| Daun sindromi | |
|---|---|
 Amerikalik aktyor Kris Byork Daun sindromiga ega | |
| XKT-11 | LD40.0 |
| XKT-10 | Q90 |
| XKT-10-KM | Q90.9 va Q90 |
| XKT-9 | 758.0 |
| XKT-9-KM | 758.0 |
| OMIM | 190685 |
| DiseasesDB | 3898 |
| MedlinePlus | 000997 |
| eMedicine | ped/615 |
| MeSH | D004314 |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
Daun sindromi (21-xromosoma trisomiyasi) — xromosoma kasalligi, aksariyat hollarda bunga 21-juftlikdagi xromosomalar odatdagi ikkita o‘rniga uchta nusxada bo‘lishi sabab bo‘ladi. Ushbu sindromning yana ikki shakli mavjud: translokatsiya — 21-xromosomaning boshqa xromosomalarga ko‘chishi (ko‘pincha — aynan 15, kamroq hollarda — aynan 14, yanada kamroq hollarda — 21-, 22 va Y-xromosomaga) — holatlarning 4 % ini, hamda mozaik shakli — 5 % ini tashkil etadi.
Kognitiv va jismoniy belgilar yengil darajadan og‘ir darajagacha namoyon bo‘lishi mumkin.
Sindrom ingliz shifokori Jon Daunsharafiga nomlangan. U ushbu sindromni birinchi marta 1866-yilda ta’riflagan. Tug‘ma sindromning kelib chiqishi bilan xromosomalar soni o‘zgarishi o‘rtasidagi bog‘liqlik faqat 1959-yilda quyidagi fransuz genetigi tomonidan aniqlangan: Jerom Lejen.
«Sindrom» so‘zi belgilar yoki o‘ziga xos xususiyatlar majmuini anglatadi. Bu atamani qo‘llaganda «Daun kasalligi» emas, balki «Daun sindromi» deyish ma’qul.
Daun sindromiga ega bolaning ota-onasi odatda genetik jihatdan normal bo‘ladi, ortiqcha xromosoma esa spermatozoid yoki tuxum hujayra orqali o‘tishi mumkin. Sindrom ehtimoli onaning yoshi ortishi bilan 0,1 % dan kam (20 yoshda) bo‘lgan ko‘rsatkichdan 3 % gacha (45 yoshda) oshadi. Otaning yoshi ham ta’sir ko‘rsatadi.
Birinchi Xalqaro Daun sindromi kuni 21-mart 2006-yilda yunon genetigi Stilianos Antonarakis tashabbusi bilan Jeneva universitetidanishonlangan. Kun va oy xromosoma juftligi raqami hamda xromosomalar soniga mos ravishda tanlangan.
Tarix
_by_Sydney_Hodges.jpg)
Ingliz shifokori Jon Lengdon Daun 1862-yilda keyinchalik uning nomi bilan atalgan sindromni birinchi bo‘lib ruhiy buzilishshakli sifatida ta’riflagan va tavsiflagan. Bu tushuncha uning 1866-yilda mazkur mavzudagi ma’ruzasi e’lon qilinganidan so‘ng keng tarqalgan. Ko‘zdagi epikantus tufayli Daun mongoloidlar atamasini ishlatgan (sindrom esa «mongolizm» deb atalgan). Daun sindromi haqidagi tasavvurlar 1970-yillargacha irqchilik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.
Bordo universitetidan Mete Rivolla Shalon-syur-Son shahridagi cherkov yaqinidagi qabristondan taxminan 1500 yil avval yashagan, Daun sindromiga xos anomaliyalari bo‘lgan bolaning qoldiqlarini topdi. Bu Daun sindromining eng qadimgi ma’lum holati hisoblanadi. U dafn etish tartibi boshqa qabrlardan mutlaqo farq qilmaganini qayd etdi, demak, sindromga ega kishilar, ehtimol, ijtimoiy tamg‘alanishga uchramagan. Indiana universitetidan Jon Starbak tolteklarhaykalchasini o‘rganib, unda Daun sindromiga ega kishi tasvirlangan, deb taxmin qilgan.
XX asrda Daun sindromi keng tarqalgan tashxisga aylandi. Sindromga ega kishilar tibbiy kuzatuvda bo‘lishgan, biroq alomatlarning faqat kichik qismini yengillashtirish mumkin edi. Daun sindromiga ega odamlarning aksariyati go‘daklik yoki bolalik davrida vafot etardi. Yevgenika harakati paydo bo‘lgach, AQSHning 33 ta shtatida (jami 48 ta shtat ichidan) va boshqa bir qator mamlakatlarda Daun sindromi yoki unga yaqin darajadagi nogironligi bo‘lgan kishilarni majburiy bepushtlashtirish dasturlari boshlandi. Bu amaliyot T-4 dasturi doirasida natsistlar Germaniyasida ham amalga oshirilgan. Huquqiy muammolar, ilmiy yutuqlar va jamoatchilik noroziliklari Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyingi o‘n yillik mobaynida bunday dasturlarning bekor qilinishiga olib keldi.
XX asr o‘rtalarigacha Daun sindromining sabablari noma’lum bo‘lib qolgan. Biroq Daun sindromiga ega bola tug‘ilishi ehtimoli onaning yoshi bilan bog‘liqligi hamda sindrom barcha irqlarda uchrashi ma’lum edi. Sindromga genetik va irsiy omillarning birgalikdagi ta’siri sabab bo‘ladi, degan nazariya mavjud edi. Boshqa nazariyalarga ko‘ra esa, unga tug‘ruq paytidagi jarohatlar sabab bo‘lgan.
1950-yillarda kariotipni o‘rganish imkonini beruvchi texnologiyalar kashf etilishi bilan xromosomalarning soni, shakli va ulardagi anomaliyalarni aniqlash mumkin bo‘ldi. 1959-yilda Jerom Lejen Daun sindromi 21-xromosoma trisomiyasi tufayli kelib chiqishini aniqladi.
1961-yilda o‘n sakkiz genetik «The Lancet» jurnali muharririga «mongolcha idiotizm» atamasi chalg‘ituvchi ekanini va uni almashtirish zarurligini yozishdi. «The Lancet» «Daun sindromi» nomini qo‘llab-quvvatladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) mo‘g‘ul delegatlarning murojaatidan keyin 1965-yilda «mongolizm» atamasini rasman muomaladan chiqardi. Ammo oradan 40 yil o‘tgach ham ushbu nom nufuzli tibbiyot qo‘llanmalarida, jumladan professor ser Jeyms Andervud tahriri ostidagi «Umumiy va tizimli patologiyalar» asarining 4-nashrida (2004) uchragan. Daun sindromiga ega insonlarning huquqlarini himoya qiluvchilar va ota-onalar farzandlariga nisbatan ishlatilgan «mongoloid» yorlig‘i olib tashlanganini mamnuniyat bilan kutib olishdi. AQSHdagi birinchi tashkilot — Mongoloidlarni rivojlantirish kengashi — 1972-yilda nomini «Milliy Daun sindromi assotsiatsiyasi»ga o‘zgartirdi.
1975-yilda AQSH Milliy sog‘liqni saqlash institutlari terminologiyani standartlashtirishga bag‘ishlangan anjuman o‘tkazdi. Mutaxassislar egalik shaklidagi «Down's syndrome» nomidan voz kechib, faqat «Down syndrome» atamasini qo‘llashni tavsiya etishdi (ikkalasi ham o‘zbekchaga «Daun sindromi» deb tarjima qilinadi):
Bu sindromni kashf etgan shaxsning o‘zi undan aziyat chekmaganligi sababli, eponimga nisbatan egalik shaklini qo‘llashni to‘xtatish kerak.
Shunga qaramay, ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda nomning ikkala varianti ham hozirgacha ishlatiladi.
Epidemiologiya
Daun sindromi kam uchraydigan patologiya emas — o‘rtacha har 700 tug‘ruqdan birida kuzatiladi. Hozirda prenatal tashxislash tufayli Daun sindromiga ega bolalarning tug‘ilish chastotasi har 1100 tug‘ruqdan biriga kamaygan (chunki homilada ushbu holat aniqlangan ayrim ayollar abortqildirishadi). Mazkur xromosoma anomaliyasi har ikki jinsda bir xil chastotada uchraydi.
Daun sindromiga ega bolalarning tug‘ilish chastotasi 1 ta holat 800 yoki 1000 tug‘ruqdan biriga to‘g‘ri keladi. 2006-yilda AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi buni har 733 tirik tug‘ilishdan biri (yiliga 5429 ta yangi holat) deb baholagan. Ularning taxminan 95 % i 21-xromosoma trisomiyasi bilan bog‘liq. Daun sindromi barcha etnik guruhlar va barcha iqtisodiy qatlamlarda uchraydi.
Onaning yoshi Daun sindromiga ega farzand homilador bo‘lish ehtimoliga ta’sir qiladi. Ona 20–24 yoshda bo‘lsa, bu ehtimol 1 ga 1562, 30 yoshgacha — 1 ga 1000, 35–39 yoshda — 1 ga 214, 45 yoshdan katta bo‘lsa — 1 ga 19. Onaning yoshi ortishi bilan xavf ko‘paysa-da, ushbu sindromga ega bolalarning 80 % i 35 yoshgacha bo‘lgan ayollardan tug‘iladi. Buning sababi mazkur yosh guruhida tug‘ilishlar sonining ko‘pligidir. So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, otaning yoshi, ayniqsa 42 yoshdan katta bo‘lishi ham sindrom xavfini oshiradi.
Zamonaviy tadqiqotlar (2008-yil holatiga ko‘ra) Daun sindromi jinsiy hujayralar hosil bo‘lishi va/yoki homiladorlik jarayonidagi tasodifiy hodisalar tufayli ham kelib chiqishini ko‘rsatgan. Ota-onaning xatti-harakati va atrof-muhit omillari bunga ta’sir qilmaydi.
1987-yil yanvarida (taxminan 9 oy avval sodir bo‘lgan Chernobil AESdagi avariya dan so‘ng; u qo‘shni Ukraina SSRda yuz bergan) Belorussiya SSR da Daun sindromi holatlari odatdagidan ancha ko‘p qayd etildi. Biroq keyinchalik kasallanish ko‘rsatkichining ortishi kuzatilmadi. Rivojlangan mamlakatlarda tegishli tibbiy xizmat mavjud bo‘lsa, kutilayotgan umr davomiyligi 50–60 yilni tashkil etadi.
Patofiziologiya
Daun sindromi — 21-xromosoma genetik materialining ortiqcha nusxalari mavjudligi bilan tavsiflanadigan xromosoma patologiyasi. Bunda butun xromosoma (trisomiya) yoki uning qismlari (masalan, translokatsiyahisobiga) ortiqcha bo‘lishi mumkin. Qo‘shimcha nusxaning oqibatlari ortiqcha genetik material miqdori, genetik muhit va tasodifiy omillarga qarab katta farq qiladi. Daun sindromi odamlarda ham, boshqa turlarda ham (masalan, maymunlar va sichqonlarda) uchraydi. 2005-yilda britaniyalik tadqiqotchilar aneuploid transgen sichqonlarni yaratishdi. Ularning odatiy sichqon xromosomalari to‘plamiga odamning 21-xromosomasi qo‘shilgan edi. Odamning normal kariotipi 46 ta xromosomadan iborat bo‘lib, erkaklarda 46,XY , ayollarda esa 46,XX deb belgilanadi. 21-xromosoma trisomiyasiga ega Daun sindromli insonlarning kariotipida esa 47 ta xromosoma mavjud bo‘ladi.
Trisomiya — odatdagi bir juft o‘rniga uchta gomologik xromosomaning mavjudligidir.
Daun sindromi va xromosomalar soni bilan bog‘liq boshqa anomaliyalarga ega bola tug‘ilish xavfi onaning yoshi ortishi bilan oshadi. Buning aniq sababi noma’lum, biroq u, ehtimol, onaning tuxum hujayralari yoshi bilan bog‘liq.
Trisomiya meyozvaqtida xromosomalarning ajralmay qolishi tufayli yuzaga keladi. Natijada 24 ta xromosomali gameta hosil bo‘ladi. U qarama-qarshi jinsning normal gametasi bilan qo‘shilganda zigota da 47 ta xromosoma bo‘ladi, trisomiyasiz holatda esa 46 ta xromosoma bo‘ladi.
21-xromosoma trisomiyasi taxminan 88 % holatda onaning gametasidagi xromosomalar ajralmasligi, 8 % holatda otaning gametasidagi shunday buzilish sababli yuz beradi, 3 % holatda esa gametalar qo‘shilganidan keyin rivojlanadi.
Trisomiya odatda ota yoki onaning jinsiy hujayralari (gametalari) hosil bo‘lishida xromosomalarning ajralmay qolishidan kelib chiqadi. Bunday holatda bola organizmidagi barcha hujayralarda anomaliya mavjud bo‘ladi. Mozaiklikda esa ajralmaslik embrion rivojlanishining dastlabki bosqichlarida uning bir hujayrasida sodir bo‘ladi. Natijada kariotip buzilishi faqat ayrim to‘qima va a’zolarga ta’sir qiladi. Daun sindromining bu shakli «mozaik Daun sindromi» (46, XX/47, XX, 21) deb ataladi. Odatda sindromning mazkur shakli nisbatan yengil kechadi (o‘zgargan to‘qimalarning tarqalganligi va organizmdagi joylashuviga qarab), ammo uni tug‘ruqdan oldin aniqlash qiyinroq.
Ushbu turdagi sindrom 1—2 % holatda uchraydi.
Robertson translokatsiyalari
Daun sindromini keltirib chiqaruvchi ortiqcha 21-xromosoma materiali ota-onadan birining kariotipidagi Robertson translokatsiyasi tufayli paydo bo‘lishi mumkin. Bunda 21-xromosomaning uzun yelkasi boshqa xromosomaning (ko‘pincha 14-xromosomaning [45, XX, der (14; 21) (q10; q10)]) yelkasiga birikadi. Robertson translokatsiyasiga ega kishining fenotipi normal bo‘ladi. Ko‘payish jarayonida odatdagi meyoz 21-xromosoma trisomiyasi yuzaga kelishi va Daun sindromli bola tug‘ilishi ehtimolini oshiradi. Daun sindromi bilan bog‘liq translokatsiyalar ko‘pincha oilaviy Daun sindromideb ataladi. Bu shakl onaning yoshiga bog‘liq emas. Sindrom holatlarining 2—3 % i shu turga to‘g‘ri keladi.
21-xromosoma qismining duplikatsiyasi
Juda kam hollarda 21-xromosomaning ayrim qismlari xromosoma qayta tuzilishinatijasida ikki baravar ko‘payishi mumkin. Bunda 21-xromosomadagi genlarning barchasi emas, balki ayrimlarining qo‘shimcha nusxalari paydo bo‘ladi. Agar Daun sindromining jismoniy va psixologik belgilarini yuzaga keltiruvchi qismlar takrorlansa, bola ushbu sindrom bilan tug‘iladi. Bunday xromosoma qayta tuzilishlari nihoyatda kam uchraydi va ularning yuz berish chastotasi baholanmagan.
Daun sindromining shakllari
Taxminan 91 % holatda sindromning irsiy bo‘lmagan shakli — 21-xromosomaning oddiy to‘liq trisomiyasi yuzaga keladi. Bunga xromosomalarning meyozvaqtida ajralmasligi sabab bo‘ladi. Daun sindromiga ega kishilarning taxminan 5 % ida mozaiklik mavjud (barcha hujayralarda ham ortiqcha xromosoma bo‘lmaydi). Qolgan hollarda sindrom tasodifiy yoki irsiy translokatsiyaning 21-xromosomada yuz berishi sababli kelib chiqadi. Odatda bunday translokatsiyalar sentromera larning, ya’ni 21-xromosoma bilan boshqa akrosentrik xromosoma sentromeralarining qo‘shilishi natijasida hosil bo‘ladi. Bemorlarning fenotipi 21q22 trisomiyasi bilan belgilanadi. Kariotipi normal bo‘lgan ota-onalarda oldingi farzandida oddiy trisomiya bo‘lsa, yana Daun sindromiga ega bola tug‘ilishi xavfi taxminan 1 % ni tashkil etadi.
Bu kam uchraydigan shakllar haqidagi ma’lumot ota-onalar uchun muhim, chunki sindromning turli shakllarida yana Daun sindromiga ega farzand ko‘rish xavfi farq qiladi. Biroq bolalarning rivojlanishini tushunishda bu tafovutlar unchalik katta ahamiyatga ega emas. Mutaxassislar mozaik shaklli Daun sindromiga ega bolalar boshqa shakldagi bolalarga qaraganda rivojlanishda kamroq ortda qoladi, deb hisoblashga moyil bo‘lishsa-da, bu borada yetarlicha ishonchli qiyosiy tadqiqotlar hozircha yo‘q.
Tug‘ruqdan oldingi tashxislash
Rossiyada prenatal tashxislash
Rossiyada homilador ayollar boshqa tekshiruvlar qatorida Daun sindromiga ega bola, boshqa aneuploidiyalar (jumladan, Edvards, Patau, Terner sindromlari va hokazo) hamda nerv naychasi rivojlanish nuqsoni (umurtqa pog‘onasi yorig‘i, ya’ni Spina bifida) mavjud bola tug‘ilishi ehtimolini aniqlash uchun skriningdan o‘tadilar.
Homiladorlikning birinchi trimestridagi kombinatsiyalangan uch ko‘rsatkichli test
Homiladorlikning 11–14-haftalarida ayol bolaning rivojlanishidagi nuqsonlarni kompleks prenatal (tug‘ruqdan oldingi) tekshirish uchun ekspert darajasidagi diagnostika o‘tkaziladigan tibbiyot muassasasiga yuboriladi. Tekshiruv birinchi trimestrda ultratovush skriningini o‘tkazishga maxsus tayyorlangan va ruxsat olgan shifokor-mutaxassislar tomonidan UTT o‘tkazilishi hamda ona qoni zardobidagi markerlarni aniqlashni o‘z ichiga oladi. So‘ng kompyuter dasturi yordamida xromosoma patologiyasiga ega bola tug‘ilishining individual xavfi kompleks hisoblab chiqiladi.
Xavf ayolning yoshi hisobga olingan holda uch ko‘rsatkich asosida baholanadi:
- homiladorlik bilan bog‘liq plazma oqsili A (pregnancy associated plasma protein-A, PAPP-A);
- miqdori; erkin β-subbirlik odam xorionik gonadotropini (β-XGCh) miqdori;
- ultratovush belgilari (bo‘yin orti bo‘shlig‘ida suyuqlik miqdorining ortishi, burun suyaklarining qisqaligi, boldir suyaklarining qisqaligi, miya tuzilishidagi o‘zgarishlar va boshqalar).
Sanab o‘tilgan usullar aniq tashxis qo‘yishga imkon bermaydi. Skrining natijasida faqat Daun sindromiga ega bola tug‘ilish ehtimoli yuqori (individual xavf 1/100 va undan ortiq) bo‘lgan homilador ayollar xavf guruhi shakllantiriladi. Ikkinchi bosqichda shu guruhdagi ayollarga Daun sindromini aniq tekshirish uchun zarur homila materialini olish maqsadida invaziv muolaja o‘tkaziladi. Homiladorlik muddatiga qarab bu xorion vorsinkalari biopsiyasi (8—12-haftalarda), amniosentez (14—18-haftalarda) yoki kordosentez (keyinroq) bo‘lishi mumkin. Olingan homila to‘qimasi namunalarida xromosomalar to‘plami aniqlanadi.
Homilada tug‘ilgandan keyin bolaning hayoti va salomatligi uchun noxush prognozga ega xromosoma buzilishlari va tug‘ma anomaliyalar (rivojlanish nuqsonlari) tashxisi qo‘yilsa, homilador ayolning xabardor qilingan holdagi ixtiyoriy roziligi olingach, perinatal shifokorlar konsiliumi qarori asosida tibbiy ko‘rsatma bo‘yicha homiladorlik muddatidan qat’i nazar to‘xtatilishi mumkin.
Homiladorlikning ikkinchi trimestridagi uch ko‘rsatkichli test
Homiladorlikning 16–18-haftalarida ayol qonining biokimyoviy tekshiruvi o‘tkazilib, quyidagi ko‘rsatkichlar baholanadi:
- α-fetoprotein (alfa-FP) miqdori;
- odam xorionik gonadotropinining erkin β-subbirligi (beta-XGCh) miqdori;
- erkin estriol miqdori.
Homiladorlikning 18–21-haftalarida homila rivojlanishining kech namoyon bo‘ladigan tug‘ma anomaliyalarini istisno qilish maqsadida ayol prenatal tashxislash muassasasiga ultratovush tekshiruvi uchun yuboriladi.
Uchinchi trimestrda, homiladorlikning 30–34-haftalarida, ayol kuzatuvda bo‘lgan joyda ultratovush tekshiruvi o‘tkaziladi.
Prenatal tashxislash haqida umumiy ma’lumot
Amniosentez va xorion biopsiyasi invaziv tekshiruvlar hisoblanadi, chunki ular davomida bachadonga turli asboblar kiritiladi. Bu bachadon devori yoki homila shikastlanishi, hatto homila tushishi xavfini keltirib chiqaradi. Bir necha noinvaziv tekshiruv mavjud bo‘lib, ular ikki toifaga bo‘linadi: prenatal skrining dasturi va asosiy trisomiyalarni prenatal tashxislash. Ularning asosiy farqi natijasidadir: birinchi usulda xavf ehtimoli, ikkinchisida esa tashxis ko‘rsatiladi. Skrining testlariga nisbatan asosiy trisomiyalarni tashxislash ona qonida erkin aylanib yuruvchi homila DNKsining butun genomini sekvenslashga asoslangan yangi noinvaziv usuldir. Asosiy trisomiyalarni noinvaziv tashxislash invaziv usullarga qaraganda ishonchliroq deb keltiriladi, chunki invaziv usul genetik shifokorning mexanik ishini o‘z ichiga oladi va unda xatoga yo‘l qo‘yilishi mumkin; shu bois invaziv usullarning ishonchliligi 90 % deb ko‘rsatilgan. Yangi texnologiya — asosiy trisomiyalarni noinvaziv tekshirish — so‘nggi avlod sekvenatorlari va keyingi matematik tahlil yordamida amalga oshiriladi, bu esa yuqori, ya’ni 99,9 % ishonchlilikni ta’minlaydi. Biroq zamonaviy usul yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda ko‘p uchraydigan asosiy kasalliklargagina xos xromosoma anomaliyalarini (foiz hisobida, tekshiriladigan xromosomalar barcha patologiyalarning 95 % ini tashkil etadi) aniqlash imkonini beradi; invaziv usullar esa patologiyalarning 99 % ini aniqlay oladi.
Asosiy trisomiyalarni aniqlashga mo‘ljallangan birinchi noinvaziv tashxislash usuli quyidagi kompaniya tomonidan ishlab chiqilgan: Sequenom[ingl.] — 2011-yil oktabrda MaterniT21 PLUS deb nomlangan. U ona qonidagi homila DNKsi asosida Daun, Patau va Edvards sindromlarini 209 ta holatda (jami 212 holatdan, 98,6 %) aniqlay olgan. Keyinchalik AQSHda Illumina kompaniyasi tomonidan 2013-yil yanvarida sotib olingan Verinata, shuningdek Ariosa Diagnostics va Natera[ingl.]kompaniyalarining testlari paydo bo‘ldi. AQSH laboratoriyalari bilan bir qatorda, 2012-yilda rossiyalik olimlar sezgirligi 99,7 % bo‘lgan DOT-testni ishlab chiqib, klinik sinovdan o‘tkazdilar. Xitoyda ham BGI genetik kompaniyasi test yaratdi. Xalqaro prenatal diagnostika jamiyati bu zamonaviy test mavjud skrining strategiyalari homilada sindrom rivojlanishining yuqori xavfini ko‘rsatgan hollarda genetik maslahat bilan birga qo‘llanilishi mumkin, deb hisoblaydi.
Tug‘ruqdan keyingi tashxislash
Daun sindromiga odatda hamroh bo‘ladigan xos belgilar
Daun sindromida odatda quyidagi tashqi belgilar uchraydi («Daunsayd Ap» markazi risolasiga ko‘ra):
- «yassi yuz» — 90 %
- braxisefaliya (bosh suyagining g‘ayritabiiy qisqaligi) — 81 %
- yangi tug‘ilgan chaqaloq bo‘ynidagi teri burmasi — 81 %
- epikantus (ko‘z tirqishining ichki burchagini yopib turuvchi tik teri burmasi) — 80 %
- bo‘g‘imlarning ortiqcha harakatchanligi — 80 %
- mushaklar gipotoniyasi — 80 %
- yassi ensa — 78 %
- kalta qo‘l-oyoqlar — 70 %
- braximezofalangiya (barcha barmoqlarning o‘rta falangalari yetarlicha rivojlanmagani sabab qisqarishi) — 70 %
- katarakta 8 yoshdan keyin — 66 %
- ochiq og‘iz (mushak tonusining pastligi va tanglayning o‘ziga xos tuzilishi sababli) — 65 %
- tish anomaliyalari — 65 %
- klinodaktiliya 5-barmoqning (jimjiloqning) qiyshayishi — 60 %
- ravoqsimon tanglay — 58 %
- yassi burun qanshari — 52 %
- egatchali til — 50 %
- kaftdagi ko‘ndalang burma («maymunsimon» deb ham ataladi) — 45 %
- kalta, keng bo‘yin — 45 %
- TYN (tug‘ma yurak nuqsoni) — 40 %
- kalta burun — 40 %
- strabizm (g‘ilaylik) — 29 %
- ko‘krak qafasining qirrasimon yoki voronkasimon — 27 %
- rangdor parda chetidagi pigment dog‘lari (Brushfild dog‘lari) — 19 %
- epileptik sindrom — 8 %
- stenoz yoki atreziya o‘n ikki barmoq ichakda — 8 %
- tug‘ma leykoz — 8 %.
Aniq tashxisni qon tahlili orqali kariotipni aniqlash asosida qo‘yish mumkin. Faqat tashqi belgilar asosida tashxis qo‘yib bo‘lmaydi.
Axloqiy jihatlar
2002-yilda aniqlanishicha, Buyuk Britaniya va Yevropada homilada Daun sindromi tashxisi qo‘yilgan homiladorliklarning 91—93 % i to‘xtatilgan. Shuningdek, 1989-yildan 2006-yilgacha prenatal tekshiruvda Daun sindromi aniqlangach homiladorlikni to‘xtatishga qaror qilgan ayollar ulushi taxminan 92 % darajada o‘zgarmay qolgani ko‘rsatilgan. Ayrim shifokorlar va etika mutaxassislari buning axloqiy oqibatlaridan xavotirda.
Tibbiyot etikasi mutaxassisi Ronald Grin ota-onalar o‘z avlodlarini «genetik zarardan»asrashi kerak, deb hisoblaydi. Daun sindromi assotsiatsiyasi rahbari Kler Rayner prenatal tashxislashni hamda farzandida ushbu sindrom bo‘lishi aniq bo‘lgan onalar tomonidan homiladorlikni to‘xtatishni qo‘llab-quvvatlab, shunday deydi:
Afsuski, bunday o‘ziga xos holatga ega kishilarga g‘amxo‘rlik qilish inson mehnati, mehr-shafqat, kuch-g‘ayrat va boshqa resurslar, shu jumladan pul nuqtayi nazaridan juda qimmatga tushadi… Hali farzandi bo‘lmagan odamlar, hatto bu yukning bir qismini o‘z zimmasiga olishga tayyor bo‘lsalar ham, boshqalarga bunday yukni yuklashga haqlimi, degan savolni o‘zlariga berishlari kerak.
Boshqa shifokorlar va etika mutaxassislari Daun sindromi bilan bog‘liq abortlar darajasi yuqoriligidan xavotir bildirishadi. Masalan, konservativ jurnalist Jorj Uill bu holatni «abortlar orqaliyevgenika » deb atagan. Piter Singer shunday deydi:
Na gemofiliya, na Daun sindromi bunday holatga ega odamlarning o‘zi uchun hayotlarini quvonchsiz qiladigan darajada dahshatli emas. Ushbu sindrom aniqlanganda homiladorlikni to‘xtatish — keyinchalik boshqa, sog‘lom farzand tug‘ish niyatida — homilaga almashtiriladigan bir narsa sifatida qarash demakdir. Agar ona avvaldan ma’lum miqdorda, masalan, ikkita farzand tug‘ishni rejalashtirgan bo‘lsa, aslida u bir ehtimoliy farzandidan boshqasi foydasiga voz kechadi. O‘zini oqlash uchun u shunday deyishi mumkin: abort qilingan homilaning hayoti yo‘qotilishi o‘rnini faqat nuqsonli bola tug‘ilmagan taqdirdagina homilador bo‘linadigan sog‘lom bolaning hayoti qoplaydi.
Daun sindromiga ega bola va kattalarning rivojlanish istiqbollari
Aqliy va nutqiy rivojlanishdagi kechikish darajasi tug‘ma omillarga ham, bola bilan olib boriladigan mashg‘ulotlarga ham bog‘liq. Aqliy rivojlanishning sustligi Daun sindromiga ega kishilarda odatda og‘ir bo‘ladi: holatlarning 5 % ida debillik, 75 % ida imbetsillik, 20 % ida esa idiotiyakuzatiladi. Daun sindromli bolalar ta’lim olishi mumkin (idiotiya darajasidagi holatlar bundan mustasno). Ularning rivojlanish va idrok etish xususiyatlarini hisobga oluvchi maxsus metodikalar asosidagi mashg‘ulotlar odatda yaxshi natija beradi.
Qo‘shimcha xromosomaning mavjudligi bir qator fiziologik xususiyatlarni yuzaga keltiradi. Shu sabab bola sekinroq rivojlanadi va barcha bolalar uchun umumiy bo‘lgan rivojlanish bosqichlaridan tengdoshlariga nisbatan biroz kechroq o‘tadi. Bolaga o‘rganish qiyinroq bo‘ladi, shunga qaramay Daun sindromiga ega bolalarning aksariyati yurish, gapirish, o‘qish, yozishni, umuman, boshqa bolalar bajara oladigan ishlarning ko‘pini o‘rganishi mumkin.
— Jamg‘arma materiallari — «Daunsayd Ap»
Hozirgi kunda Daun sindromiga ega kattalarning umr davomiyligi oshib, 50 yildan ortiqni tashkil etmoqda. Ushbu sindromli ko‘plab odamlar turmush quradilar. Erkaklarda spermatozoidlar soni cheklangan bo‘lib, Daun sindromiga ega erkaklarning aksariyati bepushtdir. Ayollarda hayz sikli muntazam kuzatiladi. Daun sindromiga ega ayollarning kamida 50 % i farzandli bo‘lishi mumkin. Daun sindromiga ega onalardan tug‘ilgan bolalarning 35—50 % i Daun sindromi yoki boshqa rivojlanish anomaliyalari bilan tug‘iladi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Daun sindromiga ega kishilarda kamroq kuzatiladigan kasalliklar — saraton o‘smalari. Shunga qaramay, Daun sindromiga ega kishilar odatdagidan ancha ko‘proq yurak kasalliklariga (odatda bu tug‘ma yurak nuqsonlari), Alsgeymer kasalligiga, o‘tkir miyeloid leykozgachalinadilar. Daun sindromiga ega odamlarning immuniteti zaiflashgan bo‘ladi, shu sababli bolalar (ayniqsa, erta yoshda) tez-tez pnevmoniya bilan kasallanadi, bolalik infeksiyalarini og‘ir o‘tkazadi. Ularda ovqat hazm qilish buzilishlari ham ko‘p kuzatiladi.
Kognitiv rivojlanish
Daun sindromiga ega bolalarning kognitiv rivojlanishi har bir holatda sezilarli farq qiladi. Hozircha bola tug‘ilishidan oldin uning qay darajada yaxshi o‘qishi va jismonan rivojlanishini aniqlashning imkoni yo‘q. Eng maqbul usullar bola tug‘ilgach, erta aralashuv yordamida belgilanadi. Bolalarning imkoniyatlari turlicha bo‘lgani uchun odatiy maktab dasturi bo‘yicha muvaffaqiyati ham katta farq qilishi mumkin. Daun sindromiga ega bolalarda uchraydigan o‘qish qiyinchiliklari sog‘lom bolalarda ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun ota-onalar maktablarda o‘qitiladigan umumiy ta’lim dasturidan foydalanishga harakat qilishlari mumkin.
Ko‘p hollarda bolalarda nutq bilan bog‘liq muammolar bo‘ladi. So‘zni tushunish va uni talaffuz qilish o‘rtasida ma’lum kechikish kuzatiladi. Shu bois ota-onalarga bolani logoped mashg‘ulotlariga olib borish tavsiya etiladi. Mayda motorika rivojlanishi ham sust bo‘lib, boshqa harakat ko‘nikmalaridan ancha ortda qoladi. Ayrim bolalar ikki yoshidayoq yurishni boshlasa, boshqalari tug‘ilganidan keyingi 4-yilidagina yura boshlashi mumkin. Jarayonni tezlashtirish uchun odatda fizioterapiya belgilanadi.
Ko‘pincha nutq va muloqot ko‘nikmalarining rivojlanishi sekinlashadi, bu eshitishdagi muammolarni aniqlashga yordam beradi. Eshitish buzilishlari bo‘lsa, erta aralashuv orqali davolanadi yoki eshitish apparatlari tavsiya etiladi.
Maktabda ta’lim olayotgan Daun sindromli bolalar odatda sinflarga alohida tartibda taqsimlanadi. Bunga ularning o‘zlashtirish qobiliyati pastroq bo‘lishi va tengdoshlaridan ortda qolish ehtimoli yuqoriligi sabab bo‘ladi. Fanlar, san’at, tarix va boshqa predmetlar bo‘yicha talablarni bajarish bunday bolalar uchun imkonsiz bo‘lishi yoki ancha kech amalga oshishi mumkin. Shu sababli maxsus taqsimlash bolalarga imkoniyat yaratib, o‘qishiga ijobiy ta’sir qiladi. Germaniya va Daniya kabi ayrim Yevropa mamlakatlarida «ikki o‘qituvchi» tizimi mavjud. Unda ikkinchi o‘qituvchi muloqot qilishda muammosi yoki aqliy rivojlanishida sustligi bo‘lgan bolalar bilan shug‘ullanadi, biroq hammasi bir sinf ichida bo‘ladi. Bu bolalar o‘rtasidagi aqliy tafovutning ortib ketishiga to‘sqinlik qilib, bolaning mustaqil muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishiga ham yordam beradi.
«Ikki o‘qituvchi» usuliga muqobil sifatida maxsus va umumta’lim maktablari hamkorligi dasturi mavjud. Bu dasturda o‘qishda ortda qolayotgan bolalar uchun asosiy darslar boshqa o‘quvchilarga xalaqit bermaslik maqsadida alohida sinflarda o‘tkaziladi. Sayrlar, san’at va sport mashg‘ulotlari, tanaffuslar hamda ovqatlanish kabi tadbirlar esa birgalikda tashkil qilinadi.
Daun sindromiga ega kishilarning oliy ma’lumot olgan holatlari ma’lum (Pablo Pineda, Aya Ivamoto, Bogdan Kravchuk). 2023-yilda Mar Galseran Ispaniyada mintaqaviy parlamentga saylangan Daun sindromiga ega birinchi inson bo‘ldi.
Umr davomiyligi prognozi
Kasallanish xavfining yuqoriligi sababli Daun sindromiga ega kishilarning o‘rtacha umr davomiyligi odatiy xromosomalar to‘plamiga ega kishilarnikidan biroz qisqaroq.
Ma’lumot bergan muassasa — Mayo klinikasi. Unga ko‘ra, Daun sindromiga ega kishilarning o‘rtacha umr davomiyligi 60 yildan ortiq.
5 dan 15 % gacha Daun sindromli bolalar Shvetsiyada oddiy maktabga qatnaydi. Ayrimlari o‘rta maktabni tugatadi, ammo aksariyati tugatmaydi. AQSHda o‘rta maktabda o‘qigan aqliy rivojlanishida sustligi bo‘lgan kishilarning taxminan 40 % i uni bitirgan. Ko‘pchilik o‘qish va yozishni o‘rganadi, ayrimlari haq to‘lanadigan ishda ishlay oladi. Voyaga yetgan AQSH fuqarolarining taxminan 20 % i muayyan shaklda haq to‘lanadigan ish bilan shug‘ullanadi. Biroq Shvetsiyada 1 % dan kamrog‘i doimiy ishga ega. Ko‘pchilik qisman mustaqil yashashi mumkin, ammo ko‘pincha moliyaviy, tibbiy va huquqiy masalalarda yordamga muhtoj bo‘ladi. Mozaik Daun sindromiga ega kishilarda natijalar odatda yaxshiroq.
Daun sindromiga ega kishilarda umumiy aholiga nisbatan erta vafot etish xavfi yuqori. Buning eng ko‘p uchraydigan sabablari yurak muammolari yoki infeksiyalardir. Ayniqsa yurak va oshqozon-ichak kasalliklarida tibbiy yordam yaxshilanganidan so‘ng kutilayotgan umr davomiyligi oshdi. U 12 yildan (1912-yilda) 25 yilgacha (1980-yillarda), so‘ng 50—60 yilgacha (rivojlangan mamlakatlarda 2000-yillarda) ko‘tarildi. 1985–2003-yillarda to‘plangan ma’lumotlarga ko‘ra, Daun sindromli chaqaloqlarning 4 dan 12 % gacha bo‘lgan qismi hayotining birinchi yilida vafot etadi. Uzoq yashash ehtimoli qisman yurak muammolariga bog‘liq. Asrlar almashinuvi davrida o‘tkazilgan tadqiqotlarga ko‘ra, tug‘ma yurak nuqsoniga ega kishilarning 60 % i kamida 10 yoshgacha, 50 % i esa kamida 30 yoshgacha yashagan. Tadqiqotda 30 yoshdan keyingi qarish jarayonini kuzatishning imkoni bo‘lmagan. Yurak muammosi bo‘lmagan kishilardan tekshirilganlarning 85 % i kamida 10 yoshga, 80 % i esa kamida 30 yoshga yetgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, 2000-yillarning boshida ularning 10 % i 70 yoshgacha yashagan. Bu ma’lumotlarning katta qismi eskirgan, tibbiy yordamdan adolatliroq foydalanish va jarrohlik amaliyotining uzluksiz takomillashishi natijasida kutilayotgan umr davomiyligi keskin oshgan.
Emlash
Daun sindromi, «perinatal ensefalopatiya», bolalar serebral falaji va boshqa barqaror nevrologik holatlar quyidagi amaliyot uchun qarshi ko‘rsatma hisoblanmaydi — emlash.
Daun sindromini tajribaviy oldini olishda Xist genining roli
2013-yil iyulida Nature jurnalidagi asl maqolaga tayangan xabarlarda in vitro-tajribasi haqida so‘z yuritildi. Uni Massachusets universitetining tibbiyot fakultetida Jin Lorens rahbarligidagi amerikalik tadqiqotchilar o‘tkazgan. Tajriba davomida Xistgeni — X-xromosomaning faolsizlanishiuchun javob beruvchi gen — 21-xromosomasi trisomiyali plyuripotent o‘zak hujayralarning 21-xromosomasiga ko‘chirildi. Shu tariqa ortiqcha uchinchi nusxa — 21-xromosoma — faoliyatini bloklashga erishildi. Bunday bloklash kelajakda Daun sindromi rivojlanishining oldini olishi mumkinligi ta’kidlanadi.
Ortiqcha xromosomani olib tashlash
2025-yilda yapon olimlari CRISPR/Cas9 tizimi yordamida ortiqcha xromosomani olib tashlash usulini ishlab chiqdi. Tizim muayyan DNK ketma-ketliklarini topish uchun fermentlardan foydalanadi va moslik aniqlanganda genetik material zanjirlarini bartaraf eta oladi. Daun sindromi holatida mutaxassislar faqat 21-xromosoma trisomiyasiga yo‘naltirilgan CRISPR yo‘naltiruvchi molekulalarini yaratdi. Hujayra kulturalarida o‘tkazilgan tajriba natijasida ortiqcha xromosoma olib tashlangach, genlar ekspressiyasi yetishtirilgan hujayralarda normallashdi, asab tizimi rivojlanishiga aloqador genlar faollashdi, shu bilan birga moddalar almashinuvi uchun mas’ul genlar faoliyati sekinlashdi. Tuzatilgan hujayralarning o‘sishi tezlashdi va ishlov berilmagan namunalarga qaraganda bo‘linish vaqti qisqardi. Olimlar Daun sindromiga ega kishilardan olingan teri fibroblastlari ustida ham muvaffaqiyatli tajribalar o‘tkazdi. Biroq usul hozircha odamlarda qo‘llash uchun yaroqsiz va takomillashtirishni talab qiladi, chunki CRISPR sog‘lom hujayralarga ham ta’sir qilishi mumkin.
Boshqa gominidlar
Daun sindromi insondan tashqari boshqa gominidlarda ham yuz berishi mumkin. Odamsimon maymunlar da ushbu sindromni keltirib chiqaradigan trisomiyali xromosoma 21-xromosomaemas, balki 22-xromosoma deb ataladi (chunki odamlarda ajdodlarga oid ikki xromosoma qo‘shilib, 2-xromosomadeb ataluvchi yagona xromosomani hosil qilgan). 22-xromosoma trisomiyasi oddiy shimpanze da 1969-yilda va Borneo orangutani da 1979-yilda kuzatilgan. Ularning ikkalasi ham uzoq yashamagan. Oddiy shimpanzening Kanako ismli urg‘ochisi (1992-yilda Yaponiyadatug‘ilgan) mazkur sindromga ega eng uzoq yashagan ma’lum shimpanzega aylandi. Kanakoda odamdagi Daun sindromiga xos ayrim alomatlar mavjud. Bu holat shimpanzelarorasida qanchalik keng tarqalgani noma’lum, biroq uning tarqalishi odamlardagi Daun sindrominikiga taxminan teng bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.
Havolalar
- Daun sindromiga ega bola uchun tekshiruvlar ro‘yxati Erta aralashuv instituti saytida
