Karbonat kislota nima

Karbonat kislota
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Sistematik
nomi
Karbonat kislota
Kimyoviy formulasi H2CO3
Fizik xossalari
Molyar massasi 62,025 g/mol
Zichligi 1,668 g/sm³
Termik xossalari
Harorati
 • sublimatsiya −53 °C
 • parchalanish 127 °C
Entalpiya
 • hosil bo‘lishi −700 kJ/mol
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi pKa haqiqiy: 1) 3,60;
2) 10,33
ko‘rinma: 6,37
Eruvchanligi
 • suvda 0,21
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 463-79-6
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 610-295-3
SMILES
InChI
ChEBI 28976
ChemSpider
Xavfsizlik
GHS piktogrammalari Пиктограмма «Коррозия» системы СГС
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
0
0
1
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Karbonat kislota (lot. Acidum carbonicum, kimyoviy formulasi — H2CO3) — kuchsiz kimyoviy noorganik kislota. U oz miqdorda karbonat angidrid gazi suvda eriganda, shu jumladan, karbonat angidrid gazi bevosita havodan suvga o‘tganda ham hosil bo‘ladi.

Oddiy sharoitda karbonat kislota suvli eritmada beqaror bo‘lib, karbonat angidrid va suvga parchalanadi. Biroq suvsiz karbonat kislota barqarordir. Karbonat kislota bir qator barqaror noorganik va organik hosilalar hosil qiladi: tuzlar (karbonatlar va gidrokarbonatlar), murakkab efirlar, amidlar, xlorangidrid (fosgen) va boshqalar.

Fizik xossalari

Karbonat kislota suvli eritmalarda uglerod dioksidi bilan muvozanatda bo‘ladi. Normal sharoitda muvozanat kislotaning parchalanishi tomoniga kuchli siljigan.

Karbonat kislota molekulasi tekis tuzilishga ega. Markaziy uglerod atomi sp2-gibridlanishga ega. Gidrokarbonat va karbonat anionlarida π-bog‘ning delokallashuvi sodir bo‘ladi. Karbonat ionidagi C—O bog‘ining uzunligi 130 pm ni tashkil etadi.

Suvsiz karbonat kislota past haroratlarda barqaror bo‘lgan rangsiz kristallardan iborat. U −30 °C da sublimatsiyalanadi, harorat yanada oshirilganda esa butunlay parchalanadi. Sof karbonat kislotaning gaz fazasidagi xossalari 2011 yilda avstriyalik kimyogarlar tomonidan o‘rganilgan.

Kimyoviy xossalari

Suvli eritmalardagi muvozanat va kislotalilik

Karbonat kislota suvli eritmalarda o‘zaro muvozanatda bo‘ladi — gidratlangan uglerod dioksidi bilan:

𝖢𝖮𝟤⋅𝖧𝟤𝖮(𝗉)⇄𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥(𝗉), muvozanat konstantasi 25 °C da Kp=[𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥][𝖢𝖮𝟤⋅𝖧𝟤𝖮]=1,70⋅10−3

To‘g‘ri reaksiyaning tezlik konstantasi 0,039 s−1, teskari reaksiyaniki esa 23 s−1.

O‘z navbatida, erigan uglerod dioksidi gidrati gazsimon uglerod dioksidi bilan muvozanatda bo‘ladi:

𝖢𝖮𝟤⋅𝖧𝟤𝖮(𝗉)⇄𝖢𝖮𝟤↑+ 𝖧𝟤𝖮

Harorat oshirilganda bu muvozanat o‘ngga, bosim oshirilganda esa chapga siljiydi (batafsil qarang: Gazlarning absorbsiyasi).

Karbonat kislota qaytar gidroliz reaksiyasiga kirishib, kislotali muhit hosil qiladi:

𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥+ 𝖧𝟤𝖮⇄𝖧𝖢𝖮𝟥−+ 𝖧𝟥𝖮+, kislotalilik konstantasi 25 °C da Ka1=[𝖧𝖢𝖮𝟥−]⋅[𝖧𝟥𝖮+][𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥]=2,5⋅10−4

Biroq amaliy hisob-kitoblarda ko‘pincha karbonat kislotaning uglerod dioksidi gidrati bilan muvozanatini ham hisobga oladigan ko‘rinma kislotalilik konstantasidan foydalaniladi:

Ka′=[𝖧𝖢𝖮𝟥−]⋅[𝖧𝟥𝖮+][𝖢𝖮𝟤⋅𝖧𝟤𝖮]=4,27⋅10−7

Gidrokarbonat ioni quyidagi reaksiya bo‘yicha keyingi gidrolizga uchraydi

𝖧𝖢𝖮𝟥−+ 𝖧𝟤𝖮⇄𝖢𝖮𝟥𝟤−+ 𝖧𝟥𝖮+, 25 °C dagi kislotalilik konstantasi Ka2=[𝖢𝖮𝟥𝟤−]⋅[𝖧𝟥𝖮+][𝖧𝖢𝖮𝟥−]=4,68⋅10−11

Shunday qilib, karbonat kislota mavjud bo‘lgan eritmalarda murakkab muvozanat tizimi hosil bo‘ladi. Uni umumiy holda quyidagicha ifodalash mumkin:

𝖢𝖮𝟤⇄H2O𝖢𝖮𝟤⋅𝖧𝟤𝖮⇄𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥⇄−H+𝖧𝖢𝖮𝟥−⇄−H+𝖢𝖮𝟥𝟤−(∗)

Bunday tizimdagi vodorod ko‘rsatkichi pH qiymatini to‘yingan eritma tarkibidagi uglerod dioksidi uchun 25 °C harorat va 760 mm sim. ust. bosimda quyidagi formula bo‘yicha hisoblash mumkin:

𝗉𝖧=−𝗅𝗀(−Ka′+(Ka′)2+4Ka′C02)=𝟥,𝟫, bu yerda C₀ = 0,034 mol/l — eruvchanlik CO2ning yuqorida ko‘rsatilgan sharoitlarda suvdagi qiymati.

Parchalanish

Eritmaning harorati oshirilganda va/yoki uglerod dioksidining parsial bosimi kamaytirilganda muvozanat karbonat kislotaning suv va uglerod dioksidiga parchalanishi tomon siljiydi. Eritma qaynatilganda karbonat kislota to‘liq parchalanadi:

𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥⟶𝖧𝟤𝖮+𝖢𝖮𝟤↑

Asoslar va tuzlar bilan o‘zaro ta’siri

Karbonat kislota neytrallanish reaksiyasiga kirishib, asoslarning eritmalari bilan o‘rta va nordon tuzlar — karbonatlar va gidrokarbonatlar hosil qiladi (mos ravishda):

𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥+𝟤𝖭𝖺𝖮𝖧(kons.)⟶𝖭𝖺𝟤𝖢𝖮𝟥+𝟤𝖧𝟤𝖮
𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥+𝖭𝖺𝖮𝖧(suyult.)⟶𝖭𝖺𝖧𝖢𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮
𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥+ 𝖢𝖺(𝖮𝖧)𝟤⟶𝖢𝖺𝖢𝖮𝟥↓+ 𝟤𝖧𝟤𝖮
𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥+ 𝖭𝖧𝟥⋅𝖧𝟤𝖮⟶𝖭𝖧𝟦𝖧𝖢𝖮𝟥+𝖧𝟤𝖮

Karbonat kislota karbonatlar bilan o‘zaro ta’sirlashganda gidrokarbonatlar hosil bo‘ladi:

𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥+𝖭𝖺𝟤𝖢𝖮𝟥⟶𝟤𝖭𝖺𝖧𝖢𝖮𝟥
𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥+ 𝖢𝖺𝖢𝖮𝟥⟶𝖢𝖺(𝖧𝖢𝖮𝟥)𝟤

Olinishi

Karbonat kislota gazning suvda erishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu gaz — uglerod dioksidi:

𝖢𝖮𝟤+𝖧𝟤𝖮⇄𝖢𝖮𝟤⋅𝖧𝟤𝖮⇄𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥

Karbonat kislotaning eritmadagi miqdori harorat pasayganda va karbonat angidrid gazining bosimi oshganda ortadi.

Karbonat kislota uning tuzlari (karbonatlar va gidrokarbonatlar) kuchliroq kislota bilan reaksiyaga kirishganda ham hosil bo‘ladi. Bunda hosil bo‘lgan karbonat kislotaning katta qismi, odatda, suv va uglerod dioksidiga parchalanadi:

𝖭𝖺𝟤𝖢𝖮𝟥+𝟤𝖧𝖢𝗅⟶𝟤𝖭𝖺𝖢𝗅+𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥
𝖧𝟤𝖢𝖮𝟥→𝖧𝟤𝖮+𝖢𝖮𝟤↑

Suvsiz karbonat kislotani past haroratlarda (−110 °C) kaliy gidrokarbonatini protonlash yoki ammoniy gidrokarbonatini yuqori haroratli vakuumda qizdirish orqali olish mumkin.

Qo‘llanilishi

Gazlangan ichimlikdagi karbonat angidrid pufakchalari.

Karbonat kislota har doim karbonat angidrid gazining suvli eritmalarida mavjud bo‘ladi (qarang: «Gazlangan suv»).

Xususan, biokimyoda muvozanat tizimining gaz bosimini oksoniy ionlari miqdori (kislotalilik) o‘zgarishiga mutanosib ravishda, harorat o‘zgarmaganda, o‘zgartirish xususiyatidan foydalaniladi. Bu eritmaning pH qiymati o‘zgarishi bilan kechadigan fermentativ reaksiyalarni real vaqt rejimida kuzatish imkonini beradi. Bundan tashqari, sovitkich agentlari, quyosh generatorlari va muzlatkichlar ishlab chiqarishda qo‘llanadi.

Suvni H-kationlashda (suvni tuzsizlantirishda kationitning H-shaklidan foydalanilganda) suvning pH qiymati vodorod ionlari konsentratsiyasi ortishi sababli pasayadi, karbonat va gidrokarbonat ionlari esa karbonat angidrid ajratgan holda parchalanadi. Shundan so‘ng karbonat angidrid ishlov berilayotgan suvdan dekarbonizatorda chiqarib tashlanadi.

Organik hosilalari

Karbonat kislotani rasmiy jihatdan karbon kislota sifatida, uning gidroksil guruhi uglevodorod qoldig‘i o‘rnida joylashgan deb qarash mumkin. Shu nuqtayi nazardan u karbon kislotalarga xos barcha hosilalarni hosil qilishi mumkin.

Shunday birikmalarning ayrim vakillari jadvalda keltirilgan.

Birikmalar sinfi Birikmaga misol
Murakkab efirlar polikarbonatlar
Xlorangidridlar fosgen
Amidlar mochevina
Nitrillar sianat kislota
Angidridlar pirokarbonat kislota

Adabiyotlar

  • Lidin R. A., Molochko V. A., Andreyeva L. L. Noorganik moddalarning reaksiyalari: ma’lumotnoma / R. A. Lidin tahriri ostida. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Drofa, 2007. — 637 b. — ISBN 978-5-358-01303-2.
  • Lidin R. A., Andreyeva L. L., Molochko V. A. Noorganik moddalarning konstantalari: ma’lumotnoma / R. A. Lidin tahriri ostida. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Drofa, 2006. — 685 b. — ISBN 5-7107-8085-5.