Anorganik (mineral) kislotalar — anorganik moddalar, kislotalarga xos fizik-kimyoviy xossalar majmuasiga ega bo‘lgan moddalardir. Kislota xususiyatiga ega moddalar aksariyat kimyoviy elementlar uchun ma’lum, bundan ishqoriy va ishqoriy-yer metallar mustasno.
Anorganik kislotalarning xossalari va tasnifi
Mavjud bo‘lish shakllari va agregat holati
Anorganik kislotalarning ko‘pchiligi odatdagi sharoitda suyuq, ayrimlari esa qattiq holatda bo‘ladi (ortofosfat, borat, volframat, polikremniy (SiO gidratlari2) va boshqalar). Ayrim gazsimon birikmalarning suvli eritmalari ham kislotalar hisoblanadi (galogenvodorodlar, vodorod sulfid H2S, azot dioksidi NO2, uglerod dioksidi CO2 va boshqalar). Ba’zi kislotalarni (masalan, karbonat kislotani Н2СО3, sulfit kislotani Н2SO3, gipoxlorit kislotani HClO va boshqalarni) alohida sof birikma holida ajratib olish imkonsiz; ular faqat eritma holida mavjud.
Kimyoviy tarkibiga ko‘ra kislotalar kislorodsiz (HCl, H2S, HF, HCN) va kislorodli (oksokislotalar) (H2SO4, H3PO4) kislotalarga bo‘linadi. Kislorodsiz kislotalar tarkibini quyidagi formula bilan ifodalash mumkin: HnХ, bunda Х — kislota hosil qiluvchi kimyoviy element (galogen, xalkogen) yoki kislorodsiz radikal. Masalan, bromovodorod HBr, sianovodorod HCN, azidovodorod HN3 kislotalari. O‘z navbatida, kislorodli barcha kislotalar tarkibini quyidagi formula bilan ifodalash mumkin: НnXОm, bunda X — kislota hosil qiluvchi kimyoviy element.


Kislorodli kislotalarda vodorod atomlari ko‘pincha kislorod bilan qutbli kovalent bog‘orqali bog‘langan bo‘ladi. Vodorod atomining joylashuvi bilan farqlanadigan bir nechta (odatda ikkita) tautomer yoki izomer shaklga ega kislotalar ma’lum:
Anorganik kislotalarning ayrim sinflarida kislota hosil qiluvchi element atomlari molekulyar bir jinsli va turli jinsli zanjirsimon tuzilmalar hosil qiladi. Izopolikislotalar — kislota hosil qiluvchi element atomlari kislorod atomi orqali bog‘langan kislotalar (kislorod ko‘prigi). Ularga polisulfat H2S2O7 va H2S3O10 hamda polixromat kislotalar H2Cr2O7 va H2Cr3O10misol bo‘ladi. Kislorod atomi orqali bog‘langan, turli kislota hosil qiluvchi elementlarning bir nechta atomini tutgan kislotalar geteropolikislotalardeb ataladi. Molekulyar tuzilishi bir xil kislota hosil qiluvchi atomlar zanjiridan iborat kislotalar ham mavjud, masalan, polition kislotalarda H2SnO6 yoki sulfanlarda H2Sn, bunda n≥2.
Alohida guruh sifatida peroksokislotalar — tarkibida peroksoguruhlar [–O–O–] bo‘lgan kislotalar ham ajratiladi. Masalan, peroksomonosulfat H2SO5 va peroksodisulfat H2S2O8 kislotalari. Tiokislotalar deb kislorod atomlari o‘rnida oltingugurt atomlari bo‘lgan kislotalarga aytiladi. Masalan, tiosulfat kislota H2SO3S. Kompleks kislotalar ham mavjud, masalan: H2[SiF6], H[AuCl4], H4[Fe(CN)6] va boshqalar.
Suvli eritmalardagi muvozanat jarayonlari
Kislotalarning kimyoviy xossalari dissotsiatsiyalanish qobiliyatiga bog‘liq. Ularning molekulalari dissotsiatsiyalanganda suvli muhitda quyidagi zarrachalar hosil bo‘ladi — gidratlangan ionlar H+ hamda anionlar — kislota qoldiqlari A–:
- (soddalashtirilgan yozuv)
Qiymati kimyoviy muvozanat konstantasi, ya’ni kislotalik konstantasi Kaga bog‘liq holda kuchli va kuchsiz kislotalar ajratiladi:
Keng tarqalgan kislotalar orasida kuchlilariga perxlorat, nitrat, sulfat va xlorovodorodkislotalari kiradi. Nitrit kislota HNO2, karbonat kislota H2CO3 (CO2·H2O), ftorovodorod kislota HF — kuchsiz kislotalarga misol. Shuningdek, Ka qiymatiga ko‘ra ancha batafsil tasnif qo‘llanadi: nihoyatda kuchsiz (≤10−7), kuchsiz (~10−2), o‘rtacha kuchli (~10−1), kuchli (~103), nihoyatda kuchli (≥108).
HnXOm ko‘rinishidagi anorganik kislorodli kislotalar uchun birinchi kislotalik konstantasi (m – n) qiymatiga bog‘liqligini ifodalovchi empirik qoida ma’lum. (m – n) = 0 bo‘lsa, kislota nihoyatda kuchsiz; 1 bo‘lsa, kuchsiz; 2 bo‘lsa, kuchli; nihoyat, 3 bo‘lsa, nihoyatda kuchli hisoblanadi:
| Kislota | Qiymat (m – n) |
Ka | pKa |
|---|---|---|---|
| HClO | 0 | 10−8 | 7,497 |
| H3AsO3 | 0 | 10−10 | 10 |
| Н2SО3 | 1 | 10−2 | 1,81 |
| Н3РО4 | 1 | 10−2 | 2,12 |
| HNO3 | 2 | 101 | −1,64 |
| H2SO4 | 2 | 103 | -3 |
| HClO4 | 3 | 1010 | −10 |
Bu qonuniyat Н-О bog‘ining qutblanishi kuchayishi bilan izohlanadi: elektron zichligi bog‘dan elektromanfiy kislorod atomi tomon harakatchan π-bog‘lar Э=O orqali siljiydi va delokallashish elektron zichligining anionda yoyilishiga olib keladi.
Anorganik kislotalar barcha kislotalarga xos umumiy xususiyatlarga ega. Bularga indikatorlarrangini o‘zgartirish, faol metallarni vodorod ajralishi bilan eritish (HNO3dan tashqari), asoslar va asosli oksidlar bilan reaksiyaga kirishib tuzlar hosil qilish kiradi. Masalan:
Kislota molekulasidan ajralib, tuz hosil qilish jarayonida metall atomlari bilan almashina oladigan vodorod atomlarining soni kislotaning asosligi deb ataladi. Kislotalar bir, ikki va uch asosli turlarga bo‘linadi. Bundan yuqori asoslilikka ega kislotalar ma’lum emas.
Ko‘pgina anorganik kislotalar bir asosli hisoblanadi. Masalan, galogenvodorod turidagi HHal, nitrat kislota HNO3, perxlorat kislota HClO4, rodanovodorod HSCN va boshqalar. Sulfat kislota H2SO4, xromat kislota H2CrO4, vodorod sulfid kislotasi H2S esa ikki asosli kislotalarga misol bo‘ladi va hokazo.
Ko‘p asosli kislotalar bosqichma-bosqich dissotsiatsiyalanadi. Har bir bosqichning o‘z kislotalik konstantasi bo‘lib, har bir keyingi Ka qiymati oldingisidan taxminan besh o‘nlik tartibga kichik bo‘ladi. Quyida uch asosli ortofosfat kislotaning dissotsiatsiyalanish tenglamalari keltirilgan:
Asoslilik kislotadan hosil bo‘ladigan o‘rta va nordon tuzlar qatorlari sonini belgilaydi.
Faqat gidroksil guruhlar (−OH) tarkibidagi vodorod atomlari almashina oladi. Shu sababli, masalan, ortofosfat kislota H3PO4 o‘rta tuzlar, jumladan, fosfatlar Na3PO4hamda ikki qator nordon tuzlar — gidrofosfatlar Na2HPO4 va digidrofosfatlar NaH2PO4kabi tuzlarni hosil qiladi. Ayni paytda, fosfit kislotasi H2(HPO3) faqat ikki qator — fosfitlar va gidrofosfitlarni, gipofosfit kislotasi H(H2PO2) esa faqat o‘rta tuzlar — gipofosfitlar qatorini hosil qiladi.
Bundan istisno — borat kislotasi H3BO3bo‘lib, u suvli eritmada bir asosli gidroksokompleks shaklida mavjud bo‘ladi:
Zamonaviy kislotalar va asoslar nazariyalari kislotalik xossalari tushunchasini sezilarli darajada kengaytiradi. Masalan, Lyuis kislotasi — molekulalari yoki ionlari elektron juftlarini qabul qila oladigan modda. Bunga vodorod ionlari bo‘lmagan moddalar ham kiradi, masalan, metall kationlari (Ag+, Fe3+), ayrim binar birikmalar (AlCl3, BF3, Al2O3, SO3, SiO2). Lyuis nazariyasida protonli kislotalar kislotalarning alohida bir xususiy holati sifatida qaraladi.
Oksidlanish-qaytarilish xossalari
Barcha peroksokislotalar va ko‘plab kislorodli kislotalar (nitrat kislota HNO3, sulfat kislota H2SO4, permanganat kislota HMnO4, xromat kislota Н2CrO4, gipoxlorit kislota HClO va boshqalar) kuchli oksidlovchilardir. Bu kislotalarning suvli eritmadagi oksidlovchilik faolligi ularning tuzlarinikiga qaraganda kuchliroq. Shu bilan birga, kislotalar suyultirilganda oksidlovchilik xossalari ancha susayadi (masalan, suyultirilgan va konsentrlangan sulfat kislotaning xossalari farq qiladi). Anorganik kislotalarning termik barqarorligi ham doimo ularning tuzlarinikidan past bo‘ladi. Bu farqlar kislota molekulasidagi kuchli qutblangan vodorod atomining beqarorlashtiruvchi ta’siri bilan bog‘liq. Ayniqsa, bu holat oksidlovchi kislorodli kislotalar, masalan, perxlorat va sulfat kislotalar xossalarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Ayrim kislotalarning tuzlari nisbatan barqaror bo‘lsa-da, kislotalarning o‘zi eritmadan tashqarida mavjud bo‘la olmasligi ham shu bilan izohlanadi. Nitrat kislota va uning tuzlari bundan istisno bo‘lib, ular eritmaning suyultirilish darajasidan qat’i nazar, kuchli oksidlovchilik xossalarini namoyon qiladi. Bunday holat HNO molekulasining tuzilish xususiyatlari bilan bog‘liq3.
Nomenklatura
Anorganik kislotalar nomenklaturasi uzoq vaqt davomida bosqichma-bosqich shakllangan. Kislotalarning sistematik nomlari bilan bir qatorda an’anaviy va trivialnomlari ham keng ishlatiladi. Ayrim keng tarqalgan kislotalar turli manbalarda turlicha nomlanishi mumkin. Masalan, HCl ning suvli eritmasi xlorid kislota, xlorovodorod kislota yoki vodorod xlorid kislotasi deb atalishi mumkin.
Kislotalarning rus tilidagi an’anaviy nomlari element nomiga morfemalar -ная yoki -овая qo‘shilishi orqali yasaladi (xlor, oltingugurt, azot va marganes kislotalari nomlarida). Bitta element hosil qiladigan turli kislorodli kislotalar uchun -истая qo‘shimchasi pastroq oksidlanish darajasini bildirishda ishlatiladi (sulfit va nitrit kislotalari). Ba’zi hollarda oraliq oksidlanish darajalarini ifodalash uchun yana -новатая va -новатистая morfemalari qo‘llanadi (quyida xlorning kislorodli kislotalari nomlariga qarang).
Ba’zi anorganik kislotalar va ularning tuzlarining an’anaviy nomlari jadvalda keltirilgan:
| Kislota formulasi | An’anaviy nomi | Trivial nomi | Tuzning nomi |
|---|---|---|---|
| H3AsO4 | Arsenat kislotasi | Arsenatlar | |
| H3ВO3 | Borat kislotasi | Boratlar | |
| Н2СО3 (CO2•H2O) | Karbonat kislotasi | Karbonatlar | |
| НCN | Sianovodorod kislotasi | Sinil kislotasi | Sianidlar |
| Н2CrO4 | Xromat kislotasi | Xromatlar | |
| НМnO4 | Permanganat kislotasi | Permanganatlar | |
| HNO3 | Nitrat kislotasi | Nitratlar | |
| HNO2 | Nitrit kislotasi | Nitritlar | |
| Н3РО4 | Ortofosfat kislotasi | Fosfat kislotasi | Ortofosfatlar |
| H2SO4 | Sulfat kislotasi | Sulfatlar | |
| Н2SiO3 (SiO2•H2О) | Metakremniy kislotasi | Kremniy kislotasi | Metasilikatlar |
| H4SiO4 (SiO2•2H2O) | Ortokremniy kislotasi | Ortosilikatlar | |
| H2S | Vodorod sulfid kislotasi | Sulfidlar | |
| HF | Ftorovodorod kislotasi | Plavik kislotasi | Ftoridlar |
| НCl | Xlorovodorod kislotasi | Xlorid kislotasi | Xloridlar |
| НВr | Bromovodorod kislotasi | Bromidlar | |
| HI | Yodovodorod kislotasi | Yodidlar | |
Oksidlanish darajasi o‘zgaruvchan kislota hosil qiluvchi elementlarni tutgan, kamroq ma’lum kislotalar uchun odatda sistematik nomlar qo‘llanadi.
Kislotalarning sistematik nomida kislota hosil qiluvchi elementning lotincha nomi o‘zagiga -atqo‘shimchasi qo‘shiladi, aniondagi boshqa elementlar yoki ularning guruhlari nomlariga esa bog‘lovchi -o unlisi kiritiladi. Kislota hosil qiluvchi elementning oksidlanish darajasi butun son bo‘lsa, u qavs ichida ko‘rsatiladi. Aks holda nomda vodorod atomlari soni ham beriladi. Masalan (qavs ichida an’anaviy nomlari):
- HClO4 — vodorod tetraoksoxlorat(VII) (perxlorat kislota)
- HClO3 — vodorod trioksoxlorat(V) (xlorat kislota)
- HClO2 — vodorod dioksoxlorat(III) (xlorit kislota)
- HClO — vodorod oksoxlorat(I) (gipoxlorit kislota)
- H2Cr2O7 — divodorod geptaoksodixromat(VI) (dixromat kislota)
- H2S4O6 — divodorod geksaoksotetrasulfat (tetration kislota)
- Н2В4О6 — divodorod geksaoksotetraborat (tetrametaborat kislota)
- HAuCl4 — vodorod tetraxloroaurat(III) (oltin xlorid kislotasi)
- H[Sb(OH)6] — vodorod geksagidroksostibat(V)
Quyida kislota hosil qiluvchi elementlarning ruscha nomlari o‘zaklaridan farq qiladigan lotincha nomlari o‘zaklari keltirilgan: Ag — argent(at), As — arsen(at), Аu — aur(at), Cu — kupr(at), Fe — ferr(at), Hg — merkur(at), Pb — plyumb(at), Sb — stib(at), Si — silik(at), Sn — stann(at), S — sulf(at).
Kislorod atomlari oltingugurt atomlariga almashtirilishi orqali oksokislotalardan hosil qilingan tiokislotalar formulalarida oltingugurt atomlari oxirida yoziladi: H3PO3S — tiofosfat kislotasi, H2SO3S — tiosulfat kislotasi.
Kislotalarni olishning umumiy usullari
Kislotalarni olishning ko‘plab usullari mavjud. Sanoat va laboratoriya amaliyotida qo‘llanadigan umumiy usullardan quyidagilarni ajratish mumkin:
- Kislotali oksidlarning (angidridlarning) suv bilan o‘zaro ta’siri, masalan:
- Kamroq uchuvchan kislota yordamida uning tuzidan uchuvchanroq kislotani siqib chiqarish, masalan:
- Galogenidlar yoki tuzlarning gidrolizi, masalan:
- Kislorodsiz kislotalarni oddiy moddalardan sintez qilish:
- Ion almashinuv reaksiyalari ion almashinuvchi smolalar: yuzasida kechadi: xemosorbsiya natijasida erigan tuzlar kationlari tutib qolinadi va ular H+.
Qo‘llanilishi
Mineral kislotalar metall va yog‘ochga ishlov berish, to‘qimachilik, bo‘yoq va lak, neft-gaz sanoati hamda boshqa tarmoqlarda va ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llanadi. Eng katta miqdorda ishlab chiqariladigan moddalar qatoriga sulfat, nitrat, fosfat, xlorid kislotalari kiradi. Dunyo bo‘yicha bu kislotalarning jami yillik ishlab chiqarish hajmi yuzlab million tonnani tashkil etadi.
Metallga ishlov berishda kislotalar ko‘pincha temir va po‘lat yuzasini yeydirib tozalashda, shuningdek, quyidagi jarayonlardan oldin sirtni tozalovchi vosita sifatida qo‘llanadi: payvandlash, metall qoplama hosil qilish, bo‘yash yoki galvanik ishlov berish.
Sulfat kislotani mashhur kimyogar D. I. Mendeleyev «sanoatning noni» deb bejiz atamagan. U mineral o‘g‘itlarishlab chiqarishda, boshqa mineral kislotalar va tuzlarni olishda, kimyoviy tolalar, bo‘yoqlar, tutun hosil qiluvchi va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda, neft, metallga ishlov berish, to‘qimachilik, teri va oziq-ovqat sanoatida, sanoat organik sintezida va boshqa sohalarda qo‘llanadi.
Xlorid kislota rudalarni kislotali qayta ishlash, qalay va tantal rudalarini tozalash, shinnini olishda kraxmaldanfoydalanish, shuningdek, qasmoqni qozonlar va issiqlik almashinish uskunalaridan tozalashda qo‘llanadi, xususan, IEMlarda. Shuningdek, u teri sanoatida oshlovchi modda sifatida qo‘llanadi.
Nitrat kislota yordamida olinadigan mahsulot — ammoniy selitrasi, u o‘g‘it sifatida hamda portlovchi moddalarishlab chiqarishda ishlatiladi. Bundan tashqari, nitrat kislota organik sintezjarayonlarida, metallurgiyada, rudalarni flotatsiya usulida boyitishda hamda ishlatilgan yadro yoqilg‘isini qayta ishlashda qo‘llanadi.
Ortofosfat kislotasi mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarishda keng qo‘llanadi. U kavsharlashda flyus sifatida qo‘llanadi (oksidlangan mis, qora metall va zanglamaydigan po‘lat uchun). U, shuningdek, ingibitorlar — korroziyaga qarshi vositalar —tarkibiga ham kiradi. Bundan tashqari, freonlar bilan ishlaydigan sanoat sovitish qurilmalarida bog‘lovchi modda sifatida qo‘llanadi.
Peroksokislotalar, xlor, marganes va xromning kislorodli kislotalari kuchli oksidlovchi sifatida qo‘llanadi.