Sinxrotron nima

Elektron sinxrotronining bir qismi ALS (Advanced Light Source — «Ilg‘or yorug‘lik manbai»), Berkli

Sinxrotron (nomi «sinxronizatsiya» + «elektron») — rezonansli siklik zaryadlangan zarralar tezlatkichlarining bir turi, unda tezlashtirilayotgan zarrachalar dastasi o‘zgarmas yopiq trayektoriya bo‘ylab harakatlanadi. Uning asosiy xususiyati shundaki, zarrachalar tezlashishi davomida dasta orbitasining radiusi o‘zgarmaydi, bu radiusni belgilovchi buruvchi magnit maydon kuchlanganligi esa vaqt o‘tishi bilan ortib boradi va zarrachalarning ortib borayotgan kinetik energiyasi bilan sinxron ravishda o‘zgaradi. Bundan tashqari, tezlashtiruvchi elektr maydon chastotasi ham o‘zgarmas bo‘lib qoladi (sinxrofazotrondan farqli ravishda). O‘ta relyativistik zarrachalar dastasi uchun aylanish davri faqat orbita uzunligiga bog‘liq. Orbita uzunligi o‘zgarmagani sababli elektr maydon chastotasini o‘zgartirish talab etilmaydi. Shu bois yengil zarrachalarni (elektronlar va pozitronlar) tezlashtiradigan barcha rezonansli siklik tezlatkichlar, shuningdek, yuqori energiyali proton va ion tezlatkichlari, masalan, Katta adron kollayderi va Tevatron — sinxrotronlardir.

Sinxrotron tezlatkichlarning yirik miqyosli qurilmalarini yaratish imkonini bergan ilk konsepsiyalardan biridir, chunki zarrachalar dastasini burish, fokuslash va tezlashtirish vazifalarini turli komponentlar o‘rtasida taqsimlash mumkin. Hozirgi zamondagi eng qudratli zarracha tezlatkichlari sinxrotron konstruksiyasining turli variantlaridan foydalanadi. Sinxrotron turidagi eng yirik tezlatkich, ayni paytda dunyodagi eng katta zarracha tezlatkichi — Katta adron kollayderi (KAK) — aylana uzunligi 27 kilometr bo‘lgan tezlatkich bo‘lib, u Jeneva shahri yaqinida, Shveytsariyada joylashgan va 2008-yilda Yevropa yadroviy tadqiqotlar tashkiloti (CERN) tomonidan qurilgan.

Sinxrotronlarda erishilgan eng yuqori to‘qnashuv energiyalari: protonlar to‘qnashuvida 13,6 teraelektronvolt (TeV, yoki 1012 eV) energiyaga KAKda erishilgan; elektronlar to‘qnashuvida esa 209 gigaelektronvolt (GeV, yoki 109 eV) energiyaga LEPda qayd etilgan. Elektron sinxrotronlarida energiyani yanada oshirish ularning o‘lchamlarini keskin kattalashtirishni talab qiladi, chunki nurlanish tufayli energiya yo‘qotishlari juda katta.

Sinxrotronning asosiy tuzilishi

Quyidagi rasmda Avstraliya sinxrotroni nurlanish manbai sifatida ishlatiladi. Markaziy qismni to‘plash halqasi egallaydi (u kuchaytirgich (buster) va chiziqli tezlatkich (linak)dan iborat); o‘ng tomonda tajriba stansiyasi.

Sinxrotron — taxminan halqa shaklidagi vakuum kamerasiga ega elektrovakuum qurilma bo‘lib, unda zarrachalar yorug‘lik tezligiga yaqin tezlikkacha tezlashtiriladi. Ularning yo‘lida joylashgan kuchli elektromagnitlar esa harakat trayektoriyasini belgilaydi. Vakuum kamerasida qoldiq gaz atomlari bilan zarrachalar dastasining sochilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun o‘ta yuqori darajadagi vakuum (taxminan 10−9 Torr va undan yuqori) saqlanadi. Sinxrotron rezonansli tezlashtirish tamoyili asosida ishlaydi: aylanayotgan zarrachalar to‘plami radiochastotali rezonatorning tezlashtiruvchi elektr maydoniga har safar bir xil fazada kiradi va zarrachalar o‘zlarida mavjud kinetik energiyaga nisbatan ancha kichik miqdorda qo‘shimcha energiya oladi. Zarrachalar tezlashtiruvchi seksiyadan qayta-qayta o‘tadi (taxminan 106 marta/sekund). Nurlanishni maxsus sinxrotron nurlanish manbalaridan chiqarish tajriba stansiyalari (nur liniyalari — bimlaynlar) orqali amalga oshiriladi.

Turlari

To‘g‘ri chiziqli uchastkalarga ega «poyga yo‘lagi» shaklidagi konstruksiyadan foydalangan birinchi sinxrotron — Michigan universitetida 1949-yilda Dik Kreyn loyihalashtirgan 300 MeV energiyali elektron sinxrotroni.

Yirik sinxrotronlarda odatda zarrachalarga dastlabki tezlanishni beradigan chiziqli tezlatkich (linak) va zarrachalar energiyasini yuqori energiyali sinxrotron halqasiga kiritishdan (injeksiya qilishdan) oldin oshiradigan, ba’zan kuchaytirgich (buster) deb ataladigan, energiyasi pastroq sinxrotron bo‘ladi.

Bugungi kunda sinxrotron qurilmalarining bir nechta maxsus turi qo‘llaniladi:

  • Kollayder — ikki qarama-qarshi halqada harakatlanayotgan zarrachalar ro‘para to‘qnashadigan tezlatkich turi. Bu yuqoriroq energiyali to‘qnashuvlarni amalga oshirish imkonini beradi.
  • To‘plash halqasi — zarrachalarning kinetik energiyasi o‘zgarmas saqlanadigan sinxrotron turi.
  • Sinxrotron nurlanish manbai — turli xil elektron tezlatkichlari, jumladan, kerakli elektromagnit nurlanish hosil qilinadigan to‘plash halqasining kombinatsiyasidir. So‘ngra bu nurlanish tajriba stansiyalarida turli nur chiqarish kanallarida (nur liniyalarida — bimlaynlarda) ishlatiladi. Sinxrotron nurlanish manbalarining butun majmuasi ba’zan «sinxrotronlar» deb ataladi, biroq texnik jihatdan bu to‘g‘ri emas.

Ishlash prinsipi

Sinxrotron siklotrondan rivojlanib kelib chiqqan; siklotron zarrachalarning dastlabki siklik tezlatkichi edi. Klassik siklotronda doimiy yo‘naltiruvchi magnit maydon va chastotasi o‘zgarmas elektromagnit maydon ishlatiladi (u klassik yaqinlashuvda ishlaydi). Biroq uning vorisi — izoxron siklotron — tezlashtirish davomida zarrachalarning relyativistik massasi ortib borishiga moslashish uchun yo‘naltiruvchi magnit maydonning ayrim qismlaridagi qiymatlarni o‘zgartirish orqali ishlaydi.

Kosmotronning chizmasi.

Sinxrotronda magnit maydon kuchlanganligi va radiochastota (RF chastotasi) tezlashtirish davomida o‘zgaradi. Tezligi yorug‘lik tezligiga yaqin bo‘lmagan zarrachalar uchun qo‘llaniladigan elektromagnit maydon chastotasi ularning o‘zgaruvchan aylanish davriga mos ravishda o‘zgartirilishi ham mumkin. Zarrachalar energiya to‘plagan sari ushbu parametrlarning mos ravishda oshirilishi hisobiga ularning aylanish trayektoriyasi tezlashtirish jarayonida o‘zgarmas qolishi mumkin. Bu zarrachalar uchun vakuum kamerasini oldingi ixcham tezlatkich konstruksiyalaridagi kabi disk shaklida emas, balki katta va ingichka torus shaklida tayyorlash imkonini beradi.

Dastlabki sinxrotronlar va to‘plash halqalari, masalan, Kosmotron (Cosmotron) va AdA, qat’iy ravishda toroid shaklidan foydalangan. Biroq kuchli fokuslash tamoyilini Ernest Kurant va uning hamkasblari, shuningdek, Nikolay Xristofilos mustaqil ravishda kashf etishdi. Bu tamoyil zarrachalar yo‘li bo‘ylab joylashtirilgan, maxsus vazifalarga ega komponentlar yordamida tezlatkichni to‘liq alohida qismlarga ajratish va trayektoriyani burchaklari yumaloqlangan ko‘pburchak shakliga keltirish imkonini berdi. Muhim komponentlar qatoriga zarrachalarni bevosita tezlashtiradigan radiochastotali rezonatorlar, zarrachalarni og‘diradigan (trayektoriyani yopish uchun) dipol magnitlar (buruvchi magnitlar) hamda zarrachalar dastasini fokuslaydigan kvadrupol/sekstupol magnitlar kiradi.


Vaqtga bog‘liq yo‘naltiruvchi magnit maydonlar va kuchli fokuslash tamoyilining birikmasi kollayderlar va sinxrotron nurlanish manbalari kabi zamonaviy yirik tezlatkich majmualarini loyihalash va ishlatish imkonini berdi. Bunday qurilmalarda yopiq trayektoriya bo‘ylab joylashgan to‘g‘ri chiziqli uchastkalar nafaqat radiochastotali rezonatorlar, balki zarracha detektorlari (kollayderlarda) va foton hosil qiluvchi qurilmalar, masalan, viglerlar va ondulyatorlar (uchinchi avlod sinxrotron nurlanish manbalarida) uchun ham zarur.

Siklik tezlatkich zarrachalarga bera oladigan maksimal energiya odatda magnit maydonlarning eng yuqori kuchlanganligi va zarrachalar trayektoriyasining eng kichik radiusi (eng katta egriligi) bilan cheklanadi. Shuning uchun energiya chegarasini oshirish usullaridan biri o‘ta o‘tkazuvchan magnitlardan foydalanishdir. Ularning imkoniyatlari magnit to‘yinish bilan cheklanmaydi. Elektron/pozitron tezlatkichlari ham sinxrotron nurlanishi tufayli cheklanishi mumkin. Bu zarrachalar dastasining aylana trayektoriyasini saqlash uchun zarur bo‘lgan ko‘ndalang tezlanishga sarflanadigan energiyaning bir qismi yo‘qotilishiga olib keladi. Dastaning chegaraviy energiyasiga har bir siklda qo‘shiladigan energiya bilan aylana trayektoriyani saqlash uchun yo‘qotiladigan energiya tenglashganda erishiladi.

Kuchliroq tezlatkichlar kattaroq radiusli trayektoriyalardan, shuningdek, soni ko‘proq va quvvati yuqoriroq mikroto‘lqinli rezonatorlardan foydalanish orqali quriladi. Bir aylanishdagi energiya yo‘qotilishi zarrachalar energiyasining 4-darajasiga mutanosib: W ~ E4/R. Elektronlar kabi yengil zarrachalar og‘dirilganda energiyasining ancha katta qismini yo‘qotadi. Amaliy nuqtayi nazardan, elektron/pozitron tezlatkichlarining energiyasi shu nurlanish yo‘qotishlari bilan cheklanadi. Proton yoki ion tezlatkichlari dinamikasida esa bu omil muhim rol o‘ynamaydi. Bunday tezlatkichlarning energiyasi magnitlar kuchlanganligi va narxi bilan qat’iy cheklanadi.

Injeksiya (kiritish) jarayoni

Siklotrondan farqli ravishda, sinxrotronlar zarrachalarni noldan boshlanadigan kinetik energiyadan tezlashtira olmaydi. Buning yaqqol sabablaridan biri — ularning yopiq trayektoriyasi zarrachalarni chiqarib beruvchi qurilma bilan kesishib qolishi mumkin. Shu sababli oldindan tezlashtirilgan zarrachalar dastasini sinxrotronga kiritish sxemalari ishlab chiqilgan. Dastlabki tezlashtirish linak, mikrotron yoki boshqa sinxrotron kabi boshqa tezlatkich tuzilmalari zanjiri yordamida amalga oshirilishi mumkin.

Injeksiya energiyasi bilan belgilanadigan tegishli boshlang‘ich qiymatdan boshlab, magnit maydonining dipol magnitlaridagi kuchlanganligi keyin ortib boradi. Agar tezlashtirish jarayoni oxirida yuqori energiyali zarrachalar, masalan, nishonga yoki boshqa tezlatkichga chiqarib yuborilsa, yangi injeksiya siklini boshlash uchun maydon kuchlanganligi yana injeksiya darajasigacha pasaytiriladi. Magnitlarni boshqarish usuliga qarab, bitta siklning davomiyligi turli qurilmalarda sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

Tarixi va rivojlanishi

Birinchi avlod sinxrotronlari

Sinxrotron prinsipi Vladimir Veksler tomonidan 1944-yilda taklif etilgan. Edvin Makmillan 1945-yilda birinchi elektron sinxrotronni qurdi. U bu g‘oyaga mustaqil ravishda kelgan, chunki Vekslerning maqolasini ko‘rmagan edi (maqola faqat sovet jurnalida chop etilgan bo‘lsa-da, ingliz tilida yozilgan edi).

Proton sinxrotronining qurilishi Birmingemda.

Birinchi protonli sinxrotronni ser Markus Olifant loyihalashtirgan va u Birmingem universiteti tomonidan 1952-yilda qurilgan. 1963-yilda Makmillan va Veksler sinxrotronni ixtiro qilganlari uchun birgalikda «Atomlar tinchligi uchun» mukofoti bilan taqdirlangan.

Dastlabki yirik sinxrotronlardan biri Bevatron bo‘lib, u 1950-yilda Lourens nomidagi milliy laboratoriya (Berkli)da qurilgan. Bevatron protonlarni 6,2 GeV energiyagacha tezlashtira olgan (o‘sha paytda «BeV» deb atalgan, bu atama bir milliard elektronvoltdan kelib chiqqan; bu nom SI prefiksi «giga-» qabul qilinishidan oldin ishlatilgan). Shuningdek, u quyidagi og‘irroq ionlarni ham tezlashtira olgan: deytronlar, alfa-zarralar va azot. Ushbu qurilma yordamida ilk bor bir qator transuran elementlar — tabiatda uchramaydigan elementlar hosil qilingan. Bu majmuada atom to‘qnashuvlari natijalarini o‘rganish uchun yaratilgan dastlabki yirik pufakchali kameralaridan biri ham joylashgan edi. 1955-yilda fiziklar Ouen Chemberlen va Emilio Segrye Bevatron yordamida antiproton mavjudligiga oid dalillarni aniqladilar. Buning uchun ular 1959-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lishdi. Bevatron 1993-yil fevral oyida foydalanishdan chiqarildi.

Yana bir dastlabki yirik sinxrotron Kosmotron bo‘lib, u Brukhaven milliy laboratoriyasida qurilgan va 1953-yilda 3,3 GeV energiyaga erishgan.

Ikkinchi avlod sinxrotronlari

1980-yillarda sinxrotronlarning ikkinchi avlodi haqida ma’lumotlar paydo bo‘la boshladi. Bu qurilmalar maxsus ravishda sinxrotron nurlanishini olish bo‘yicha tajribalar uchun yaratilgan bo‘lib, elementar zarralar fizikasi sohasidagi tadqiqotlar uchun mo‘ljallanmagan edi. 2 GeV energiyali Sinxrotron nurlanish manbai (SRS) Daresberi, Angliyada joylashgan bo‘lib, 1981-yilda ishga tushgan va bunday «ikkinchi avlod» sinxrotron manbalarining birinchisi bo‘lgan. Bundan tashqari, birinchi avlod sinxrotronlarining ayrimlari modernizatsiya qilinib, ikkinchi avlod manbalariga aylantirildi.

Kollayderlar tarkibida

2008-yil avgustigacha dunyodagi eng yuqori energiyali kollayder Tevatron bo‘lib, u Fermi milliy tezlatkich laboratoriyasi — AQShda joylashgan edi. U protonlar va antiprotonlarni deyarli 1 TeV kinetik energiyagacha tezlashtirib, ularni o‘zaro to‘qnashtirgan. Katta adron kollayderi (KAK) Yevropa yuqori energiyalar fizikasi laboratoriyasi (CERN)da qurilgan bo‘lib, uning energiyasi qariyb yetti baravar yuqori (shu sababli proton-proton to‘qnashuvlari taxminan 14 TeV energiyada sodir bo‘ladi). U ilgari Katta elektron-pozitron kollayderi (LEP) joylashgan 27,6 km uzunlikdagi tunnelda qurilgan. KAK og‘ir ionlarni (masalan, qo‘rg‘oshin) ham to‘qnashuvda 1,15 PeV energiyagacha tezlashtiradi. 2025-yil holatiga ko‘ra, u dunyodagi eng yirik va eng qudratli zarracha kollayderi hisoblanadi.

Bunday turdagi qurilishi jiddiy ravishda taklif etilgan eng yirik qurilma O‘ta o‘tkazuvchan superkollayder (SSC) bo‘lib, uni AQShda qurish rejalashtirilgan edi. Bu loyiha ham boshqa ayrim loyihalar kabi o‘ta o‘tkazuvchan magnitlardan foydalangan. Ular magnit o‘zagining to‘yinishiga bog‘liq cheklovlarsiz yanada kuchli magnit maydonlar hosil qilish imkonini beradi. Qurilish ishlari boshlangan bo‘lsa-da, xarajatlarni noto‘g‘ri baholash va boshqaruvdagi muammolar tufayli byudjet sezilarli darajada oshib ketdi va loyiha 1994-yilda bekor qilindi. Sovuq urushning tugashi ilmiy tadqiqotlarni moliyalashtirish ustuvor yo‘nalishlari o‘zgarishiga olib kelib, loyihaning yakuniy bekor qilinishiga hissa qo‘shgan, deb ham aytish mumkin. Uni joylashtirish uchun qurilgan tunnel esa hozirgacha saqlanib qolgan, ammo bo‘sh turibdi.

Yanada qudratli proton va og‘ir ion siklik tezlatkichlarini yaratish imkoniyati hanuz mavjud. Biroq elektronlar dastasi energiyasini oshirishdagi keyingi qadam, ehtimol, sinxrotron nurlanishi tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlardan qochishni talab qiladi. Buning uchun chiziqli tezlatkichlarga qaytish kerak bo‘ladi, ammo ular ancha uzun bo‘lishi lozim. Dunyoning turli mamlakatlaridagi bir qator ilmiy hamjamiyatlar Xalqaro chiziqli kollayder (ILC)ni loyihalash va qurish bo‘yicha jiddiy ish olib bormoqda. U ikkita qarama-qarshi yo‘nalishda ishlaydigan chiziqli tezlatkichdan iborat bo‘ladi: biri elektronlar, ikkinchisi esa pozitronlar.

Sinxrotron nurlanish manbalari sifatida

Sinxrotron nurlanishi keng ko‘lamli qo‘llanish sohalariga ega. Uni ishlatish uchun ikkinchi va uchinchi avlod sinxrotronlarining ko‘plab namunalari maxsus qurilgan. Uchinchi avlod sinxrotron nurlanish manbalarining eng yiriklari — Yevropa sinxrotron nurlanish markazi (ESRF) — Grenobl (Fransiya)dagi, Ilg‘or fotonlar manbai (APS) — Lemont (AQSh)dagi va SPring-8 — Xyogo (Yaponiya)dagi qurilmalar bo‘lib, ular elektronlarni mos ravishda 6, 7 va 8 GeV energiyagacha tezlashtiradi.

Sinxrotronlar qurilishi o‘nlab yoki yuzlab million dollar turadi. Har bir nur liniyasi (yirik sinxrotronda ularning soni 20 tadan 50 tagacha bo‘lishi mumkin) o‘rtacha yana ikki yoki uch million dollarni tashkil etadi. Bu qurilmalar, shuningdek, katta maydonni egallaydi. Myunxen ixcham yorug‘lik manbai kabi yanada ixcham modellar ishlab chiqilgan va sinovdan o‘tkazilgan.

Dunyo bo‘ylab mavjud sinxrotronlarning atigi 16 tasi AQShda joylashgan. Ularning ko‘pchiligi milliy laboratoriyalarga qarashli; faqat ayrimlari universitetlarda joylashgan.

Adabiyotlar