A vitamini
Kimyoviy birikma
IUPAK	(2E,4E,6E,8E)-3,7-dimetil-9-(2,6,6-trimetilsiklogeks-1-en-1-il)-nona-2,4,6,8-tetraen-1-ol (A vitaminining spirt shakli — retinol)
Molekulyar formula	C20H30O
CAS	11103-57-4
PubChem	1071
Tarkibi
Tasnifi
Farmakologik guruhi	Vitaminlar va vitaminga o‘xshash vositalar
ATX	A11CA01, D10AD02, R01AX02, S01XA02
Farmakokinetika
Metabolizm	Organizmga asosan palmitat va stearat shaklida, shuningdek, provitaminlar — karotinoidlar. Jigarda murakkab efirlarshaklida to‘planadi va faol metabolitlar — retinal (aldegid shakli) hamda retin kislotaga aylanadi. Retin kislotaning glukuronidlari va boshqa faol bo‘lmagan metabolitlar shaklida chiqariladi.
Dori shakllari
draje, ichish uchun tomchilar, ichish uchun tomchilar (moyli), kapsulalar, mushak ichiga yuborish uchun eritma (moyli), ichish uchun eritma (moyli), ichish va tashqi qo‘llash uchun eritma (moyli), qobiq bilan qoplangan tabletkalar (retinolning murakkab efirlari), surtma, steril bo‘lmagan dori shakllarini tayyorlash uchun kukun modda (retin kislota)
Boshqa nomlari
Retinol atsetat (A vitamini), Videstim, Roakkutan (retin kislota), Izotretinoin (retin kislota), Aevit (E vitamini bilan)
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Maqolani tinglash (bir necha qismda)
Audioyozuvlar maqolaning 17-avgust 2013-yildagi tahriri asosida tayyorlangan. Audiomaqolalar ro‘yxati

Vitamin A — kimyoviy tuzilishi jihatidan o‘xshash moddalar guruhi bo‘lib, unga retinol (A vitamini₁, akseroftol) va boshqa retinoidlarkiradi; ular o‘xshash biologik faollikka ega: degidroretinol (A vitamini₂), retinal (retinen, A vitaminining aldegidi₁) hamda retin kislota. A provitaminlari qatoriga karotinoidlarkiradi, ular A vitaminining metabolik oldmoddalari hisoblanadi; ulardan eng muhimi β-karotin. Retinoidlar hayvon kelib chiqishidagi mahsulotlarda, karotinoidlar esa o‘simlikkelib chiqishidagi mahsulotlarda uchraydi. Ushbu moddalarning barchasi qutbsiz organik erituvchilarda (masalan, moylarda) yaxshi, suvda esa yomon eriydi. A vitamini jigarda, shuningdek, to‘qimalardato‘planishi mumkin. Me’yoridan ortiq qabul qilinganda zaharli ta’sir ko‘rsatadi.

Vitamin 1913-yilda kashf etilgan. 1931-yilda uning tuzilishi tavsiflangan, 1937-yilda esa uni kristallashga muvaffaq bo‘lingan.

A vitamini odam va hayvon organizmida biokimyoviy jihatdan muhim ko‘plab vazifalarni bajaradi. Retinal rodopsin — asosiy ko‘rish pigmentitarkibiga kiradi. Retin kislota shaklida vitamin o‘sish va rivojlanishni rag‘batlantiradi. Retinol hujayra membranalariningtarkibiy qismi bo‘lib, organizmni antioksidant himoya bilan ta’minlaydi.

A vitamini yetishmaganda epiteliyturli darajada zararlanadi, ko‘rish yomonlashadi va ko‘z shox pardasiningnamlanishi buziladi. Shuningdek, immun faoliyat susayadi va o‘sish sekinlashadi.

1906-yilda ingliz biokimyogari Frederik Hopkins oziq-ovqat tarkibida oqsillar, yog‘lar, uglevodlar va hokazolardan tashqari, inson organizmi uchun zarur bo‘lgan yana qandaydir moddalar borligini taxmin qilgan. U bularni «qo‘shimcha oziqlanish omillari» deb atagan (ingl. accessory food factors). 1912-yilda Kazimir Funk lotincha vita — hayot va amine — amin (u barcha vitaminlarda bor deb yanglish o‘ylagan modda — azot).

A vitaminining o‘zi 1913-yilda kashf etilgan. Ikki guruh olimlar — Elmer Makkollum (1859—1929) va Margaret Devis (1887—1967) — Viskonsin universiteti olimlari hamda Tomas Osborn^[ingl.] (1859—1929) va Lafayet Mendel^[ingl.] (1872—1935) — Yel universiteti olimlari bir-biridan mustaqil ravishda bir qator tadqiqotlardan so‘ng sariyog‘ va tovuq tuxumining sarig‘ida normal hayot faoliyati uchun zarur qandaydir modda bor degan xulosaga kelgan. Ularning tajribalari faqat kazein, yog‘, laktoza, kraxmal va tuzaralashmasi bilan oziqlangan sichqonlarda ko‘z yallig‘lanishi va diareya kuzatilganini hamda ular taxminan 60 kundan keyin nobud bo‘lganini ko‘rsatdi. Ratsionga sariyog‘, treska balig‘i jigari moyi yoki tuxum qo‘shilganda, ular normal holatga qaytgan. Bu faqat yog‘ning o‘zi emas, balki boshqa moddalar ham zarurligini anglatgan. Makkollum ularni ikki turga ajratgan: «yog‘da eruvchi A omili» (aslida A, E va D vitaminlarini o‘z ichiga olgan) va «suvda eruvchi B omili».

1920-yilda Jek Sesil Drammond^[ingl.] (1891—1952) vitaminlar uchun yangi nomenklaturani taklif qilgan va shundan so‘ng vitamin hozirgi nomini olgan. Xuddi shu yili Hopkins A vitamini oksidlanganda yoki kuchli qizdirilganda parchalanishini ko‘rsatgan.

1931-yilda shveysariyalik kimyogar Paul Karrer (1889—1971) A vitaminining kimyoviy tuzilishini tavsiflagan. Bu yutug‘i uchun u kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti bilan 1937-yilda taqdirlangan. Garri Xolms (1879—1958) va Rut Korbet 1937-yilda A vitaminini kristall holatda ajratib olishgan. 1946-yilda David Adrian van Dorp^[ingl.] (1915—1995) va Yozef Ferdinand Arens^[niderl.] (1914—2001) A vitaminini sintez qilishgan. Otto Isler (1920—1992) 1947-yilda uni sanoatda sintez qilish usulini ishlab chiqqan.

A vitaminining ko‘rishdagi rolini biokimyogar Jorj Uold (1906—1997) aniqlagan; bu kashfiyoti uchun u fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotini 1967-yilda olgan.

A vitamini guruhidagi moddalar kristall moddalardir. Ular suvda erimaydi, ammo organik erituvchilarda yaxshi eriydi.

Retinol havodagi kislorod ta’sirida parchalanadi va yorug‘likka juda sezgir. Barcha birikmalar sis-trans-izomerlanishga moyil, ayniqsa 11 va 13-holatdagi bog‘lar bo‘yicha, biroq 11-sis-retinaldan tashqari barcha qo‘sh bog‘lar trans-konfiguratsiyaga ega.

A vitamini siklik to‘yinmagan spirtbo‘lib, β-ionon halqasi hamda ikki izopren qoldig‘i bo‘lgan yon zanjir va birlamchi spirt guruhidantashkil topgan. Organizmda retinal (A vitaminining aldegidi) va retin kislotagacha oksidlanadi. Jigarda retinil palmitat, retinil atsetat va retinil fosfat shaklida zaxiralanadi.

Hayvonlardan olinadigan mahsulotlarda uning barcha shakllari uchraydi, ammo sof retinol beqaror bo‘lgani uchun uning asosiy qismi murakkab efirlar — retinol efirlari shaklida bo‘ladi (sanoatda asosan palmitat yoki atsetat shaklida ishlab chiqariladi).

O‘simliklarda A provitaminlari — ayrim karotinoidlaruchraydi. Vitaminning oldmoddasi bo‘la oladigan tuzilishi o‘xshash moddalarning ikki guruhi mavjud: karotinlar (α-, β- va γ-karotinlar) va ksantofillar (β-kriptoksantin). Karotinoidlar ham izoprenoid birikmalardir. α- va γ-karotinlarda bittadan β-ionon halqasi mavjud bo‘lib, ular oksidlanganda bitta retinol molekulasi hosil bo‘ladi. β-karotinda esa ikkita ionon halqasi bor, shuning uchun uning biologik faolligi yuqoriroq va undan ikkita retinol molekulasi hosil bo‘ladi.

Masalan, mushuksimonlar kabi yirtqich hayvonlarda 15-15'-monooksigenaza yo‘qligi sababli ular karotinoidlarni retinalga aylantira olmaydi (natijada bu turlar uchun hech bir karotinoid A vitaminining shakli hisoblanmaydi).

A vitamini hayvon va o‘simliklardan olinadigan mahsulotlarda mavjud. Ayniqsa, dengiz baliqlari va sutemizuvchilarning jigarida u juda ko‘p uchraydi. Karotinlar ham inson uchun ushbu vitamin manbai bo‘lishi mumkin. Karotin — sariq pigment bo‘lib, mahsulotdagi miqdori ma’lum darajada mahsulot rangining yorqinligiga mutanosib. Karotinlar yuqori dozalarda zaharli emas, lekin retinolni to‘liq almashtira olmaydi, chunki ularning faqat cheklangan qismigina A vitaminiga aylana oladi. β-karotinning eng ko‘p miqdori sabzining turli navlarida uchraydi, ammo uning miqdori navga qarab keskin farqlanishi mumkin (8 dan 25 mg gacha, 100 g hisobiga; rang qanchalik yorqin bo‘lsa, karotin shunchalik ko‘p bo‘ladi). Qizil qalampir, ko‘k piyoz, salat bargi, qovoq va pomidor ham yaxshi manbalardir.

Jigar A vitaminiga eng boy a’zo hisoblanadi; vitamin buyraklarda va boshqa ichki a’zolardaham ko‘p, mushak to‘qimasida esa A vitamini deyarli bo‘lmaydi, shu sababli go‘shtda u mavjud emas. Tuxum va sariyog‘dagi A vitamini miqdori ko‘p jihatdan hayvonlarning oziqlanish sifatiga bog‘liq. Bir litr sutda 500 dan 7000 XB gacha A vitamini mavjud bo‘lib, o‘rtacha ko‘rsatkich taxminan 1500 XB ni tashkil etadi. Gomogenlashtirilgan sutdagi A vitamini kislorod ta’sirida parchalanishi mumkin. Sigirlar pichan bilan boqiladigan qish mavsumida tayyorlangan 450 g sariyog‘da taxminan 2000 XB A vitamini bo‘lsa, yozgi sariyog‘da 12 000 XB va undan ko‘proq bo‘ladi. Baliq moyi bu vitaminga nihoyatda boy, biroq uning miqdori baliqning yoshi va oziqlanish xususiyatiga bog‘liq. Paltus balig‘ining jigar moyida treska jigari moyiga qaraganda A vitamini ko‘proq bo‘ladi, chunki paltus yoshi kattaroq paytda ovlanadi va yashil dengiz suvo‘tlari bilan uzoqroq oziqlanadi. Shu sababli mol yoki qo‘y jigarida buzoq yoki qo‘zi jigariga qaraganda A vitamini ko‘proq bo‘ladi. O‘rtacha hisobda eng ko‘p A vitamini oq ayiqning jigarida uchraydi.

Aniqlanishicha, xom sabzidan karotinning atigi taxminan 1 % i o‘zlashtiriladi, pishirilgan sabzidan esa 5-19 % i. Umuman, sabzavotlardagi karotinning 16-35 % i o‘zlashtiriladi. Sabzavotlar qanchalik yumshoq bo‘lsa, karotin shunchalik yaxshi o‘zlashtiriladi. Shu bois sabzavot sharbatlaridagi karotin yaxshiroq o‘zlashtiriladi, ammo sharbatni tayyorlangach darhol ichish kerak, chunki havoda karotin tez oksidlanadi. A vitamini yoki karotin ingichka ichakda qonga o‘tishidan oldin o‘t suyuqligi bilan birikishi kerak. Shu paytda ovqat tarkibida yog‘ kam bo‘lsa, o‘t ham kam ajraladi va yog‘da eriydigan ushbu vitaminning so‘rilishi buziladi. Natijada karotin va A vitaminining 90 % igacha bo‘lgan qismi najas bilan chiqib ketishi mumkin.

Genetik modifikatsiyalangan oltin guruchdonlarida ko‘p miqdorda beta-karotin bo‘lib, u A vitamini yetishmovchiligini bartaraf etishning istiqbolli yechimidir. Biroq hozircha «oltin guruch»ning hech bir navi oziq-ovqat sifatida iste’mol qilish uchun mavjud emas.

Sintetik retinol (murakkab efirlar shaklida) β-ionondan qo‘sh bog‘li zanjirni bosqichma-bosqich uzaytirish orqali olinadi.

O‘rtacha hisobda katta yoshli erkakka sutkasiga 900 mkg, ayolga esa 700 mkg A vitamini kerak. Kattalar uchun qabul qilishning ruxsat etilgan yuqori chegarasi sutkasiga 3000 mkg.

Oziq-ovqat va dori vositalaridan A vitaminining o‘zlashtirilishida oshqozonosti bezi va ingichka ichak shilliq qavatining maxsus gidrolazalari (karboksilesteraza va lipaza) ishtirok etadi. 6 oylikkacha bo‘lgan bolalarda gidrolazalar yetarlicha faol emas. So‘rilish uchun ovqatda yetarli yog‘ va o‘t suyuqligi bo‘lishi muhim. So‘rilish mitsellalartarkibida yuz beradi, so‘ng enterotsitlarda ular xilomikronlartarkibiga qo‘shiladi. Ichak epiteliyi hujayrasiga kirgan vitamin yana palmitin kislotasi efiriga aylanadi va shu shaklda avval limfaga, keyin qonga o‘tadi. Mushakdan faqat retinol atsetat so‘riladi.

β-karotin dastlab 15-15'-monooksigenaza ta’sirida molekulaning markaziy qismidan parchalanib retinal hosil qiladi, so‘ng qaytaruvchi ferment — reduktaza ta’sirida NADH va NADPHkofermentlari ishtirokida o‘zgaradi. Oziq bilan bir vaqtda antioksidantlar qabul qilish karotinning chekka qo‘sh bog‘lari bo‘yicha oksidlanishiga to‘sqinlik qiladi. B vitamini₁₂monooksigenaza faolligini oshiradi. Bu markaziy bog‘ bo‘yicha parchalanadigan karotin molekulalari sonini ko‘paytiradi va A vitamini sintezi samaradorligini 1,5—2 baravar oshiradi.

Qonda A vitamini jigarda sintezlanadigan maxsus retinolni bog‘lovchi oqsil (RBO) bilan birikadi. Retin kislota albuminbilan bog‘lanadi. Oqsil retinolning eruvchanligini, oksidlanishdan himoyasini va turli to‘qimalarga tashilishini ta’minlaydi. Oqsil bilan bog‘lanmagan preparat zaharlidir. Hosil bo‘lgan kompleks (A vitamini + RBO) keyin yana bir oqsil — transtiretinbilan birikadi; u preparatning buyraklarda filtrlanishiga to‘sqinlik qiladi. To‘qimalar A vitaminini ishlatgan sari u yuqoridagi oqsillardan ajralib, to‘qimalarga o‘tadi.

Vitaminning asosiy zaxiralanish joyi jigar (90 %); ozroq miqdori buyraklar, yog‘ to‘qimasi va buyrakusti bezlarida ham saqlanadi.

Homiladorlikning oxirgi uch oyligida retinolning yo‘ldosh orqali homilaga o‘tishi maxsus mexanizm bilan, ehtimol, homila tomonidan boshqariladi. Ortiqcha A vitamini jigarda palmitin kislotasi efiri shaklida to‘planadi. Jigardagi vitamin zaxirasi yangi tug‘ilgan chaqaloqda jigar to‘qimasining har grammiga 20 mkg/g dan, kattalarda esa 270 mkg/g dan oshsa, yetarli hisoblanadi. Jigarda A vitamini miqdorining ko‘rsatkichlaridan biri qon plazmasidagi darajasidir: agar u 10 mkg/dldan kam bo‘lsa, odamda gipovitaminozmavjud bo‘ladi. Muddatida tug‘ilgan bolada A vitamini zaxirasi 2—3 oyga yetadi.

Nishon a’zolar hujayralarida retinoid + retinolni bog‘lovchi oqsil (RBO) kompleksini taniydigan va bog‘laydigan maxsus sitozol retseptorlari mavjud. Ko‘z to‘r pardasida retinol retinalga aylanadi, jigarda esa biotransformatsiyaga uchraydi: avval faol metabolitlarga (retinalga, so‘ng o‘t suyuqligi bilan glukuronidlarshaklida chiqariladigan retin kislotaga), keyin esa buyrak va ichak orqali chiqariladigan faol bo‘lmagan mahsulotlarga aylanadi. Ichakka tushgan preparat enterohepatik aylanishda ishtirok etadi. Organizmdan chiqarilishi sekin kechadi: 21 kunda yuborilgan dozaning atigi 34 % i chiqariladi. Shu sababli preparat takror qabul qilinganda uning organizmda to‘planish xavfi ancha yuqori.

Oziq-ovqatdagi karotinoidlarning faqat bir qismi organizmda A vitaminiga aylana olgani sababli mahsulotlar inson organizmi o‘zlashtiradigan, retinol shaklidagi A vitamini miqdori bo‘yicha taqqoslanadi. Bu miqdorni aniqlashda muayyan chalkashlik mavjud, chunki ekvivalent miqdor haqidagi tasavvur vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan.

Uzoq vaqt davomida xalqaro birliklar (XB) asosidagi tizimdan foydalanilgan. Bir XB qiymati 0,3 mkg retinol, 0,6 mkg β-karotin yoki A provitamini hisoblangan boshqa karotinoidlardan 1,2 mkg deb qabul qilingan.

Keyinchalik boshqa birlik — retinol ekvivalenti (RE) qo‘llanila boshlandi. 1 RE 1 mkg retinolga, yog‘da erigan 2 mkg β-karotinga (ko‘pchilik vitamin komplekslarida β-karotin yomon erigani uchun faqat qisman erigan bo‘ladi), odatdagi oziq-ovqatdagi 6 mkg β-karotinga (chunki bu holatda uning retinolga aylanishi yog‘da erigan β-karotinga nisbatan pastroq) yoki oziq-ovqatdagi 12 mkg α-karotin, γ-karotin yoxud β-kriptoksantinga teng deb hisoblangan (chunki ushbu karotinoidlarning molekulalaridan β-karotin molekulalariga nisbatan 50 % kam retinol hosil bo‘ladi).

Keyingi tadqiqotlar karotinoidlarning vitaminlik faolligi ilgari hisoblanganidan aslida ikki baravar past ekanini ko‘rsatdi. Shu sababli 2001-yilda AQSH Tibbiyot instituti yana yangi birlik — retinol faolligi ekvivalenti (RAE) ni taklif qildi. 1 RAE 1 mkg retinolga, yog‘da erigan 2 mkg β-karotinga (farmatsevtik preparat shaklida), oziq-ovqatdagi 12 mkg β-karotinga yoki boshqa A provitaminlarining 24 mkg iga mos keladi.

A vitaminining sinergisti sifatida E vitaminiretinolning faol shaklda saqlanishi, ichakdan so‘rilishi va uning anabolik ta’sirlariga yordam beradi. A vitamini ko‘pincha D vitaminibilan birga buyuriladi. Gemeralopiya ni davolashda uni riboflavin, nikotin kislotasibilan birga buyurish kerak. A vitamini bilan bir vaqtda xolestiramin, faollashtirilgan ko‘mirbuyurish mumkin emas, chunki ular vitaminning so‘rilishini buzadi.

A vitamini va uning hosilalari hujayra yadrosidagi maxsus retseptor oqsillarga — retin kislota retseptorlari (RAR) va retinoid X-retseptorlari (RXR): Retin kislota retseptori, beta (RAR-β, RARB); Retinoidga aloqador yetim retseptor, gamma (RORC); Retinoid X-retseptori, alfa (RXR-α, RXRAga ta’sir qiladi. Retin kislota bilan birikkan bunday yadro retseptorlarining kristall tuzilmalari kristallografik usullar — rentgenostrukturaviy tahlil (RST) yordamida o‘rganilgan. Bunday ligand-retseptor kompleksi DNKning ayrim qismlariga bog‘lanib, genlar faolligini bostiradi va shu yo‘l bilan oqsillar, fermentlar yoki to‘qima tarkibiy qismlarining sintezini boshqaradi. Bu ta’sir embrion rivojlanishida ham, morfogenezda ham namoyon bo‘ladi. A vitaminining farmakologik ta’sirlari aynan shu xususiyat bilan belgilanadi.

A vitamini quyidagi farmakologik ta’sirlarga ega:

1. Faollashuvda ishtirok etuvchi fermentlarsintezi; ular fosfoadenozinfosfosulfatni (FAFS) faollashtiradi. Bu modda quyidagilarning sintezi uchun zarur:
   • mukopolisaxaridlar: biriktiruvchi to‘qima, tog‘ay va suyak tarkibiy qismlari bo‘lgan xondroitinsulfat kislota va sulfoglikanlar; gialuron kislota — hujayralararo asosiy modda; geparin;
   • sulfoserebrozidlar;
   • taurin (tauroxol o‘t kislotasi tarkibiga kiradi, somatotrop gormon sintezini rag‘batlantiradi, nerv impulsining sinaptik uzatilishida ishtirok etadi, kalsiyga qarshi ta’sirga ega);
   • organizmda hosil bo‘ladigan va tashqaridan keladigan moddalarning metabolizmida ishtirok etuvchi jigar fermentlari.
2. Somatomedinlar A₁, A₂, B va C sintezi; ular mushak to‘qimasi oqsillari sinteziga, fosfatlar va timidin ni DNKga, prolin ni kollagenga, uridin ni RNKga qo‘shishga yordam beradi.
3. Quyidagilarning glikozillanishi: polipeptid zanjirlari:
   • qon glikoproteinlari (a₁ — makroglobulin va boshqalar);
   • glikoproteinlar, ular hujayra va hujayra ichidagi (mitoxondrial va lizosomal) membranalarning tarkibiy qismlari bo‘lib, fagotsitozning yakunlanishida katta ahamiyatga ega;
   • glikoprotein — fibronektin, u hujayralararo o‘zaro ta’sirda ishtirok etib, hujayralar o‘sishining sekinlashishiga sabab bo‘ladi.
4. Quyidagilarning sintezi: jinsiy gormonlar, shuningdek, interferon, immunoglobulin A va lizotsim.
5. Sintez qilinadigan fermentlar epiteliy to‘qimalarida quyidagi jarayonning oldini oladi: muddatidan oldingi keratinlashish.
6. Quyidagi modda retseptorlarining faollashuvi: kalsitriol (quyidagi vitaminning faol metaboliti: D vitamini).
7. Quyidagi pigment sintezi: rodopsin (ko‘z to‘r pardasitayoqchalarida hosil bo‘ladi va g‘ira-shira yorug‘likda ko‘rish uchun zarur).

A vitamini guruhiga kiruvchi birikmalarning biologik faolligi turlicha. Retinol epiteliy va suyak to‘qimalarining o‘sishi, ixtisoslashuvi hamda funksiyalarini saqlashi, shuningdek, ko‘payish uchun zarur. Retinal ko‘rish mexanizmida muhim ahamiyatga ega. Retin kislota hujayralar ixtisoslashuvi jarayonida retinoldan 10 baravar faolroq, biroq ko‘payish jarayonlarida kamroq faol. Kalamushlarga A vitaminining boshqa barcha shakllari berilmasa ham ular odatdagidek o‘sishda davom etishi mumkin. Biroq bunday kalamushlar bepusht bo‘lib qoladi (garchi retin kislotaning takror beriladigan yuqori dozalari spermatogenezni qayta tiklashi mumkin bo‘lsa ham) va ularning ko‘z to‘r pardasi degeneratsiyaga uchray boshlaydi. Sababi retin kislota retinal yoki retinolga qaytarila olmaydi, retinal esa retinolga va aksincha erkin aylana oladi.

Vitaminning ko‘rish jarayonidagi ishtiroki

A vitamini biroz yetishmaganda ham ko‘rish susayadi. Ko‘z to‘r pardasida A vitamini tutuvchi, «ko‘rish purpuri» deb ataladigan modda mavjud. Ko‘zga yorug‘lik tushganda ko‘rish purpurining bir qismi parchalanadi va bu nerv impulslarining yuborilishini rag‘batlantiradi. Shu tariqa miya ko‘z ko‘rayotgan narsalar haqida axborot oladi. Ko‘rish purpuri qayta-qayta parchalanadi va yangidan hosil bo‘ladi. Ushbu tiklanish va parchalanish sikli butun umr davom etadi.

Retinal shaklidagi A vitamini ko‘rishda muhim vazifani bajaradi. 11-sis-retinal opsinlardeb ataluvchi oqsillarga bog‘lanib, to‘q qizil-binafsha rangli pigmentlar — rodopsin yoki uch turdagi yodopsinlar dan birini hosil qiladi. Bular ko‘rish signalining hosil bo‘lishida ishtirok etuvchi asosiy ko‘rish pigmentlaridir. Ko‘rish signalining hosil bo‘lish mexanizmi (rodopsin misolida) quyidagicha:

1. Yorug‘lik kvanti rodopsinni qo‘zg‘atadi.
2. Rodopsinning yorug‘likni yutishi retinaldagi 11-sis-bog‘ni trans-bog‘ga izomerlaydi. Bu trans-tuzilma batorodopsin (faollashgan rodopsin) deb ataladi. Trans-retinal och sarg‘ish tusga ega, shu sababli rodopsin yorug‘lik ta’sirida rangsizlanadi.
3. Batorodopsindan proton ajralganda metarodopsinhosil bo‘ladi. Uning gidrolitik parchalanishidan opsin va trans-retinal hosil bo‘ladi. Batorodopsindagi fotokimyoviy zanjir G-oqsildeb ataluvchi transdutsin. Transdutsin quyidagi modda yordamida faollashadi: GTF.
4. Kompleks transdutsin — GDF maxsus fosfodiesterazanifaollashtiradi; u esa sGMFni parchalaydi.
5. ni parchalaydi. Hujayra ichidagi sGMF konsentratsiyasi kamayishi ko‘rish signali hosil bo‘lishiga olib keladigan ketma-ket jarayonlarni keltirib chiqaradi: sGMFga bog‘liq Na⁺ va Ca²⁺ kanallari ning yopilishi → membrana depolyarizatsiyasi → nerv impulsi hosil bo‘lishi → impulsning miyada ko‘rish sezgisiga aylanishi.

Quyidagi modda — sis-retinal — trans-shakldan retinalizomerazayordamida sekin hosil bo‘ladi; jarayon yorug‘likda kechadi. U ko‘z to‘r pardasida faqat qisman kechadi, sintezning asosiy joyi esa jigardir. To‘r pardada degidrogenaza trans-retinalni trans-retinolga aylantiradi. So‘ng u qonga o‘tib, retinolni bog‘lovchi oqsil (RBO) bilan bog‘lanadi va jigarga tashiladi. U yerda retinolizomeraza fermenti trans-retinolni sis-retinolga aylantiradi, keyin esa NAD⁺ga bog‘liq degidrogenaza yordamida sis-retinalga aylantiradi, keyin u ko‘z to‘r pardasiga o‘tadi. Sis-retinal va opsindan rodopsin sintezi qorong‘ilikda kechadi. Odamda rodopsinning to‘liq tiklanishi taxminan 30 daqiqa davom etadi.

Shunga o‘xshash jarayon kolbachasimon hujayralardaham kechadi. Ko‘z to‘r pardasida uch turdagi kolbachasimon hujayra mavjud bo‘lib, ularning har biri ko‘k, yashil va qizil ranglarni yutadigan uch xil yodopsindan biriga ega; ular ko‘k, yashil va qizil ranglarni yutadi. Uchala pigment ham 11-sis-retinalni o‘z ichiga oladi, ammo opsinning tuzilishi bilan farqlanadi. Rang ajrata olmaslikning ayrim shakllari (daltonizm) kolbachasimon hujayralarda opsinning uch turidan biri tug‘ma ravishda sintezlanmasligi yoki nuqsonli opsin sintezlanishi bilan bog‘liq.

A vitaminining 25 000 XB/kg dozasi o‘tkir zaharlanishga, 4000 XB/kg dozasini 6—15 oy davomida har kuni iste’mol qilish esa surunkali zaharlanishga olib keladi.

Gipervitaminoz uchun quyidagi belgilar xos: ko‘z shox pardasiyallig‘lanishi, ishtaha yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, jigarning kattalashishi, bo‘g‘imlardagi og‘riq. A vitamini bilan surunkali zaharlanish vitaminning yuqori dozalarini yoki ko‘p miqdorda baliq moyini muntazam iste’mol qilishda kuzatiladi. Karotinlar ortiqcha iste’mol qilinsa, kaftlar, oyoq tagi va shilliq pardalar sarg‘ayishi mumkin, biroq hatto juda og‘ir holatlarda ham intoksikatsiya belgilari kuzatilmaydi. Hayvonlarda β-karotin dozasini 100 baravardan ko‘proq oshirish prooksidant ta’sirga olib kelgan. Molekulani oksidlanish natijasida parchalanishdan himoya qiladigan E va C vitaminlari mavjudligida bunday ta’sir kuzatilmagan.

Akula, oq ayiq, dengiz hayvonlari va xaski itlarining jigarini iste’mol qilish o‘lim bilan tugaydigan o‘tkir zaharlanishga sabab bo‘lishi mumkin. Yevropaliklar bunday holatga kamida 1597-yildayoq duch kelishgan. O‘shanda uchinchi ekspeditsiya ( Barens ekspeditsiyasi) ishtirokchilari oq ayiq jigarini yeb, og‘ir kasallangan.

O‘tkir zaharlanish tirishish va falajlik shaklida namoyon bo‘ladi. Surunkali dozani oshirib yuborishda bosh miya ichki bosimi oshib, bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi va qusish kuzatiladi. Bir vaqtning o‘zida sariq dog‘ shishadi va shu bilan bog‘liq ko‘rish buzilishlari yuz beradi. Qon quyilishlar, shuningdek, A vitaminining katta dozalari jigar va buyrakka zaharli ta’sir ko‘rsatish belgilari kuzatiladi. Suyaklar o‘z-o‘zidan sinishi mumkin. A vitaminining ortiqcha miqdori tug‘ma nuqsonlarni keltirib chiqarishi mumkin, shu sababli tavsiya etilgan sutkalik me’yordan oshmasligi kerak.

Gipervitaminozda quyidagi preparatlar buyuriladi: mannit— kalla ichki bosimini pasaytirib, quyidagi holat belgilarini bartaraf etadi: meningizm, glukokortikoidlaresa jigarda vitamin metabolizmini tezlashtiradi hamda jigar va buyrak lizosomalari membranalarini barqarorlashtiradi. E vitamini ham hujayra membranalarini barqarorlashtiradi. A vitaminining katta dozalarini homilador ayollarga (ayniqsa homiladorlikning dastlabki davrlarida) va hatto homiladorlikdan yarim yil oldin ham buyurish mumkin emas, chunki teratogen ta’sir xavfi juda yuqori.

A vitamini preparatlarini tibbiy maqsadda qo‘llash uchun quyidagi ko‘rsatmalar mavjud.

1. Gipovitaminozning oldini olish va uni bartaraf etish. A gipovitaminozini aniqlash uchun maxsus mezonlar mavjud emas. Shifokor klinik belgilarga (anoreksiya, o‘sishning sekinlashishi, infeksiyalarga chidamlilikning pasayishi, meningizm belgilari, shilliq pardalarda yaralar paydo bo‘lishi) va laboratoriya ma’lumotlariga (qondagi A vitamini miqdori) tayanishi mumkin.
2. Yuqumli kasalliklar (C vitamini bilan birga).
3. Raxit (D vitamini bilan birga).
4. Niktalopiya (riboflavin va nikotin kislotasi bilan birga).
5. Teri kasalliklari (psoriaz, pustulyoz dermatit va boshqalar).

Teri kasalliklarini davolash uchun maxsus A vitamini preparatlari mavjud: izotretinoin (retin kislota) va etretinat (uning etil efiri). Ular retinoldan bir necha baravar faolroq.

A vitamini og‘iz orqali qabul qilinadi yoki mushak ichiga yuboriladi. AQSHda yuqori dozali (masalan, 50 000 XB) A vitamini kapsulalari endi erkin sotilmaydi. Biroq rivojlanayotgan mamlakatlarda yetishmovchilikni davolash uchun bunday kapsulalarni xalqaro tashkilotlardan (masalan, UNICEF) olish mumkin. Vitamin og‘iz orqali qabul qilish imkonsiz bo‘lgan holatlarda mushak ichiga yuboriladi (masalan, anoreksiya, ko‘ngil aynishi, qusish, operatsiyadan oldingi yoki keyingi holatlar yoxud malabsorbsiya).

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti 6 oylikdan taxminan 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarga A vitamini qo‘shimchalarini berishni tavsiya qiladi. Bu tavsiya quyidagi holat keng tarqalgan hududlarga taalluqli: A gipovitaminozi. 6 oylikkacha bo‘lgan bolalar va homilador ayollarga A vitamini qo‘shimchalarini profilaktika uchun berish tavsiya etilmaydi. Ko‘pchilik uchun vitamin qo‘shimchalarini qabul qilish foyda keltirmaydi, ayrim hollarda esa zarar ham yetkazishi mumkin. Masalan, 1996-yilda 18 ming kishi ishtirokida o‘tkazilgan A vitamini va β-karotinni qo‘llash tadqiqotida o‘pka saratonibilan kasallanish ko‘paygani aniqlangan. 2004-yilda A vitamini, C vitamini, E vitamini va β-karotinni qo‘llash bo‘yicha 211 818 bemor ishtirokidagi yigirmata tadqiqot sharhiga ko‘ra, vitaminlar o‘lim xavfini oshiradi. 2012-yilda 215 900 bemor ishtirok etgan antioksidant vitaminlar tadqiqotlarini umumlashtirgan tizimli sharhda biologik faol qo‘shimchalar — E vitamini, β-karotin va A vitaminining katta dozalarini o‘z ichiga olgan mahsulotlar xavfli ekani haqida xulosa qilingan.