
Fizika fanlarida zarracha (yoki eski manbalarda korpuskula) — muayyan kichik, bir joyda to‘plangan obyekt bo‘lib, unga bir qancha fizik yoki kimyoviy xossalar, jumladan, hajm, zichlik yoki massa xos bo‘lishi mumkin. Zarrachalar o‘lchami va miqyosi jihatidan juda xilma-xil: subatom zarrachalar, masalan, elektrondan tortib, atomlar va molekulalar kabi mikroskopik zarrachalar hamda makroskopik zarrachalar, masalan, kukunlar va boshqa donador materiallargacha. Zarrachalar tushunchasidan ilmiy modellar yaratish uchun ham foydalanish mumkin. Masalan, zarracha modeli orqali zichligiga qarab ancha yirik obyektlar — odamlar, olomon ichida harakatlanayotgan kishilar yoki osmon jismlarining harakatini ham tasvirlash mumkin .
«Zarracha» atamasi juda umumiy ma’noga ega bo‘lib, turli fan sohalarida zaruratga qarab aniqlashtiriladi. Zarrachalardan tashkil topgan har qanday narsani ham zarracha deb atash mumkin. Biroq «zarrachalar» so‘zi ko‘pincha Yer atmosferasidagi ifloslantiruvchi moddalarni anglatadi. Ular o‘zaro bog‘langan zarrachalar to‘plami emas, balki erkin zarrachalardan iborat suspenziya shaklida bo‘ladi.
Tushunchaviy xususiyatlar

Zarracha tushunchasi modellashtirishda tabiatni tasvirlash uchun ayniqsa foydalidir, chunki ko‘plab hodisalarni to‘liq tahlil qilish murakkab hisob-kitoblarni talab etadi. U jarayonlarga oid taxminlarni soddalashtirishga yordam beradi. Frensis Sirs va Mark Zemanskiy «Universitet fizikasi» asarida havoga otilgan beysbol to‘pining tushish joyi va tezligini hisoblashni misol qiladilar. Ular to‘pning ko‘plab xususiyatlarini bosqichma-bosqich e’tibordan chetda qoldirib, avval uni ideallashtirib, qattiq va silliq shar deb qaraydilar. Keyin aylanishni, ko‘taruvchi kuchni va ishqalanishni hisobga olmaydilar. Natijada masala ballistika dagi klassik nuqtaviy zarracha modeliga kelib taqaladi. Ko‘p sonli zarrachalarni o‘rganish statistik fizika.
O‘lcham

«Zarracha» atamasi odatda o‘lchamiga ko‘ra uch turkumga nisbatan qo‘llanadi. Makroskopik zarracha deyilganda, odatda, atomlar va molekulalardan ham ancha katta zarrachalar tushuniladi. Ular hajmi, shakli, tuzilishi va boshqa xususiyatlariga ega bo‘lsa ham, ko‘pincha mavhumlashtirilib, nuqtaviy zarrachalar sifatida qaraladi. Makroskopik zarrachalarga kukun, chang, qum, avtomobil halokati paytida hosil bo‘ladigan parchalar va hatto yulduzlar yoki galaktikalar kabi ulkan obyektlar ham misol bo‘la oladi .
Boshqa tur — mikroskopik zarrachalar — odatda atomlardan tortib, molekulalargacha bo‘lgan o‘lchamdagi zarrachalarni, masalan, karbonat angidrid, nanozarrachalar va kolloid zarrachalarni o‘z ichiga oladi. Ular kimyo, shuningdek, atom va molekulyar fizika sohalarida o‘rganiladi. Eng kichik zarrachalar — subatom zarrachalar — atomdan ham kichik bo‘ladi. Ular orasida atomning tarkibiy qismlari — protonlar, neytronlar va elektronlar, shuningdek, faqat zarracha tezlatkichlarida yoki kosmik nurlar ta’sirida hosil bo‘ladigan boshqa zarrachalar mavjud. Bular elementar zarrachalar fizikasida o‘rganiladi.
Mikroskopik va subatom zarrachalar nihoyatda kichik bo‘lgani uchun ularni tadqiq etish kvant mexanikasi doirasiga kiradi. Bu zarrachalarda «qutidagi zarracha» modelida tasvirlanadigan hodisalar, jumladan, to‘lqin-zarracha dualizmi kuzatiladi. Zarrachalarni farqlanuvchi yoki aynan bir xil deb hisoblash mumkinligi ko‘plab vaziyatlarda muhim masaladir.
Tarkib

Zarrachalarni tarkibiga ko‘ra ham tasniflash mumkin. Murakkab zarrachalar boshqa zarrachalardan tarkib topgan, ya’ni muayyan tarkibga ega zarrachalardir. Masalan, uglerod-14 atomi oltita proton, sakkizta neytron va oltita elektrondan tashkil topgan. Aksincha, elementar zarrachalar (ular fundamental zarrachalar deb ham ataladi) boshqa zarrachalardan tashkil topmagan. Bizning dunyo haqidagi hozirgi tushunchamizga ko‘ra, bunday zarrachalar juda kam: masalan, leptonlar, kvarklar va glyuonlar. Ammo ularning ayrimlari baribir murakkab zarrachalar bo‘lib chiqishi, hozircha esa faqat elementar bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Murakkab zarrachalarni ko‘pincha nuqtaviy deb qarash mumkin bo‘lsa, elementar zarrachalar haqiqatan ham nol o‘lchamga ega.
Barqarorlik
Ham elementar (masalan, myuonlar), ham murakkab zarrachalar (masalan, uran yadrolari) parchalanishi ma’lum. Bunday zarrachalar elektron yoki geliy-4 yadrosi kabi barqaror zarrachalardan farq qiladi. Barqaror zarrachalarning yashash muddati cheksiz yoki ularning parchalanishini kuzatishga urinishlar uchun nihoyatda uzoq bo‘lishi mumkin. Ikkinchi holatdagi zarrachalar «kuzatish bo‘yicha barqaror» deyiladi. Umuman olganda, zarracha yuqori energiyali holatdan past energiyali holatga o‘tib, ma’lum turdagi nurlanishni, masalan, fotonlarni chiqarishi mumkin.
N-zarrachali modellashtirish
Hisoblash fizikasida N-zarrachali modellashtirish deganda muayyan sharoitlarda, masalan, dinamik tizimlardagi zarrachalarga tortishish kuchi ta’sir etganda, ularning harakatini modellashtirish tushuniladi. Bunday usul kosmologiya va hisoblash gidrodinamikasida keng qo‘llanadi.
N — ko‘rib chiqilayotgan zarrachalar soni. Kattaroq N qiymati bilan modellashtirish ko‘proq hisoblash resurslarini talab qiladi. Shu sababli haqiqiy zarrachalari juda ko‘p bo‘lgan tizimlar ko‘pincha kamroq zarrachali tizimlarga keltiriladi va modellashtirish algoritmlari turli usullar bilan optimallashtiriladi.
Zarrachalarning taqsimlanishi
Kolloid zarrachalar kolloidning tarkibiy qismlaridir. Kolloid — bir moddaning boshqa modda hajmi bo‘ylab bir tekis tarqalgan holatidir. Bunday kolloid tizim qattiq, suyuq yoki gazsimon bo‘lishi, shuningdek, uzluksiz yoki dispers holatda mavjud bo‘lishi mumkin. Dispers faza zarrachalarining diametri taxminan 5 dan 200 nanometrgacha bo‘ladi. Bundan kichik eruvchan zarrachalar kolloid emas, eritma hosil qiladi. Kolloid tizimlar (kolloid eritmalar yoki kolloid suspenziyalar deb ham ataladi) kolloidlar haqidagi fanlarda o‘rganiladi. Muallaq qattiq moddalar suyuqlikda saqlanib turishi mumkin, gazda muallaq turgan qattiq yoki suyuq zarrachalar esa birgalikda aerozol hosil qiladi. Zarrachalar atmosferada qattiq muallaq zarrachalar shaklida ham bo‘lishi va havo ifloslanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Xuddi shunday, kattaroq zarrachalar dengiz chiqindilari yoki kosmik chiqindilarni hosil qilishi mumkin. Alohida qattiq makroskopik zarrachalar yig‘indisi sochiluvchan material deb tavsiflanadi.
Tavsiyalar
- ↑ Particle. AMS Glossary. American Meteorological Society. Дата обращения: 12 апреля 2015. Архивировано 10 мая 2020 года.
- ↑ Equilibrium of a Particle // University Physics. — 3rd. — Addison-Wesley, 1964. — С. 26—27.
- ↑ Equilibrium of a Particle // University Physics. — 3rd. — Addison-Wesley, 1964.
- ↑ Statistical Description of Systems of Particles // Fundamentals of Statistical and Thermal Physics (англ.). — McGraw-Hill Education, 1965. — P. 47ff.
- ↑ J. Dubinski. Galaxy Dynamics and Cosmology on Mckenzie. Canadian Institute for Theoretical Astrophysics. Дата обращения: 24 февраля 2011. Архивировано из оригинала 2 ноября 2021 года.
- ↑ G. Coppola. Sérsic galaxy with Sérsic halo models of early-type galaxies: A tool for N-body simulations (англ.) // Publications of the Astronomical Society of the Pacific : journal. — 2009. — Vol. 121, no. 879. — doi:10.1086/599288. — Bibcode:2009PASP..121..437C. — arXiv:0903.4758.
- ↑ Subatomic particle. YourDictionary.com. Дата обращения: 8 февраля 2010. Архивировано 5 марта 2011 года.
- ↑ Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei, Ions, Compounds and Particles (англ.).
- ↑ Fundamentals of Statistical and Thermal Physics (англ.).
- ↑ Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei, and Particles (англ.).
- ↑ Quantum Physics of Atoms, Molecules, Solids, Nuclei, and Particles (англ.).
- ↑ Fundamentals of Statistical and Thermal Dynamics (англ.).
- ↑ Fundamentals of Statistical and Thermal Dynamics (англ.).
- ↑ Composite particle. YourDictionary.com. Дата обращения: 8 февраля 2010. Архивировано 15 ноября 2010 года.
- ↑ Elementary particle. YourDictionary.com. Дата обращения: 8 февраля 2010. Архивировано 14 октября 2010 года.
- 1 2 A. Graps. N-Body / Particle Simulation Methods (англ.) (20 марта 2000). Дата обращения: 13 ноября 2020. Архивировано из оригинала 5 апреля 2001 года.
- ↑ Colloid. Encyclopædia Britannica (1 июля 2014). Дата обращения: 12 апреля 2015. Архивировано 30 апреля 2015 года.
- ↑ Physical Chemistry. — 5th. — McGraw-Hill Education, 2001.
Qo‘shimcha o‘qish uchun
- Zarracha nima? Florida universiteti, Zarrachalar muhandisligi tadqiqot markazi (23-iyul, 2010).
- D. J. Griffits (2008). Zarrachalar fizikasiga kirish (2-nashr). Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-40601-2.
- M. Alonso; E. J. Finn (1967). «Zarracha dinamikasi». Fundamental universitet fizikasi, 1-jild. Addison-Wesley. LCCN 66010828.
- M. Alonso; E. J. Finn (1967). «Zarrachalar tizimi dinamikasi». Fundamental universitet fizikasi, 1-jild. Addison-Wesley. LCCN 66010828.
- S. Segal. Zarracha nima? — Ta’rif va nazariya. O‘rta maktab kimyosi: yordam va takrorlash. Study.com.
- Zarrachalarni tavsiflash bo‘yicha asosiy qo‘llanma. Malvern Instruments.