga teng:
Jarayonning to‘liq ishini aniqlash uchun ushbu ifodani integrallaymiz:
Biroq hajm o‘zgarmas, ya’ni , shuning uchun bunday integral nolga teng. Demak, izoxorik jarayonda gaz ish bajarmaydi:
Buni izoxorik jarayon grafigida ham ko‘rish mumkin. Matematik nuqtayi nazardan, jarayon bajargan ish grafik ostidagi yuzaga teng. Ammo izoxorik jarayon grafigi hajm o‘qiga perpendikulyar bo‘lgan to‘g‘ri chiziqdir. Shuning uchun uning ostidagi yuza nolga teng.
Ideal gazning ichki energiyasining o‘zgarishini quyidagi formula yordamida topish mumkin:
- bu yerda — erkinlik darajalari soni, u gaz molekulasidagi atomlar soniga bog‘liq (bir atomli gaz uchun 3 (masalan, neon), ikki atomli gaz uchun 5 (masalan, kislorod) va uch atomli yoki undan ortiq atomli gazlar uchun 6 (masalan, karbonat angidrid molekulasi)).
Ta’rif va issiqlik sig‘imi formulasidan kelib chiqib, ichki energiya formulasini quyidagicha qayta yozish mumkin:
- bu yerda — doimiy hajmdagi molyar issiqlik sig‘imi.
Termodinamikaning birinchi qonunidan foydalanib, termodinamik jarayon davomida olingan issiqlik miqdorini aniqlash mumkin:
Ammo izoxorik jarayonda gaz ish bajarmaydi. Ya’ni, quyidagi tenglik o‘rinli:
Demak, gaz olgan barcha issiqlik uning ichki energiyasini o‘zgartirishga sarflanadi.
Izoxorik jarayonda entropiya
Izoxorik jarayon davomida tizimda tashqi muhit bilan issiqlik almashinuvi sodir bo‘lgani sababli entropiya ham o‘zgaradi. Entropiya ta’rifidan quyidagiga ega bo‘lamiz:
- bu yerda — elementar issiqlik miqdori.
Yuqorida issiqlik miqdorini aniqlash formulasi keltirib chiqarilgan edi. Uni differensial ko‘rinishda yozsak:
- bu yerda — modda miqdori,
- — molyar issiqlik sig‘imi doimiy hajmda.
Izoxorik jarayonda entropiyaning mikroskopik o‘zgarishini quyidagi formula yordamida aniqlash mumkin:
Yoki oxirgi ifodani integrallash orqali ushbu jarayonda entropiyaning to‘liq o‘zgarishini topish mumkin:
Bu holda doimiy hajmdagi molyar issiqlik sig‘imi ifodasini integral belgisi tashqarisiga chiqarib bo‘lmaydi, chunki u haroratga bog‘liq funksiyadir.
Izoxorik jarayon nazariyasining amaliy qo‘llanilishi

Benzinli ichki yonuv dvigatelida taxminan amalga oshadigan ideal Otto siklida 2—3 va 4—1 taktlar izoxorik jarayonlardir.
Dvigatelning foydali ishi uchinchi takt davomida (ya’ni, ish yo‘lida) gazning porshenga bajargan ishi bilan ikkinchi takt davomida gazni siqish uchun porshen sarflagan ish o‘rtasidagi farqqa teng. Otto sikli bo‘yicha ishlaydigan dvigatelda aralashmani majburiy o‘t oldirish tizimi qo‘llanilgani sababli gaz 7—12 marta siqiladi.

Stirling siklida ham ikkita izoxorik takt mavjud. Uni amalga oshirish uchun Stirling dvigateliga regenerator qo‘shiladi. Gaz to‘ldirgichdan bir yo‘nalishda o‘tayotganda issiqlikni ishchi jismdan regeneratorga uzatadi, teskari yo‘nalishda harakatlanganda esa uni yana ishchi jismga qaytaradi. Ideal Stirling sikli qaytuvchanlikka erishadi va uning foydali ish koeffitsiyenti Karno sikli bilan bir xil qiymatga ega. Izoxorik jarayon, shuningdek, avtoklavlarda va pyezometrlarda.
Foydalanilgan adabiyotlar
- Kirillin V. A., Sichyov V. V., Sheyndlin A. E. Texnik termodinamika: oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. — M.: MEI nashriyoti, 2008. — 496 b. — [Arxivlandi: 24 noyabr 2011 -yil.]
- Krestovnikov A. N., Vigdorovich V. N. Kimyoviy termodinamika. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M.: Metallurgiya, 1973. — 256 b.
- Kudryavtsev P. S. Fizika tarixi. — M.: Davlat o‘quv-pedagogika nashriyoti, 1956. — J. 1. Qadimgi fizika davridan Mendeleyev davrigacha. — 564 b. — 25 000 nusxa.
- Landau L. D., Lifshits E. M. Statistik fizika. Qism 1. — 5-nashr. — M.: Fizmatlit, 2005. — 616 b. — («Nazariy fizika», jild V). — ISBN 5-9221-0054-8.
- Savelyev I. V. Umumiy fizika kursi: Molekulyar fizika va termodinamika. — M.: Astrel, 2001. — J. 3. — 208 b. — 7000 nusxa. — ISBN 5-17-004585-9.
- Sivukhin D. V. Umumiy fizika kursi. — M.: Nauka, 1975. — J. II. Termodinamika va molekulyar fizika. — 519 b.
- J. Dalton. 2 // Manchester adabiy va falsafiy jamiyati xotiralari. — 1802. — J. 5. — 701 b.
- Alejandro Romanelli. Stirling mashinasi uchun muqobil termodinamik sikl. — Montevideo, Urugvay: Fizika instituti, Muhandislik fakulteti, 2017.