Shveysariya haqida

Shveysariya Konfederatsiyasi
nem. Schweizerische Eidgenossenschaft
fr. Confédération suisse
ital. Confederazione Svizzera
retoroman. Confederaziun svizra
Shior: «Unus pro omnibus, omnes pro uno»
«Bir kishi hamma uchun, hamma bir kishi uchun»
Madhiya: «Shveysariya zaburi»
Tashkil topgan 1-avgust 1291 (Ryutli qasamyodi)
Federal respublika, 1848
Mustaqillik sanasi 1499-yilda e’lon qilingan
Tan olingan 24-oktabr 1648 ( Muqaddas Rim imperiyasidan)
Rasmiy tillar nemis tili, fransuz tili, italyan tili, retoroman tili (retoromansh)
Poytaxti
Eng yirik shaharlari Syurix, Jeneva, Bazel, Lozanna, Bern, Lyutsern
Boshqaruv shakli parlament respublikasi sharoitida to‘g‘ridan-to‘g‘ri demokratiya
Davlat tuzilishi shakli konfederatsiya (de-yure)
federatsiya (de-fakto)
A’zolari Federal kengash
Federal kansler Viktor Rossi
Kantonlar kengashi raisi Shtefan Engler
Milliy kengash raisi Pyer-Andre Paj
Davlat dini dunyoviy davlat
Hududi
 • Jami 41 277 km² (dunyoda 135-o‘rinda)
 • Suv yuzasi, % 4,2
Aholisi
 • Hisob-kitob (2025) ↗9 104 063 kishi (102-o‘rin)
 • Zichligi 207 kishi/km²
YIM (XQP)
 • Jami (2024) 851,136 mlrd AQSH dollari (35-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 95 836 AQSH dollari (6-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2024) 942,265 mlrd AQSH dollari (20-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 106 097 AQSH dollari (5-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2022) ▲ 0,967 (juda yuqori; 1-o‘rin o‘rin)
Aholisi nomlanishi shveysariyalik erkak, shveysariyalik ayol,shveysariyaliklar
Pul birligi Shveysariya franki (CHF, kod 756)
Internet domeni .ch, .swiss
ISO kodi CH
Telefon kodi +41
Vaqt mintaqasi CET (UTC+1, yozda UTC+2)
Avtomobil harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Shveysariya (nem. Schweiz, fr. Suisse, ital. Svizzera, retoroman. Svizra, lot. Helvetia), rasmiy nomi — Shveysariya Konfederatsiyasi (nem. Schweizerische Eidgenossenschaft, fr. Confédération suisse, ital. Confederazione Svizzera, retoroman. Confederaziun svizra, lot. Confoederatio Helvetica) — davlat Markaziy Yevropadagi, federativ respublika, uning tarkibiga 26 ta kanton kiradi. Federal hokimiyat organlari Bernda.

Shveysariya G‘arbiy,, Markaziy va Janubiy Yevropa, dengizga chiqish yo‘liga ega emas va Italiya bilan janubda, Fransiya bilan g‘arbda, Germaniya bilan shimolda, Avstriya hamda Lixtenshteyn bilan sharqda chegaradosh. Geografik jihatdan mamlakat Alplar,, Shveysariya platosi va Yura tog‘lari o‘rtasida joylashgan bo‘lib, umumiy maydoni 41 285 km². Alplar hududning katta qismini egallasa-da, Shveysariya aholisi taxminan 8,5 million kishidan iborat bo‘lib, asosan platoda to‘plangan. Eng yirik shaharlar, jumladan, ikkita jahon ahamiyatidagi shahar —  — Syurix va Jeneva.

Shveysariya Ittifoqining tashkil topishi So‘nggi o‘rta asrlar davriga to‘g‘ri keladi va Avstriya hamda Burgundiyaga qarshi qozonilgan harbiy g‘alabalar natijasida yuz bergan. Xususan, Avstriya hamda Burgundiya. Shveysariyaning Muqaddas Rim imperiyasidan mustaqilligi Vestfaliya sulhi 1648-yilda tuzilganida rasman tan olingan. XVI asrdagi Reformatsiyadavridanoq Shveysariya qurolli betaraflik siyosatiga amal qilib keladi. Mamlakat 1815-yildan buyon tashqi urushlarda qatnashmagan va BMTga 2002-yilgacha a’zo bo‘lmagan. Shveysariya — Qizil Xoch tashkilotining vatani va Yevropa erkin savdo assotsiatsiyasi asoschilaridan biri (ammo Yevropa Ittifoqi,, Yevropa iqtisodiy hududi yoki yevro hududiga kirmaydi). Shunga qaramay, mamlakat ikki tomonlama shartnomalar orqali Shengen hududi hamda Yevropa yagona bozori faoliyatida ishtirok etadi.

Shveysariya — ko‘p millatli davlat bo‘lib, etnomadaniy, til,diniy va milliy xilma-xilligi bilan ajralib turadi.

Shveysariya german va roman Yevropasi tutashgan hududda joylashgan. Bu yerda to‘rtta asosiy til va madaniyat mintaqasi mavjud: nemis, fransuz, italyan va retoroman tillari hududlari. Aholining aksariyati nemis tilida so‘zlashsa-da, Shveysariya milliy o‘zligini anglash umumiy tarixiy tajriba va qadriyatlarga asoslanadi. Bular: federalizm,, to‘g‘ridan-to‘g‘ri demokratiya va Alp tog‘lari bilan bog‘liq ramzlardir. Ko‘p tillilik sababli Shveysariya turli tillarda turlicha nomlanadi: Schweiz (nemis tilida); Suisse (fransuz tilida); Svizzera (italyan tilida); va Svizra (retoroman tilida). Ammo Shveysariya tangalari va pochta markalarida to‘rtta milliy tildagi nom o‘rniga mamlakatning lotincha nomi qo‘llanadi: Confoederatio Helvetica, u ko‘pincha «Helvetia».

Shveysariya — dunyodagi eng rivojlangan kapitalistik mamlakatlardan biri. U katta yoshli aholining eng yuqori nominal boyligi darajasi va aholi jon boshiga sakkizinchio‘rindagi YIM ko‘rsatkichi bilan ajralib turadi. Mamlakat iqtisodiy raqobatbardoshlik va inson taraqqiyoti indeksi bo‘yicha yetakchi o‘rinlarni egallaydi. Syurix, Jeneva va Bazel hayot sifati bo‘yicha dunyoning eng yaxshi o‘nta shahri qatoriga kirgan, Syurix esa ikkinchi o‘rinni egallagan. Shveysariyaning ikki shahri — Syurix va Bazel — dunyoning eng yaxshi yuzta ilmiy-texnologik klasteri ro‘yxatiga kirgan.

Dunyodagi eng yuqori mintaqaviy eng kam ish haqi Shveysariyaning Jeneva kantonida belgilangan (1-yanvar 2025-yildan e’tiboran u 4455 Shveysariya franki yoki qariyb 5800 AQSH dollarini.

Etimologiya

Mamlakat nomi kantonlardan biri — Shvits nomidan kelib chiqqan. U 1291-yilda konfederatsiyaga asos solgan uch kantondan biri bo‘lgan. Kanton markazi 972-yildagi manbalarda Suuites, 1281-yilda Switz, hozirgi shaklida esa Schwyz deb atalgan. Bu nom qadimgi yuqori nemis tilidagi suedan — «daraxtzorni kesib-tozalamoq» so‘zidan kelib chiqqan. XIV asrdan mamlakatning o‘zi ham shu kanton nomi bilan atala boshlagan. Aholi o‘zini Eidgenossen (ya’ni konfederatsiya a’zolari) deb atagan, faqat XV asr oxiridan boshlab Schweizer (ya’ni shveysariyaliklar) atamasi ommalashgan. Mamlakatning Shveys (nem. Schweiz) nomidan uning aholisi nomi — shveysariyaliklar (nem. Schweizer, polyak. Szwajcar), undan esa mamlakatning ruscha nomi — Shveysariya, ya’ni «shveysariyaliklar mamlakati» kelib chiqqan.

Geografiya

Shveysariya hududi. Sun’iy yo‘ldoshdan olingan surat

Shveysariya dengizga chiqish yo‘liga ega bo‘lmagan mamlakat bo‘lib, hududi uchta tabiiy mintaqaga bo‘linadi: shimolda Yura tog‘lari, markazda Shveysariya platosi va Alplar janubda joylashgan bo‘lib, mamlakat hududining 61 % ini egallaydi.

Shimoliy chegara qisman Bodensko‘li va Reyn daryosi bo‘ylab o‘tadi. Reyn Shveysariya Alplarining markazidan boshlanadi va sharqiy chegaraning bir qismini tashkil etadi. G‘arbiy chegara Yura tog‘lari, janubiy chegara esa Italiya Alplari va Jeneva ko‘li bo‘ylab o‘tadi. Plato pasttekislikda joylashgan, ammo uning katta qismi dengiz sathidan 500 metrdan yuqoridir. O‘rmonli tizmalardan tashkil topgan (1600 metrgacha) yosh burmali Yura tog‘lari Fransiya va Germaniya hududigacha cho‘zilgan. Shveysariyaning eng baland nuqtasi Pennin Alplaridagi — Dyufur cho‘qqisi (4634 m), eng past nuqtasi esa Lago-Majore ko‘li bo‘lib, dengiz sathidan 193 m balandlikda joylashgan.

Shveysariyada Yevropa zaxiralarining 6 % ini tashkil etuvchi chuchuk suv mavjud. Uning eng yirik daryolari — Rona,, Reyn,, Limmat, Are. Shveysariya ko‘llarga boyligi bilan mashhur. Eng jozibali ko‘llari Shveysariya platosi chekkalarida joylashgan: Jeneva ko‘li (582,4 km²), Firvaldshtet ko‘li (113,8 km²), Tun ko‘li (48,4 km²) janubda, Syurix ko‘li (88,4 km²) sharqda, Bil ko‘li (40 km²) va Nevshatel ko‘li (217,9 km²) shimolda. Ularning aksariyati muzliklardan kelib chiqqan: qadimda katta muzliklar tog‘lardan Shveysariya platosiga tushgan davrda shakllangan. Alplar tizmasidan janubda, Tichino kantonida Lago-Majore (212,3 km²) va Lugano (48,8 km²).

Shtaubbax

Shveysariya hududining qariyb 25 foizi o‘rmonlar bilan qoplangan. O‘rmonlar nafaqat tog‘larda, balki vodiylar va ayrim platolarda ham uchraydi. Yog‘och muhim xomashyo va yoqilg‘i manbai hisoblanadi.

Relyef

Mamlakatning katta qismini Alplar egallagan. Janubda Pennin Alplari (balandligi 4634 metrgacha — Dyufur), Lepontin Alplari,, Retiy Alplari va Bernina massivi.

Yuqori Rona va Old Reynning chuqur bo‘ylama vodiylari Pennin va Lepontin Alplarini Bern Alplaridan (bu yerda Finsteraarxorn tog‘i, balandligi 4274 m) va Glarn Alplaridan ajratib turadi. Bu tizmalarning barchasi mamlakat bo‘ylab janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa cho‘zilgan. Asosan kristalli tog‘ jinslaridan tashkil topgan, eroziya kuchli yemirgan uchli tizmalari ustunlik qiladi. Asosiy dovonlar (Katta Sen-Bernar,, Simplon,, Sen-Gotard,, Bernina) dengiz sathidan 2000 metrdan balandda joylashgan.

Tog‘li Shveysariya manzarasi ko‘plab muzliklar va muzlik hosil qilgan relyef shakllari bilan ajralib turadi. Muzliklarning umumiy maydoni 1950 km². Shveysariyada taxminan 140 ta yirik vodiy muzligi (Alech muzligi va boshqalar), shuningdek, kar va osma muzliklar mavjud. So‘nggi o‘n yilliklarda global iqlim isishi sababli Alp muzliklarining soni va umumiy maydoni qisqargan.

Shahar — Bazel (Rosh minorasi) mamlakat farmatsevtika sanoati markazi bo‘lib, bu tarmoq Shveysariya umumiy eksportining 38 foizidan sal kamrog‘ini tashkil etadi

Foydali qazilmalar

Shveysariyada deyarli foydali qazilmalar mavjud emas. Faqat ko‘mirning katta zaxiralari, temir rudasi konlari, grafit va talkning kichik konlari bor. Tosh tuzi Rona daryosining yuqori oqimi va Germaniya bilan chegaradagi Reyn bo‘yida qazib olinadi; bu mamlakat ehtiyojini qoplaydi. Qurilish sanoati uchun qum,, gil, tosh kabi xomashyolar mavjud. XX asr o‘rtalarigacha ko‘mir asosiy energiya manbai bo‘lib kelgan, 1950-yildan keyin uning o‘rnini asta-sekin neft egallagan. Energiyaning 11,5 foizi suv resurslaridan olinadi, iste’mol qilinadigan elektr energiyasining 55 foizi gidroelektr stansiyalarida ishlab chiqariladi.

Iqlim

Sharqdagi Zent qishlog‘ining qishki manzarasi, Graubyunden

Shveysariyada kontinental iqlim hukmron. U Markaziy Yevropa uchun xos bo‘lib, dengiz sathidan balandlikka qarab sezilarli o‘zgaradi. Mamlakat g‘arbida Atlantika okeanining ta’siri katta. Sharqqa va janubdagi tog‘li hududlarga tomon iqlim tobora kontinental tus oladi. Qish sovuq: plato va vodiylarda harorat nol darajaga yaqinlashadi, tog‘larda esa −11 °C va undan pastga tushadi. Pasttekisliklarda yozgi o‘rtacha harorat +18–20 °C, tog‘larda bir oz pastroq. Jenevada iyulning o‘rtacha harorati 19 °C, yanvarniki taxminan 3 °C. Yiliga qariyb 850 mm yog‘in tushadi. Shimoliy va janubiy kuchli shamollar esadi.

Platodagi Syurixda yillik yog‘in miqdori 1000 mm, Zentda esa 2000 mm dan ko‘proq. Sharqiy Alplarning o‘ziga xosligi shundaki, yillik yog‘inning taxminan 65 foizi qor shaklida yog‘adi. Hatto may–iyun oylarida ham 1500 m dan yuqorida qor donachalari yog‘ishi uchraydi. Ayrim hududlar doimo muz.

Iqlim va landshaft mintaqaga qarab farqlanadi. Shveysariyada tundraga moxlar va lishayniklar bilan birga, palmalar va mimozalarni — xuddi O‘rta yer dengizi sohillaridagidek — uchratish mumkin..

Tarix

Shveysariyaga 1291-yilda asos solingan deb hisoblanadi. O‘sha yili uchta Alp vodiysi aholisi bitim tuzib, hujum sodir bo‘lganda bir-birini qo‘llab-quvvatlashga kelishgan. 1315-yilda shveysariyaliklar Gabsburglar qo‘shinini Morgarten jangida mag‘lub etgach, kelishuv shartlari Brunnen shartnomasi tuzilishi bilan tasdiqlangan. 1513-yilga kelib ittifoq a’zolari soni 13 taga yetgan. Oradan bir yarim o‘n yil o‘tib, Shveysariyada Reformatsiya boshlandi. Keyingi uch asr davomida katoliklar va protestantlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik davom etib, bir necha bor qonli urushlarga aylangan. 1798-yildan Napoleonning Vaterloo jangida 1815-yilda mag‘lub bo‘lguniga qadar Shveysariya Fransiya hukmronligi ostida bo‘lgan. Keyingi yillarda ayrim kantonlardagi patritsiy hokimiyat bilan Shveysariyani demokratik tamoyillarga asoslangan yagona davlatga aylantirish tarafdorlari o‘rtasida kurash ketdi. Kurash 1848-yilda ikkinchi tomonning g‘alabasi bilan yakunlandi. Konstitutsiya qabul qilindi va federal parlament tuzildi. Shundan keyin Shveysariya Konfederatsiyasining tinch rivojlanish davri boshlandi. Mamlakat ikki jahon urushida ham betaraf qoldi. Shveysariya Yevropa Kengashiga 1963-yilda a’zo bo‘ldi. 2002-yilda Shveysariya Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘ldi (bungacha referendumlarda saylovchilar BMTga a’zo bo‘lishga qarshi ovoz berishgan).

Aholisi

Aholi soni
196019611962196319641965196619671968196919701971
5 327 827↗5 434 294↗5 573 815↗5 694 247↗5 789 228↗5 856 472↗5 918 002↗5 991 785↗6 067 714↗6 136 387↗6 180 877↗6 213 399
197219731974197519761977197819791980198119821983
↗6 260 956↗6 307 347↗6 341 405↘6 338 632↘6 302 504↘6 281 174↗6 281 738↗6 294 365↗6 319 408↗6 354 074↗6 391 309↗6 418 773
198419851986198719881989199019911992199319941995
↗6 441 865↗6 470 365↗6 504 124↗6 545 106↗6 593 386↗6 646 912↗6 715 519↗6 799 978↗6 875 364↗6 938 265↗6 993 795↗7 040 687
199619971998199920002001200220032004200520062007
↗7 071 850↗7 088 906↗7 110 001↗7 143 991↗7 184 250↗7 229 854↗7 284 753↗7 339 001↗7 389 625↗7 437 115↗7 483 934↗7 551 117
2008200920102011201220132014201720212023[…]20232024
↗7 647 675↗7 743 831↗7 824 909↗7 912 398↗7 996 861↗8 087 875↗8 211 700↗8 466 017↗8 738 791↗8 902 308↗8 962 300↘8 962 258
20242025
↗9 051 029↗9 104 063

Aholining yosh-jins piramidalari (1971–2019-yillarda Shveysariya aholisining tug‘ilgan joyi bo‘yicha)
Yosh-jins piramidalari (2021-yilda Shveysariya aholisining tug‘ilgan joyi bo‘yicha)

2024-yil holatiga ko‘ra, umumiy aholi soni 8 860 574 kishini tashkil etadi. 2020-yilda Shveysariyada ayollarning birinchi farzandini dunyoga keltirishidagi o‘rtacha yoshi 31,1 yosh bo‘lgan (taqqoslash uchun, Koreya Respublikasida — dunyodagi eng past umumiy tug‘ilish koeffitsiyentiga — 0,84 ta tug‘ilish har bir ayolga to‘g‘ri kelgan (2020-yilda); 2019-yilda ayollarning birinchi tug‘ruqdagi o‘rtacha yoshi 32,2 yosh bo‘lgan). 2024-yil ma’lumotlariga ko‘ra, Shveysariyada har bir ayol o‘rtacha 1,59 nafar farzand ko‘radi.

Aholining yosh tarkibi

  • 0–14 yosh: 15,1 % (o‘g‘il bolalar 685 221 / qizlar 650 802);
  • 15–64 yosh: 64,6 % (erkaklar 2 887 767 / ayollar 2 834 842);
  • 65 yosh va undan katta: 20,3 % (erkaklar 830 117 / ayollar 971 825) (2024-y.).

O‘rtacha yosh

  • Umumiy ko‘rsatkich: 44,2 yosh
  • Erkaklar: 43,5 yosh
  • Ayollar: 44,9 yosh (dunyoda 32-o‘rin, 2024-yil)

Tug‘ilgandagi kutilayotgan o‘rtacha umr davomiyligi

  • Umumiy ko‘rsatkich: 83,9 yosh
  • Erkaklar: 82 yosh
  • Ayollar: 85,8 yosh (dunyoda 9-o‘rin, 2024-yil)

Aholining etnik va til tarkibi

Shveysariyaning tillar Shveysariyaning 1-yanvar 2026-yil holatidagi xaritasi:
Nemis tili (62 %),
Fransuz tili (23 %),
Italyan tili (8 %),
Retoroman tili (0,5 %)

Tarixan Shveysariya Konfederatsiyasi turli til, madaniyat va din guruhlari yonma-yon yashagan sharoitda shakllangan. Aholining 69,2 foizini shveysariyaliklar tashkil etadi. Ularning yagona umumiy tili yo‘q. The World Factbook ma’lumotiga ko‘ra, 2019-yilda Shveysariyada tillarning so‘zlashuvchilar soni bo‘yicha ulushi quyidagicha: 62,1 % — nemis tili (rasmiy), 22,8 % — fransuz tili (rasmiy), 8 % — italyan tili (rasmiy), 5,7 % — ingliz tili,, 3,5 % — portugal tili,, 3,3 % — alban tili,, 2,3 % — serb-xorvat tili,, 2,3 % — ispan tili,, 0,5 % — retoroman tili (rasmiy), 7,9 % — boshqa tillar. Nemis, fransuz, italyan va retoroman tillari Shveysariya Konfederatsiyasining milliy hamda rasmiy tillari hisoblanadi.

Ma’lumotlarga ko‘ra The World Factbook ma’lumotiga ko‘ra, 2020-yilda tug‘ilgan mamlakati bo‘yicha Shveysariya aholisining etnik tarkibi: 69,2 % — shveysariyaliklar,, 4,2 % — nemislar,, 3,2 % — italyanlar,, 2,5 % — portugallar,, 2,1 % — fransuzlar,, 1,1 % — kosovoliklar,, 1 % — turklar, 16,7 % — boshqa etnik guruhlar. Mamlakatda retoromanlar ham yashaydi; ular aholining qariyb 1 foizini tashkil qiladi.

Shveysariyaning fransuz va nemis tillarida so‘zlashuvchi qismlari o‘rtasidagi munosabatlar milliy tarix rivojidagi eng muhim omillardan biridir. Biroq bu munosabatlar doim ham yaxshi bo‘lmagan. XIX asr boshida aholisi zich fransuzzabon hududlar Shveysariyaga qo‘shilganidan buyon ikki asosiy madaniy-til mintaqasi o‘rtasida ko‘plab ziddiyat va nizolar kuzatiladi. Hatto ikki hamjamiyatni ajratuvchi xayoliy chegara ham bor — Ryoshtigraben. Bu munosabatlardagi eng keskin masala yangi Yura kantonini tashkil etish bilan bog‘liq ziddiyat bo‘lgan.

BMT hisob-kitobiga ko‘ra, 2019-yilda Shveysariyada 2,6 million immigrant va ularning avlodlari yashagan; bu mamlakat aholisining 29,9 foizini tashkil etgan.

2023-yilda Shveysariya aholisining 40 foizi chet el kelib chiqishiga ega bo‘lgan, jumladan, 32 foizi immigrantlar edi.

Hududiy tuzilishi

Shveysariyaning ma’muriy bo‘linishi

Shveysariya — federativ respublika bo‘lib, 26 ta kantondan (20 ta kanton (Kanton) va 6 ta yarimkanton (Landesteil)) iborat. Kantonlar okruglarga (Bezirk), okruglar shaharlar va jamoalarga (Gemeinde), ayrim jamoalar esa shahar tumanlariga (Stadtkreis) bo‘linishi mumkin. Quyida kantonlar ro‘yxati keltirilgan. Shveysariyaning ko‘plab shaharlari tilga qarab turli nomlarga ega.

KantonKodi1Eng yirik shahri Rasmiy tiliMaydoni,
km²

Aholisi,
kishi (2018)

SyurixZHSyurix nemis tili1728,91 487 969
BernBEBern nemis tili, fransuz tili5959,11 026 513
LyutsernLULyutsern nemis tili1493,4403 398
UriURAltdorf nemis tili1076,435 693
ShvitsSZShvits nemis tili908,1155 863
ObvaldenOWZarnen nemis tili490,637 378
NidvaldenNWShtans nemis tili276,142 556
GlarusGLGlarus nemis tili685,440 147
TsugZGTsug nemis tili238,7123 948
FriburFRFribur fransuz tili, nemis tili1670,8311 914
ZoloturnSOZoloturn nemis tili790,5269 441
Bazel-ShtadtBSBazel nemis tili37,1193 063
Bazel-LandBLListal nemis tili517,5285 631
ShaffxauzenSHShaffxauzen nemis tili298,580 769
Appensell-AusserrodenARHerizau nemis tili242,954 956
Appensell-InnerrodenAIAppensell nemis tili172,516 003
Sankt-GallenSGSankt-Gallen nemis tili2025,5502 549
GraubyundenGRKur nemis tili, italyan tili, retoroman tili7105,2197 550
ArgauAGArau nemis tili1403,8663 461
TurgauTGFrauenfeld nemis tili990,9270 710
TichinoTIBellinsona italyan tili2812,5354 375
VoVDLozanna fransuz tili3212,1784 822
ValeVSSyon fransuz tili, nemis tili5224,4339 176
NevshatelNENevshatel fransuz tili803,1178 567
JenevaGEJeneva fransuz tili282,4489 524
Yura2JUDelemon fransuz tili838,873 122

1 ISO 3166-2:CH
2 1979-yilda tashkil topgan.

Har bir kantonning o‘z konstitutsiyasi va qonunchiligi bor. Kantonlarning qonun chiqaruvchi organlari — aholi saylaydigan kanton kengashlari (Kantonsrat), ijroiya organlari esa boshqaruv kengashlari (Regierungsrat) bo‘lib, ular bosh vazirlar (Regierungspräsident) (yoki landammanlar (Landammann)), bosh vazir o‘rinbosarlari (Regierungsvizepräsident) (yoki yer shtatgalterlari (Landstatthalter)) hamda hukumat kengashchilaridan (Regierungsrat) iborat bo‘lib, ular kanton kengashlari tomonidan saylanadi.

Shvits kantoni

Roman tilli kantonlarning qonun chiqaruvchi organlari — katta kengashlar (fr. Grand Conseil, ital. Gran Consiglio), ijroiya organlari esa davlat kengashlari (fr. Conseil d’État, ital. Consiglio di Stato). Ular davlat kengashi raislari (fr. Président du Conseil d’État, ital. Presidente del Consiglio di Stato), davlat kengashi raislari o‘rinbosarlari (fr. Vice-président du Conseil d’État, ital. Vicepresidente del Consiglio di Stato) va davlat kengashi a’zolaridan (fr. Conseiller d’État, ital. Consigliere di Stato).

Appensell-Innerroden kantonidagi davlat hokimiyati o‘ziga xos tuzilgan: qonun chiqaruvchi organ — yer jamoasi (Landsgemeinde) bo‘lib, unga barcha saylovchilar kiradi; ijroiya organi — kanton komissiyasi (Standeskommission). U boshqaruvchi landamman (Regierender Landammann), unga yordam beruvchi landamman (Stillstehender Landammann) va hukumat kengashchilaridan (Regierungsrat).

Okruglarni kanton kengashi tayinlaydigan prefekt (Bezirksamman) boshqaradi.

Shaharlarning vakillik organlari — aholi tomonidan saylanadigan jamoa kengashlari (Gemeinderat), ijroiya organlari esa shahar kengashlari (Stadtrat)dir. Ular shahar prezidentlari (Stadtpräsident) va jamoa kengashlari saylaydigan shahar kengashchilaridan (Stadtrat) iborat.

Jamoalarning vakillik organlari — jamoaning barcha aholisidan iborat jamoa yig‘inlari (Gemeindeversammlung), ijroiya organlari esa jamoa kengashlari (Gemeinderat)dir. Kengashlar jamoa prezidentlari (Gemeindepräsident) va yig‘in saylaydigan jamoa kengashchilaridan (Gemeinderat) iborat.

Huquqiy tizim

Eng yuqori sud instansiyasi — Federal sud (Bundesgericht, Tribunal fédéral), apellyatsiya sudlari — yuqori sudlar (Obergericht), Jenevada — Adliya palatasi (Justizhof, Cour De Justice), Bazel-Shtadtda — apellyatsiya sudlari (Appellationsgericht), birinchi instansiya sudlari esa okrug sudlari (Bezirksgericht). Lyutsernda — uchastka sudlari (Amtsgericht), Yuradagi birinchi instansiya sudlari (Gericht erster Instanz), Obvalden, Nidvalden, Glarus, Shaffxauzen, Tsug va Appensell-Ausserrodenda — kanton sudlari (Kantonsgericht), Sankt-Gallenda — uezd sudlari (Kreisgericht), sud tizimining quyi bo‘g‘ini esa yarashtiruv sudlari (Friedensgerichte) hisoblanadi (bunday sudlar barcha kantonlarda mavjud emas). Ma’muriy adliyaning eng yuqori sud instansiyasi — Federal ma’muriy sud (Bundesverwaltungsgericht, Tribunal administratif fédéral).

Siyosiy tuzilishi

Shveysariya — federativ respublika bo‘lib, 20 ta kanton va 6 ta yarimkantondan iborat. Shveysariya hududida 2 ta anklav mavjud:: Byuzingen Germaniya tarkibiga kiradi, Kampyone-d’Italiya esa Italiya tarkibiga kiradi. 1848-yilgacha (qisqa muddatli Gelvetika Respublikasi davridan tashqari) Shveysariya konfederatsiya bo‘lgan; hozir esa amalda federatsiya hisoblanadi. Biroq «konfederatsiya» so‘zi mamlakatning rasmiy nomida saqlanib qolgan. Har bir kantonning o‘z konstitutsiyasi va qonunlari mavjud, ammo ular federal konstitutsiya bilan cheklanadi. Urush va tinchlik, tashqi aloqalar, armiya, temir yo‘l, aloqa, pul emissiyasi, federal budjetni tasdiqlash va boshqa masalalar federal hokimiyat vakolatiga kiradi.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat — ikki palatali Federal majlis bo‘lib, u Milliy kengash va Kantonlar kengashidan iborat. Qonun chiqarish jarayonida ikki palata teng huquqli. Milliy kengashning 200 deputati aholi tomonidan 4 yilga proporsional vakillik tizimi bo‘yicha saylanadi. Shveysariyaning federativ tuzilishi 1848, 1874 va 1999-yilgi konstitutsiyalarda mustahkamlangan. Kantonlar kengashining 46 deputati ko‘pchilik kantonlarda majoritar tizim bo‘yicha nisbiy ko‘pchilik ovozi asosida 20 ta ikki mandatli va 6 ta bir mandatli okrugda saylanadi. Har bir kantondan 2 nafar va har bir yarimkantondan bir nafardan vakil 4 yilga saylanadi (ayrim kantonlarda 3 yilga).

Ijroiya organi — Federal kengash (nemischa Bundesrat, fransuzcha Conseil fédéral, italyancha Consiglio federale) bo‘lib, 7 nafar a’zodan (nemischa Bundesrat, fransuzcha conseiller fédéral, italyancha consigliere federale) iborat. Har bir a’zo Federal ma’muriyatning bitta vazirligiga rahbarlik qiladi. Federal kengashning ikki a’zosi navbatma-navbat konfederatsiya prezidenti ( (nem. Bundespräsident , fr. président de la Confédération, ital. presidente della Confederazione) va vitse-prezident vazifasini bajaradi. Federal kengash apparatiga rahbarlik qilish uchun kansler (nem. Bundeskanzler, fr. chancelier de la Confédération, ital. cancelliere della Confederazione) lavozimi mavjud. Kansler kengashda maslahat ovoziga ega, biroq rasmiy ravishda uning a’zosi hisoblanmaydi.

Federal kengash a’zolari va kansler parlamentning ikki palatasi qo‘shma majlisida 4 yillik muddatga saylanadi. Har yili parlament kengash a’zolari orasidan konfederatsiya prezidenti va vitse-prezidentini tayinlaydi; ularni keyingi yilga qayta tayinlash mumkin emas. Amalda Federal kengash a’zolari deyarli har doim qayta saylanadi, shuning uchun uning tarkibi parlamentning bir necha vakolat muddatida o‘zgarmasligi mumkin. An’anaga ko‘ra, prezidentlik lavozimini kengashning barcha a’zolari navbatma-navbat egallaydi.

Federal saroy, Bern
Bino — Oliy sud Lozannada

Parlament qabul qilgan barcha qonunlar umumxalq ixtiyoriy referendumida ( (to‘g‘ridan-to‘g‘ri demokratiya) tasdiqlanishi yoki rad etilishi mumkin. Buning uchun qonun qabul qilinganidan so‘ng 100 kun ichida kamida 50 ming imzo to‘planishi kerak. Konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritish yoki xalqaro tashkilotlarga qo‘shilish uchun umumxalq majburiy referendumi orqali tasdiqlash talab etiladi. 18 yoshga to‘lgan barcha fuqarolar saylov huquqiga ega.

Shveysariya konfederatsiyasining asosiy tamoyillari 1291-yilda shakllangan. XVIII asr oxirigacha mamlakatda markaziy davlat organlari bo‘lmagan, ammo vaqti-vaqti bilan umumittifoq yig‘inlari — Tagsatzung chaqirilgan. 1798-yilda Shveysariya Fransiya tomonidan bosib olindi va fransuzcha namunadagi konstitutsiya qabul qilindi. 1803-yilda «Mediatsiya akti» » doirasida Napoleon Shveysariyaga mustaqillikni qaytardi. 1848-yilda qabul qilingan birinchi federal konstitutsiya ikki palatali federal parlament tuzishni nazarda tutgan. 1874-yilda referendumlar institutini joriy etuvchi konstitutsiya qabul qilindi. 1999-yilda mazkur konstitutsiyaning tubdan qayta ishlangan yangi tahriri qabul qilindi. Faqat 1971-yilda umumxalq referendumi natijasida ayollar saylov huquqiga ega bo‘ldi, biroq bu huquqni barcha kantonlarda joriy etish 1990-yildagina yakunlandi. Shunday qilib, Shveysariya ayollarning saylov huquqlarini erkaklarniki bilan tenglashtirgan so‘nggi Yevropa davlati bo‘ldi.

Siyosiy partiyalar

O‘ng markazchilar

So‘l markazchilar

Kasaba uyushmalari

Mamlakatdagi eng yirik federal kasaba uyushmalari birlashmasi — Shveysariya kasaba uyushmalari ittifoqi (Schweizerischer Gewerkschaftsbund). Tarmoq bo‘yicha unga sohaviy kasaba uyushmalari, hududiy jihatdan esa kantonal kasaba uyushmalari birlashmalari (Kantonalgewerkschaftsbund) kiradi. Kanton birlashmalari mintaqaviy kasaba uyushmalari birlashmalaridan (Regionalgewerkschaftsbund), mintaqaviy birlashmalar esa mahalliy kasaba uyushmalari birlashmalaridan (Lokalgewerkschaftsbund) tashkil topadi. Oliy organi — kasaba uyushmalari kongressi (Gewerkschaftskongress), kongresslar oralig‘ida esa kasaba uyushmalari birlashmasi boshqaruvi (Gewerkschaftsbundesvorstand) faoliyat yuritadi. Yoshlar tashkiloti — kasaba uyushmalari yoshlari (Gewerkschaftsjugend).

Tashqi siyosat

Shveysariyada uzoq yillik siyosiy va harbiy betaraflik an’analari mavjud. Biroq mamlakat xalqaro hamkorlikda faol qatnashadi va uning hududida ko‘plab xalqaro tashkilotlar bosh qarorgohlari joylashgan. Shveysariya betarafligi qachon boshlanganiga doir bir necha qarash bor. Ayrim olimlarning fikricha, Shveysariya Fransiya bilan 29-noyabr 1516-yilda «abadiy tinchlik» e’lon qilingan sulh shartnomasini tuzgach betaraflikka amal qila boshlagan. Keyinchalik Shveysariya hukumati mamlakat betarafligini belgilashga yo‘l ochgan qator qarorlar qabul qilgan. 1713-yilda Shveysariya betarafligini Fransiya,, Ispaniya,, Niderlandiya va Angliya Utrext sulhini tuzish orqali tan olgan. Ammo 1803-yilda Shveysariya Napoleon Fransiyasi bilan harbiy ittifoq shartnomasini tuzishga majbur bo‘lgan. Shartnomaga ko‘ra, mamlakat harbiy harakatlar uchun o‘z hududini taqdim etishi va Fransiya armiyasiga qo‘shin yuborishi kerak edi. Vena kongressida 1815-yilda Shveysariyaning «abadiy betarafligi» mustahkamlandi. Betaraflik Parijda 20-noyabr 1815-yilda Avstriya, Buyuk Britaniya, Portugaliya,, Prussiya,, Rossiya va Fransiya imzolagan Kafolat akti bilan uzil-kesil tasdiqlanib, aniq belgilandi. 22-yanvar 1506-yilda Shveysariya gvardiyasi tashkil etildi. Uning vazifasi Rim-katolik cherkovi rahbarini va saroyini himoya qilish edi. Dastlab gvardiya tarkibida 150 kishi bo‘lgan (hozir 110 kishi).

Shveysariyaning tashqi siyosati mamlakat konstitutsiyasiga muvofiq doimiy betaraflikning xalqaro-huquqiy maqomiga asoslanadi. Betaraflik siyosatini aniq bir sanadan boshlash qiyin. Shveysariyalik tarixchi Edgar Bonjur bu haqda: «Shveysariya betarafligi tushunchasi Shveysariya millati tushunchasi bilan bir vaqtda paydo bo‘lgan», degan. XIV asrdayoq keyinchalik Shveysariya Konfederatsiyasini tashkil etgan ayrim kantonlarning qo‘shnilari bilan tuzgan shartnomalarida nemischa «stillsitzen» («tinch o‘tirish») atamasi uchraydi. Bu keyinchalik shakllangan betaraflik tushunchasiga yaqin.

Shveysariyaning doimiy betarafligi to‘rtta xalqaro-huquqiy hujjat imzolanishi natijasida yuzaga kelgan: 8 (20) martdagi 1815 yilgi Vena kongressi akti, uning 90-sonli ilovasi qabul qilingan 8 (20) martdagi 1815 yilgi hujjat, Gelvetika ittifoqi ishlari bo‘yicha davlatlar deklaratsiyasi va Shveysariyaning doimiy betarafligi hamda hududiy daxlsizligini tan olish va kafolatlash akti. Betaraflikka faqat tashqi omillar (masalan, urushda mag‘lub bo‘lish) ta’sirida o‘tgan davlatlardan farqli ravishda Shveysariyada bu siyosat ichki siyosiy sabablar bilan ham shakllangan. Millatni birlashtiruvchi g‘oya bo‘lgan betaraflik mamlakatning bo‘sh konfederatsiyadan markazlashgan federativ tuzumga o‘tishiga yordam bergan.

Doimiy qurolli betaraflik siyosati tufayli Alp respublikasi ikki vayronkor jahon urushida qatnashishdan qutulgan va xalqaro obro‘sini mustahkamlagan. Bunga ko‘plab vositachilik tashabbuslari ham hissa qo‘shgan. «Hukumatlar o‘rtasida emas, mamlakatlar o‘rtasida aloqalarni saqlash» tamoyili siyosiy yoki mafkuraviy qarashlardan qat’i nazar, barcha bilan muloqot qilish imkonini bergan.

Shveysariya diplomatik aloqalari uzilgan davlatlarning manfaatlarini uchinchi mamlakatlarda ifodalaydi (masalan, 1955-yilda Iroqdagi SSSR manfaatlarini, Buyuk Britaniyaning Argentinadagi manfaatlarini 1982-yilgi Britaniya–Argentina mojarosi davomida himoya qilgan; hozir esa Shveysariya AQSHning Erondagi va 2008-yilda diplomatik aloqalar uzilgach Rossiya Federatsiyasining Gruziyadagi manfaatlarini ifodalaydi).

2004-yil may oyida Yevropa Ittifoqi va Shveysariya o‘rtasidagi tarmoq shartnomalarining «ikkinchi paketi» imzolandi. U 1-iyun 2002-yilda kuchga kirgan «birinchi paket» bilan birgalikda Shveysariyaning Yevropa Ittifoqiga a’zo bo‘lishiga o‘ziga xos muqobil hisoblanadi.

2005-yilda o‘tkazilgan umumxalq referendumlarida Shveysariya xalqi mamlakatning Shengen va Dublin bitimlariga qo‘shilishini ma’qulladi (bu haqdagi YI bilan kelishuv «ikkinchi paket»ga kiritilgan). Shuningdek, 2004-yilda Yevropa Ittifoqiga yangi qo‘shilgan davlatlarga nisbatan Shveysariya va YI o‘rtasida erkin harakatlanish to‘g‘risidagi shartnoma qoidalarini qo‘llash ham tasdiqlandi (bu «birinchi paket»ga kiradi). Shu bilan birga, Shveysariyaning Yevropa Ittifoqiga qo‘shilishi masalasini avvalgidek «strategik maqsad» emas, balki «siyosiy imkoniyat», ya’ni ehtimoliy tanlov sifatida ko‘rishga qaror qilindi.

1959-yilda Shveysariya Yevropa erkin savdo assotsiatsiyasi asoschilaridan biri bo‘ldi, 2002-yilda esa BMTga a’zo bo‘ldi.

Bazel san’at muzeyi — dunyodagi eng qadimgi ommaviy san’at muzeyi (1661-yilda ochilgan)

Iqtisodiyot

Shveysariya Konfederatsiyasining moliyaviy markazi — Bazeldagi osmono‘par binolardan biri.

Shveysariya — dunyoning eng rivojlangan va boy davlatlaridan biri; unumdorligi yuqori, intensiv qishloq xo‘jaligiga ega, foydali qazilmalari deyarli yo‘q, sanoati yuksak rivojlangan mamlakat. Iqtisodiy raqobatbardoshlik bo‘yicha dunyodagi birinchi o‘nta davlat qatoriga kiradi. Shveysariya iqtisodiyoti tashqi dunyo, avvalo Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan chambarchas bog‘langan (tovar aylanmasining 80–85 foizi), shuningdek, ishlab chiqarish kooperatsiyasi va tashqi savdo bitimlariga tayanadi. G‘arbiy Yevropaning shimolidan janubiga va aksincha harakatlanadigan barcha yuklarning 50 foizidan ortig‘i Shveysariya orqali tranzit o‘tadi. 1998–2000-yillardagi sezilarli o‘sishdan so‘ng iqtisodiyot pasayish bosqichiga kirdi. 2002-yilda YIM 0,5 foizga o‘sib, 417 milliard Shveysariya frankiga yetdi. Inflyatsiya 0,6 foiz bo‘ldi. Ishsizlik 3,3 foizga yetdi. Iqtisodiyotda taxminan 4 million kishi (aholining 57 foizi) band; ulardan 25,8 foizi sanoatda (jumladan, mashinasozlikda 2,7 %, kimyo sanoatida 1,7 %, qishloq va o‘rmon xo‘jaligida 4,1 %), 70,1 foizi xizmat ko‘rsatish sohasida (jumladan, savdoda 16,4 %, bank va sug‘urta sohasida 5,5 %, mehmonxona-restoran biznesida 6,0 %) ishlaydi. Betaraflik siyosati ikki jahon urushida Shveysariya iqtisodiyotini vayronagarchilikdan asragan.

Shveysariyada dunyoning eng yirik to‘rtta oltin tozalash korxonasi joylashgan; ular jahonda qazib olinadigan oltinning uchdan ikki qismini qayta ishlaydi. Shu bois mamlakat qimmatbaho metallning dunyodagi eng yirik importchisi va eksportchisidir. 2014-yilda jahon oltin savdosining importdagi ulushi 23 %, eksportdagi ulushi esa 21 % bo‘lgan; umumiy jahon aylanmasi 321 milliard AQSH dollarini tashkil etgan.

Import

2018-yilda import hajmi CHF 273,389 mlrd (qimmatbaho metallarni hisobga olmaganda) bo‘lgan, jumladan:

  • kimyo va farmatsevtika sanoati mahsulotlari (50,1 mlrd);
  • mashinalar va elektronika (32,1 mlrd);
  • transport vositalari (19,3 mlrd);
  • bijuteriya va zargarlik buyumlari (16,0 mlrd);
  • metallar (15,9 mlrd);
  • asboblar va soatlar (12,2 mlrd);
  • to‘qimachilik mahsulotlari, kiyim va poyabzal (11,7 mlrd);
  • oziq-ovqat mahsulotlari (10,9 mlrd);
  • energiya tashuvchilar (9,5 mlrd);
  • sintetik materiallar va qog‘oz mahsulotlari (8,5 mlrd).

Eksport

2018-yilda eksport hajmi CHF 303,886 mlrd bo‘lgan, jumladan:

  • kimyo va farmatsevtika sanoati mahsulotlari (104,4 mlrd);
  • asboblar va soatlar (38,0 mlrd);
  • mashinalar, uskunalar va elektronika (33,5 mlrd);
  • metallar (14,4 mlrd);
  • bijuteriya va zargarlik buyumlari (11,6 mlrd);
  • oziq-ovqat mahsulotlari (9,0 mlrd);
  • sintetik materiallar va qog‘oz mahsulotlari (5,2 mlrd);
  • transport vositalari (5,0 mlrd);
  • to‘qimachilik mahsulotlari, kiyim va poyabzal (4,9 mlrd);
  • energiya tashuvchilar (2,8 mlrd).

Shveysariya iqtisodiyotining afzalliklari: yuqori malakali ishchi kuchi, ishonchli xizmat ko‘rsatish sohasi, rivojlangan farmatsevtika, mashinasozlik va yuqori aniqlikdagi mexanika tarmoqlari. Kimyo, farmakologiya va bank sohalarida transmilliy konsernlar faoliyat yuritadi. Bank siri xorijiy kapitalni jalb etadi. Bank sektori YIMning 9 foizini tashkil etadi. Ommaviy bozorlar uchun innovatsiyalar (masalan, Swatch soatlari va Smart avtomobillari konsepsiyasi).

Shveysariya iqtisodiyotining zaif tomonlari: resurslarning cheklanganligi va hududning kichikligi.

Turmush darajasi

Shveysariya miqyosida yagona eng kam ish haqi belgilanmagan. Biroq eng kam ish haqi 2017-yildan Nevshatel va Yura kantonlarida (dunyoda ikkinchi eng yuqori ko‘rsatkich — CHF 20 (€ 18,53) soatiga yoki taxminan CHF 3600 (€ 3335,21) oyiga), 1-noyabr 2020-yildan Jeneva kantonida (dunyoda eng yuqori — CHF 23 (€ 21,30) soatiga yoki CHF 4086 (€ 3785,47) oyiga), 1-yanvar 2021-yildan esa Tichino kantonida (dunyoda uchinchi eng yuqori — CHF 19,75 (€ 18,29) soatiga yoki taxminan CHF 3500 (€ 3241,40) oyiga) joriy etilgan. 2015-yilda Shveysariyadagi o‘rtacha oylik ish haqi CHF 6257 (€ 5485,96 (brutto) va CHF 5136 (€ 4502,29 (netto) tashkil etgan.

Moliya

Bir necha o‘n yil davomida Shveysariya Konfederatsiyasi offshor hududlar ro‘yxatiga kiritilgan. Mamlakatda 4 mingga yaqin moliya muassasasi, jumladan xorijiy banklarning ko‘plab filiallari faoliyat ko‘rsatadi. Shveysariya banklari dunyodagi jismoniy va yuridik shaxslar mulki hamda aktivlarini boshqarish bozorining 35–40 foiziga to‘g‘ri keladi. Ichki siyosiy barqarorlik, Shveysariya valyutasining mustahkamligi va «bank siri» tamoyiliga rioya qilinishi tufayli ular mijozlar orasida yaxshi obro‘ga ega. Shveysariyaning eng yirik banki — UBS. Shveysariya kapitalning yirik eksportchisi sifatida AQSH, Yaponiya va Germaniyadan keyin dunyoda to‘rtinchi o‘rinda turadi. Xorijdagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar Shveysariya YIMining 29 foizini tashkil etadi (jahon o‘rtacha ko‘rsatkichi taxminan 8 %). Shveysariya investitsiyalarining 75 foizi rivojlangan sanoat tarmoqlariga yo‘naltiriladi; rivojlanayotgan hududlar orasida Shveysariya kapitalini eng ko‘p Lotin Amerikasi va Janubi-Sharqiy Osiyo jalb qiladi. Sharqiy Yevropaning umumiy investitsiyalardagi ulushi katta emas.

Sanoat

Sanoatda odatda jahon bozoridagi raqobatga muvaffaqiyatli bardosh beradigan va yetakchi mavqeni egallagan yirik transmilliy birlashmalar ustunlik qiladi. Jumladan, «Nestle» (oziq-ovqat, farmatsevtika va kosmetika mahsulotlari, bolalar ovqati), «Novartis» va «Xoffman-la-Rosh» (kimyo-farmatsevtika mahsulotlari), «Alyusyuis» (alyuminiy), Shvetsiya–Shveysariya qo‘shma konserni ABB — «Asea Braun Boveri» (elektrotexnika va turbinasozlik) shular jumlasidan. Shveysariya ko‘pincha dunyoning soat ishlab chiqarish markazi sifatida taniladi. Ko‘p asrlik an’analar va yuksak texnik madaniyatga tayanib, bu yerda soatlar hamda eng nufuzli brendlarning zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi: Rolex, Chopard, Breguet, Patek Philippe, Vacheron Constantin va boshqalar.

Konchilik tarmog‘i

Shveysariyada foydali qazilmalar deyarli yo‘q. Tosh tuzi va qurilish materiallari sanoat ahamiyatiga ega.

Energetika

Taxminan 42 % elektr energiyasi Shveysariyada atom elektr stansiyalarida, 50 % gidroelektr stansiyalarida, qolgan 8 % esa issiqlik elektr stansiyalarida import qilingan neft hisobiga ishlab chiqariladi. GESlarning aksariyati Alplarda joylashgan bo‘lib, bu yerda 40 dan ortiq sun’iy suv ombori yaratilgan. «Yashillar» tashabbusi bilan yangi atom elektr stansiyalari qurilishi vaqtincha to‘xtatilgan. 2050-yilga kelib Shveysariya tabiatga ta’sir nuqtayi nazaridan to‘liq neytral bo‘lishi rejalashtirilgan.

Transport

Gotard avtomobil tunneli

Shveysariya transport tizimi «soat kabi aniq ishlaydi». Federal temir yo‘l kompaniyasiga qarashli umumiy foydalanishdagi asosiy temir yo‘llarning jami 3212 km qismi, ya’ni SBB-CFF-FFS tarmog‘i to‘liq elektrlashtirilgan. Tog‘larda 600 dan ortiq tunnel, jumladan Simplon tunneli (19,8 km) qurilgan. Tog‘li hududlarda funikulyorlar va osma arqon yo‘llari ishlaydi. Avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi taxminan 71 ming km. Sen-Gotard,, Katta Sen-Bernar va boshqa tog‘ dovonlari orqali o‘tadigan yo‘llar muhim ahamiyatga ega.

27-oktabr 2008-yilda Lozannada Shveysariyadagi ilk yerosti metrosi rasman ochildi: uzunligi 5,9 km, 14 ta bekat, poyezdlar mashinistsiz avtomatik boshqariladi. Ungacha metro yo‘llari qisman yerosti bo‘lib, tramvay liniyalariga ko‘proq o‘xshardi.

Shveysariyaning asosiy xalqaro aeroportlari — Jeneva,, Syurix, va Bazel.

Qishloq xo‘jaligi

Qishloq xo‘jaligi asosan chorvachilikka yo‘naltirilgan (go‘sht va sut mahsulotlari ishlab chiqarishga urg‘u beriladi), hosildorligi va mehnat unumdorligi yuqori. Kichik xo‘jaliklar ustunlik qiladi. Shveysariya pishlog‘i asrlar davomida dunyoning ko‘plab mamlakatlarida mashhur. Umuman olganda, qishloq xo‘jaligi mamlakatning oziq-ovqat ehtiyojini 56–57 foiz qoplaydi.

Shveysariya deyarli barcha mamlakatlar bilan tashqi savdo aloqalarini yuritadi. Mamlakat iqtisodiyoti xomashyo va yarimtayyor mahsulotlar importiga ham, sanoat mahsulotlari eksportiga ham kuchli bog‘liq (to‘qimachilik mahsulotlarining 50 % dan ortig‘i, mashinasozlik mahsulotlarining taxminan 70 % i, kimyo va farmatsevtika mahsulotlarining 90 % dan ortig‘i, shuningdek, 98 % mahsuloti eksport qilinadi).

Shveysariya tashqi savdo aylanmasining 80 % i rivojlangan sanoat mamlakatlariga to‘g‘ri keladi. Asosiy hamkorlari YI davlatlari bo‘lib, ular eksport va importning 3/4 qismidan ko‘prog‘ini tashkil etadi. Eng yirik tashqi savdo hamkorlari orasida Germaniya, Fransiya, AQSH, Italiya, Buyuk Britaniya va Benilyuks davlatlari bor.

Turizm

Shveysariya Alplari Firvaldshtet ko‘li yaqinida

An’anaviy turizm mamlakati sifatida Shveysariya Yevropada bu sohada mustahkam mavqega ega. Rivojlangan sayyohlik infratuzilmasi, temir va avtomobil yo‘llari tarmog‘i, go‘zal tabiat va qulay geografik joylashuv mamlakatga ko‘plab sayyohlarni jalb qiladi. Avvalo, nemislar, amerikaliklar va yaponlar, so‘nggi yillarda esa rossiyaliklar, hindlar va xitoyliklar ham kelmoqda. Milliy daromadning 15 foizi turizmdan olinadi.

Alplar Shveysariya hududining 2/3 qismini egallab, har yili minglab faol dam olish ishqibozlarini jalb qiladi. Mamlakatning eng baland nuqtasi Pennin Alplarida joylashgan va Dyufur cho‘qqisi (4634 m) deb ataladi. Shuningdek, Shveysariyada Yevropaning dengiz sathidan eng baland temir yo‘l bekati — Yungfrauyox (3454 m balandlikda) va Yevropaning eng baland joylashgan pivo zavodi — Monshtaynda (1600 m balandlikda) mavjud.

Shveysariyaning eng mashhur chang‘i va dam olish kurortlari:

Madaniyat

Mamlakat madaniyati bir tomondan nemis,, fransuz va italyan madaniyatlari ta’sirida, ikkinchi tomondan esa har bir kantonning o‘ziga xos o‘zligini anglash tuyg‘usi asosida rivojlangan. Shu sababli «Shveysariya madaniyati» aniq nimani anglatishini hanuz aytish qiyin.

Shveysariyaning o‘zida «Shveysariya madaniyati» (odatda folklor) va «Shveysariyadan chiqqan madaniyat» — Shveysariya pasportiga ega kishilar ijod qiladigan barcha janrlar farqlanadi. Masalan, Alp shox karnaylarida chalayotgan musiqachilar uyushmalari ko‘proq «Shveysariya madaniyati»ga, Yello, Gotthard, Krokus va Samael rok-guruhlari esa «Shveysariyadan chiqqan madaniyat»ga mansub. Musiqadagi yorqin namunalardan biri — Tilo Volf va uning Lacrimosa guruhi; u «gotik-rok».

Bazel, Syurix, Bern, Lugano, Sankt-Gallen, Jeneva, Lozanna, Fribur va Nevshatelda universitetlar faoliyat yuritadi (Shveysariyada yagona umummilliy universitet yo‘q; bu vazifani qisman Syurixdagi Oliy texnika maktabi bajaradi). Lozannada ham oliy texnika maktabi, Sankt-Gallenda esa Oliy iqtisodiyot maktabi mavjud. Kasbiy ta’lim muassasalari tarmog‘i rivojlangan. Talabalarning sezilarli qismi xorijliklardir. Umumta’lim maktablari bilan bir qatorda dunyoda yuqori baholanadigan nufuzli xususiy kollejlar mavjud. Zamonaviy Shveysariya haykaltaroshligining asoschisi sifatida e’tirof etiladigan mashhur haykaltarosh German Galler Shveysariyada tug‘ilgan, yashagan va ishlagan.

Shveysariya bilan ko‘plab adabiy voqealar bog‘liq. Masalan, «Sherlok Xolms haqida xotiralar» asari tufayli» Reyxenbax sharsharasi nafaqat go‘zal manzara, balki professor Moriartining «qabri» sifatida ham mashhur. Shilyon qal’asi tarixi Bayronni «Shilyon mahbusi» asarini yozishga ilhomlantirgan. Viktor Frankenshteyn — Meri Shellining «Frankenshteyn yoki zamonaviy Prometey» romani qahramoni — asli jenevalik. Montrega E. Xemingueyning «Alvido, qurol!» romani qahramonlari kelishgan. Rus adabiyotida, avvalo, Uri kantoni Nikolay Stavrogin — F. Dostoyevskiyning «Jinlar».

Montre va Jeneva ko‘li bilan Deep Purple guruhining mashhur «Smoke on the Water» qo‘shig‘i («We all came out to Montreaux, on the lake Geneva shoreline…») bog‘liq.

Bayramlar

Muassasalarning ish vaqti

Shveysariya muassasalari ish kunlari 8:00 dan 12:00 gacha va 14:00 dan 17:00 gacha ishlaydi. Shanba va yakshanba — dam olish kunlari.

Shveysariya banklari odatda dam olish kunlaridan tashqari 8:30 dan 16:30 gacha ochiq bo‘ladi. Haftada bir marta banklar odatdagidan uzoqroq ishlaydi; buni har bir joyda alohida aniqlash kerak. Yirik shaharlardagi pochta bo‘limlari ish kunlari 8:30–12:00 va 13:30–18:30, shanba kuni 7:30–11:00 da ishlaydi; yakshanba dam olish kuni.

Milliy oshxona

Ryoshti

Shveysariya oshxonasi qo‘shni Germaniya, Fransiya va Italiya ta’siri kuchli bo‘lishiga qaramay, dunyo gurmanlari e’tirofiga sazovor. Unda o‘ziga xos ko‘plab tansiq taomlar bor. Shveysariyaning asosiy diqqatga sazovor jihatlaridan biri — shokolad. U XVIII asrdan beri Shveysariyada ishlab chiqariladi, ammo katta obro‘ni XIX asr oxirida qozongan.Shveysariya nafaqat madaniy va milliy xilma-xilligi, balki fransuz, italyan va nemis oshxonalariga mansub taomlarning boy tanlovi bilan ham tanilgan. An’anaviy Shveysariya taomlari bir necha asosiy tarkibiy qismga tayanadi. Eng ko‘p ishlatiladigan mahsulotlar: sut, sariyog‘, pishloq, kartoshka, makkajo‘xori, lavlagi, piyoz, karam, nisbatan oz miqdorda go‘sht, me’yorida tanlangan xushbo‘y ziravorlar va ko‘katlar. Mamlakatda chorvachilik yuksak rivojlanganiga qaramay, shveysariyaliklar dasturxonida go‘sht hanuz kam uchraydi.

Shveysariya oshxonasiga xos taomlar: fondu (Shveysariya oshxonasining eng mashhur taomi), ryoshti, tartiflet, polenta, raklet, merenga.

Adabiyot

Yozuvchilar: Jan-Jak Russo, Yeremiya Gotxelf, Madam de Stal, Sharl Ferdinand Ramyu va boshqalar.

Shveysariya adabiyotining eng mashhur asarlaridan biri, ehtimol, «Xaydi» hikoyasidir. Shveysariya Alplarida bobosi bilan yashaydigan yetim qiz haqidagi bu hikoya hanuz eng mashhur bolalar kitoblaridan biri bo‘lib, Shveysariya timsollaridan biriga aylangan. Uning muallifi — yozuvchi Yoxanna Shpiri (1827–1901) bolalar uchun boshqa ko‘plab kitoblarni ham yozgan.

Ta’lim

Shveysariya ta’lim tizimi xususiy maktablari, yopiq pansionatlari va universitetlari bilan mashhur. Mamlakat islohiy pedagogika vatani bo‘lib, bu yerda ta’lim hanuz Mariya Montessori,, Jan Piaje va Rudolf Shtayner tamoyillariga asoslanadi. Xususiy sektorda o‘qituvchilarning yaxshi tayyorgarligi va sifat an’analari tufayli ta’lim darajasi ancha yuqori. Barqarorlik, xavfsizlik va obro‘-e’tibor kabi ta’lim uchun qulay sharoitlar ham bunga hissa qo‘shadi. Bu omillarning barchasi dunyoning turli mamlakatlaridan ko‘plab talabalar va o‘quvchilarni jalb qiladi. Mehmonxona biznesi bo‘yicha ixtisoslashgan maktablardan tashqari, chet tillari kurslari ham juda mashhur. Turli muddatlarga mo‘ljallangan dasturlar odatda yaxshi natija beradi. Darslarni til egalari zamonaviy uslublardan foydalanib olib boradi. Xususiy til maktablari odatda turli o‘qish joylari va kattalar, bolalar hamda o‘smirlarga moslashtirilgan ko‘plab til dasturlarini taklif qiladi. Xususiy umumta’lim muassasalari ayniqsa nufuzli hisoblanadi.

Xalqaro o‘rta ta’lim sifati tadqiqotiga ko‘ra, Shveysariya 10 yil davomida (2000–2009) maktab bitiruvchilari tayyorgarligi bo‘yicha barqaror yuqori natijalar ko‘rsatgan. Masalan, 2000-yilda maktab ta’limi sifatini baholovchi PISA (Xalqaro o‘quvchilarni baholash dasturi) monitoringida, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (IHTT) o‘tkazgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, Shveysariya 13-o‘rinni 32 mamlakat orasida, 2009-yilda esa 14-o‘rinni 65 mamlakat orasida egallagan. To‘rtta tadqiqotning barchasida (PISA-2000, PISA-2003, PISA-2006 va PISA-2009) shveysariyalik o‘quvchilarning tayyorgarligi IHTT o‘rtacha darajasidan ancha yuqori bo‘lgan.

Shveysariya oliy ta’lim bo‘yicha ham yaxshi natijalar ko‘rsatadi. Dunyoning eng yaxshi universitetlari reytinglarida Shveysariya an’anaviy ravishda 4–9-o‘rinlarni egallab, faqat AQSH, Kanada va Buyuk Britaniyadan ortda qoladi.

Shveysariyadagi ta’lim haqida yetarli ma’lumotga ega bo‘lmagan ayrim kishilar uning narxi Yevropa mezonlariga ko‘ra ham qimmat, deb hisoblashadi. Aslida Shveysariya davlat universitetlarida o‘qish dunyodagi eng arzon oliy ta’lim imkoniyatlaridan biridir.

Din

Sobor — Notr-Dam Lozannada
Mahmud masjidi Syurixda, Shveysariyaning ilk masjidi, 1963-yilda ochilgan





2019-yilda Shveysariyada dinlar tarkibi  Katoliklar (34,4 %) Protestantlar (22,5 %) Boshqa xristianlar (5,7 %) Ateistlar (29,5 %) Musulmonlar (5,5 %) Boshqa dinlar (1,6 %) Ma’lumot yo‘q (0,8 %)

Ma’lumotlarga ko‘ra The World Factbook ma’lumotiga ko‘ra, 2019-yilda Shveysariya aholisining diniy tarkibi quyidagicha: katoliklar, — 34,4 %, ateistlar, — 29,5 %, protestantlar — 22,5 %, boshqa xristianlar — 5,7 %, musulmonlar — 5,5 %, boshqa dinlar — 1,6 %, ma’lumot yo‘q — 0,8 %.

Protestantizm

Eng yirik protestant diniy tashkiloti — Shveysariya Yevangelik-reformat cherkovi bo‘lib, quyidagi mahalliy cherkovlardan tashkil topgan:

  • (ko‘pchilik cherkovlari)
    • Bern–Yura–Zoloturn reformat cherkovi (Reformierte Kirchen Bern-Jura-Solothurn) — Bern, Zoloturn va Yura kantonlaridagi svinglichilarni birlashtiradi; Bern kantonida ko‘pchilik cherkovi hisoblanadi.
    • Syurix kantoni Yevangelik-reformat mahalliy cherkovi (Evangelisch-reformierte Landeskirche des Kantons Zürich) — Syurix kantonidagi svinglichilarni birlashtiradi va kantonda ko‘pchilik cherkovi hisoblanadi.
    • Bazel-Land kantoni Yevangelik-reformat cherkovi (Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons Basel-Landschaft) — Bazel-Land kantonidagi svinglichilarni birlashtiradi va kantonda ko‘pchilik cherkovi hisoblanadi.
    • Bazel-Shtadt Yevangelik-reformat cherkovi (Evangelisch-reformierte Kirche Basel-Stadt) — Bazel-Shtadt kantonidagi svinglichilarni birlashtiradi va kantonda ko‘pchilik cherkovi hisoblanadi.
    • Glarus kantoni Yevangelik-reformat mahalliy cherkovi (Evangelisch-Reformierte Landeskirche des Kantons Glarus)
    • Appensell Yevangelik-reformat mahalliy cherkovi (Evangelisch-reformierte Landeskirche beider Appenzell) — Appensell-Ausserrodenda ko‘pchilik cherkovi hisoblanadi.
    • Turgau kantoni Yevangelik mahalliy cherkovi (Evangelische Landeskirche des Kantons Thurgau)
    • Nevshatel kantoni Yevangelik-reformat cherkovi (Église réformée évangélique du canton de Neuchâtel) — Nevshateldagi kalvinchilarni birlashtiradi va kantonda ko‘pchilik cherkovi hisoblanadi.
    • Vo kantoni Yevangelik-reformat cherkovi (Église Évangélique Réformée du canton de Vaud) — Vodagi kalvinchilarni birlashtiradi va kantonda ko‘pchilik cherkovi hisoblanadi.
  • (boshqalar)
    • Shaffxauzen kantoni Yevangelik-reformat cherkovi (Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons Schaffhausen)
    • Graubyunden Yevangelik-reformat mahalliy cherkovi (Evangelisch-reformierte Landeskirche Graubünden) — nemiszabon hududlardagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Argau reformat mahalliy cherkovi (Reformierte Landeskirche Aargau) — kantonning g‘arbiy qismidagi (sobiq Bern Argau) dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Sankt-Gallen kantoni Yevangelik-reformat cherkovi (Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons St. Gallen)
    • Jeneva protestant cherkovi (Église Protestante de Genève) — Jenevadagi kalvinchilarni birlashtiradi.
    • Jeneva Erkin yevangelik cherkovi (Église Évangélique Libre de Genève) — Jenevadagi kalvinchilarni birlashtiradi.
    • Fribur kantoni Yevangelik-reformat cherkovi (nem. Evangelisch-reformierte Kirche des Kantons Freiburg, fr. Eglise Evangélique Réformée du canton de Fribourg)
    • Lyutsern kantoni Yevangelik-reformat cherkovi (nem. Evangelisch-Reformierte Kirche des Kantons Luzern)
    • Nidvalden Yevangelik-reformat cherkovi (Evangelisch-Reformierte Kirche Nidwalden)
    • Obvalden kantoni Yevangelik-reformat cherkov jamoalari assotsiatsiyasi (Verband der evangelisch-reformierten Kirchgemeinden des Kantons Obwalden)
    • Shvits Yevangelik-reformat kantonal cherkovi (Evangelisch-reformierte Kantonalkirche Schwyz)
    • Zoloturn kantonidagi Yevangelik-reformat cherkov (Evangelisch-Reformierte Kirche im Kanton Solothurn)
    • Uri Yevangelik-reformat mahalliy cherkovi (Evangelisch-Reformierte Landeskirche Uri)
    • Vale Yevangelik-reformat cherkovi (Evangelisch-Reformierte Kirche des Wallis)
    • Tsug kantoni Yevangelik-reformat jamoalari (Evangelisch-reformierte Kirchgemeinde des Kantons Zug)
    • Tichino Yevangelik-reformat cherkovi (Chiesa evangelica riformata nel Ticino)
    • Shveysariyadagi Yevangelik-metodist cherkovi (Evangelisch-methodistische Kirche in der Schweiz) — Shveysariyaning barcha metodistlarini birlashtiradi.

Shveysariyada diniy konfessiyalar o‘rtasidagi farqlar har doim til chegaralariga mos kelmaydi. Protestantlar orasida fransuzzabon kalvinchilar ham, nemiszabon svinglichilar ham bor.

Lyuteranlarning bir qismi Shveysariya va Lixtenshteyn Yevangelik-lyuteran cherkovlari ittifoqiga (Bund Evangelisch-Lutherischer Kirchen in der Schweiz und im Fürstentum Liechtenstein) birlashgan. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • Jeneva Yevangelik-lyuteran cherkovi — Jeneva lyuteranlarini birlashtiradi.
  • Bazel va Shimoli-g‘arbiy Shveysariya Yevangelik-lyuteran cherkovi (Evangelisch-Lutherische Kirche Basel und Nordwestschweiz) — ikkala Bazel lyuteranlarini birlashtiradi.
  • Bern Yevangelik-lyuteran cherkovi (Evangelisch-Lutherische Kirche Bern) — Bern lyuteranlarini birlashtiradi.
  • Syurix Yevangelik-lyuteran cherkovi (Evangelisch-Lutherische Kirche Zürich) — Syurix lyuteranlarini birlashtiradi.
  • Lixtenshteyn Yevangelik-lyuteran cherkovi (Evangelisch-Lutherische Kirche im Fürstentum Liechtenstein) — Lixtenshteyn lyuteranlarini birlashtiradi.

Moraviya cherkovining Kontinental-Yevropa provinsiyasiga mansub 5 ta jamoa mavjud (Bern, Bazel, Syurix, Magden (Argau) va Mentsiken (Argau) shaharlarida) (Europäisch-Festländische Provinz der Brüderunität).

Mennonitlar Shveysariya Mennonitlar konferensiyasiga birlashgan 13 ta jamoa orqali faoliyat yuritadi (Konferenz der Mennoniten der Schweiz).

Boshqa protestant guruhlar qatorida adventistlar, baptistlar, elliginchi kunchilar Apostol cherkovi, Shveysariya elliginchi kunchilar missiyasi, Najot armiyasi va boshqalarni ko‘rsatish mumkin.

Katolitsizm

Katoliklar quyidagi tuzilmalarda faoliyat yuritadi:

  • Bazel yeparxiyasi (Argau, ikkala Bazel, Bern, Yura, Lyutsern, Shaffxauzen, Zoloturn, Turgau, Tsug)
    • Avliyo Urs yeparxiya mintaqasi (ikkala Bazel va Argau) — Argau kantonining sharqiy qismidagi (sobiq Baden grafligi va Erkin amtlar) dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Avliyo Verena yeparxiya mintaqasi (Bern, Yura va Zoloturn) — Yura va Zoloturndagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Avliyo Viktor yeparxiya mintaqasi (Lyutsern, Shaffxauzen, Turgau va Tsug) — Lyutsern, Shaffxauzen va Tsugdagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
  • Kur yeparxiyasi (Graubyunden, Glarus, Nidvalden, Obvalden, Uri, Shvits, Syurix)
    • Graubyunden bosh vikariati — italyanzabon va retoromanzabon hududlardagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Shvits, Uri, Nidvalden va Obvalden bosh vikariati — jami 4 kantondagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Syurix va Glarus bosh vikariati
  • Lozanna, Jeneva va Fribur yeparxiyasi (Fribur, Jeneva, Nevshatel, Vo)
    • Fribur yepiskoplik vikariati — kantondagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Jeneva yepiskoplik vikariati — kantondagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
    • Vo yepiskoplik vikariati
    • Nevshatel yepiskoplik vikariati
  • Lugano yeparxiyasi (Tichino) — kantondagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
  • Sankt-Gallen yeparxiyasi (ikkala Appensell va Sankt-Gallen) — Appensell-Innerrodendagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
  • Vale yeparxiyasi — kantondagi dindorlarning ko‘pchiligini birlashtiradi.
  • Aynzideln hududiy abbatligi

Ularning barchasi bevosita Muqaddas taxtga bo‘ysunadi.

Yahudiylik
Yahudiy jamoasi Bazelda (suratda: Bazel bosh sinagogasi) 1973-yilda davlat tomonidan ommaviy huquq instituti sifatida tan olingan Shveysariyadagi birinchi jamoa bo‘lgan.

Shveysariyadagi yahudiylik Shveysariya yahudiy jamoalari ittifoqi (Schweizerischer Israelitischer Gemeindebund) orqali namoyon bo‘ladi. Uning tarkibiga quyidagilar kiradi:

  • Bazel yahudiy jamoasi (Israelitische Gemeinde Basel)
  • Bern yahudiy jamoasi (Jüdische Gemeinde Bern)
  • Bremgarten yahudiy jamoasi (Israelitische Cultusgemeinde Bremgarten) (Bern)
  • Bil yahudiy jamoasi (Jüdische Gemeinde Biel, Communauté Juive Bienne)
  • Zoloturn yahudiy jamoasi (Jüdische Gemeinde Solothurn)
  • Sankt-Gallen yahudiy jamoasi (Jüdische Gemeinde St. Gallen)
  • Endingen yahudiy diniy jamoasi (Israelitische Kultusgemeinde Endingen) (Sankt-Gallen)
  • Vintertur yahudiy jamoasi (Israelitische Gemeinde Winterthur) (Syurix)
  • Agudas Axim yahudiy jamoasi (Jüdische Gemeinde Agudas Achim) (Syurix)
  • Syurix yahudiy diniy-marosim jamoasi (Israelitische Cultusgemeinde Zürich)
  • Syurix yahudiy diniy jamoasi (Israelitische Religionsgesellschaft Zürich)
  • Jeneva yahudiy jamoasi (Communauté Israélite de Genève)
  • Nevshatel kantoni yahudiy jamoasi (Communauté Israélite du Canton de Neuchâtel)
  • Lozanna va Vo kantoni yahudiy jamoasi (Communauté Israélite de Lausanne et du ct de Vaud)
  • Fribur yahudiy jamoasi (Communauté Israélite de Fribourg)
Islom

Shveysariyada 400 mingga yaqin musulmon yashaydi, ular asosan turklar va kosovoliklardir. 29-noyabr 2009-yilda mamlakatda umumxalq referendumi orqali konstitutsiyaga mamlakatda minoralar qurishni taqiqlovchi tuzatish qabul qilindi. Bundan tashqari, Shveysariyada kosher va halol usulda hayvon so‘yish taqiqlangan, chunki bu usullar yetarlicha insonparvar emas deb hisoblangan.

Sport

Shvingen (milliy kurash)

Chang‘i sporti turlari va alpinizm Shveysariyada juda mashhur. Davos,, Sankt-Morits va Tsermatt kabi joylar dunyoning eng yaxshi chang‘i markazlaridan hisoblanadi. Qo‘shni Avstriyadagidek, tog‘ chang‘i sporti eng ommabop turlardan biridir. XX va XXI asrlarda Shveysariya tog‘ chang‘ichilari dunyoning eng kuchlilari qatoriga kiradi.

Shveysariyadagi Sankt-Morits ikki marta (1928 va 1948) mezbonlik qilganqishki Olimpiya o‘yinlariga.

Shveysariya piyoda sayohat uchun juda qulay mamlakat. Landshaftining xilma-xilligi tufayli har kim o‘z qobiliyati va xohishiga mos yo‘l topa oladi. Mamlakatda 180 dan ortiq yo‘nalishni qamrab olgan keng piyoda yo‘llari tarmog‘i bor.

Shveysariya — velosipedlar mamlakati. Bu yerda velosipedda yurish oddiy mashg‘ulotdan ko‘ra ko‘proq — tabiatdan zavqlanishning sog‘lom usulidir. Mamlakatda turli qiyinlik darajalariga mos 3300 km velosiped yo‘llari mavjud. 1998-yilda boshlangan «Veloland Schweiz» loyihasi to‘qqizta milliy velosiped yo‘nalishidan iborat. Shveysariyaning ayrim shaharlarida velosipedni pul garovi yoki hujjat evaziga bepul ijaraga olish mumkin.

Shveysariya landshafti qoyaga chiqish uchun juda mos.

Xalqaro futbol va xokkey boshqaruv tashkilotlari — Xalqaro futbol assotsiatsiyalari federatsiyasi (FIFA) va Xalqaro xokkey federatsiyasi (IIHF) bosh qarorgohlari Syurixda joylashgan. Boshqa ko‘plab xalqaro sport federatsiyalarining qarorgohlari ham Shveysariyada. Masalan, Xalqaro Olimpiya qo‘mitasi (XOQ), Olimpiya muzeyi, XOQ va Sport arbitraj sudi (CAS) Lozannada joylashgan.

Xokkey, tennis, qishki sport turlari va futbol juda mashhur.

2008-yilda Avstriya bilan birga Yevropa futbol chempionatiga mezbonlik qilgan.

Ommaviy axborot vositalari

Shveysariya milliy bozorining nihoyatda kichikligiga qaramay, elektron va bosma ommaviy axborot vositalari tarmog‘i yaxshi rivojlangan.

Gazetalar

Yana qarang: Turkum: Shveysariya gazetalari

Shveysariyaning zamonaviy gazeta bozori Reformatsiya ta’sirida shakllana boshlagan. 1610-yilda Bazelda Shveysariyaning birinchi muntazam gazetasi — «Ordinari-Tsaytung» chop etila boshlagan. 1620-yilda Syurixda gazetalar nashr etila boshlagan. Ulardan biri — «Ordinari-Voxentsaytung» — mamlakatning norasmiy «bosh» gazetasi hisoblangan «Noye Tsyurxer Tsaytung»ning (Neue Zürcher Zeitung) bevosita o‘tmishdoshi sanaladi. 1827-yilda Shveysariyada 27 ta gazeta chiqqan. 1830-yilgi inqilobiy voqealardan keyin senzura bekor qilingach, nashrlar soni tez o‘sdi va 1857-yilga kelib Konfederatsiyada 180 ta gazeta nashr etildi. Shveysariyada eng ko‘p gazeta XX asrning 30-yillarida chiqqan (400 tadan ortiq). Keyin ularning soni kamayishni boshladi va bu jarayon hozirgacha davom etmoqda.

Shveysariyadagi birinchi umumdavlat, mintaqalararo gazeta — «Shvaytser Tsaytung» — 1842-yilda Sankt-Gallen shahrida nashr etila boshlagan. O‘sha davrdagi Shveysariya matbuotining o‘ziga xos xususiyati gazetalar mafkuraviy jihatdan keskin bo‘linganida edi: katolik-konservativ yo‘nalishdagi nashrlarga liberal-progressiv gazetalar qarshi turgan. 1893-yilda Syurixda «Tages-Ansayger» gazetasi — birinchi «partiyadan ustun» (shu ma’noda «mustaqil») gazeta nashr etila boshlagan.

1850-yilda «Der Bund» gazetasi tashkil etilishi bilan Shveysariyada muntazam ishlaydigan professional tahririyatga ega birinchi gazeta paydo bo‘lgan. «Noye Tsyurxer Tsaytung» (2005-yil yanvarda o‘zining 225 yilligini nishonlagan) tahririyatida siyosat, iqtisodiyot, madaniyat va boshqa muayyan mavzular bilan shug‘ullanuvchi ixtisoslashgan bo‘limlar tuzgan ilk gazeta bo‘lgan.

Bugungi kunda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan davriy bosma nashrlar soni bo‘yicha Shveysariya dunyoda yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi. Shunga qaramay, mamlakatdagi qariyb 200 ta asosiy kundalik gazetaning aksariyati (ularning umumiy adadi taxminan 3,5 million nusxa) yaqqol mahalliy xususiyatga ega bo‘lib, asosan mahalliy voqealarga e’tibor qaratadi.

Hozirda Shveysariyaning nemis tilidagi yetakchi nashrlari — «Blik» bulvar gazetasi (275 ming nusxa), Syurixda chop etiladigan, axborotga boy «Tages Ansayger» (259 ming nusxa; Moskvada muxbiri bor) va «Noye Syurxer Saytung» (139 ming nusxa). Fransuz tilidagi nashrlar orasida «Maten» bulvar gazetasi (187 ming nusxa), «Le Tan» (97 ming nusxa), «Van-katr-er» (97 ming nusxa), «Tribyun de Jenev» (65 ming nusxa), italyan tilidagilar orasida esa «Korriere del Tichino» (24 ming nusxa) yetakchilik qiladi.

Bozorning sezilarli qisminibulvar uslubidagi «transport gazetalari» — asosan jamoat transporti bekatlarida bepul tarqatiladigan «20 minut» (taxminan 100 ming nusxa) va «Metropol» (130 ming nusxa), shuningdek, reklama va korporativ nashrlar — «KOOP-Saytung» (qariyb 1,5 million nusxa) hamda «Vir Bryukkenbauer» (1,3 million nusxa) egallaydi. Bu gazetalarda axborot va tahlil bo‘limlari yo‘q.

Umummilliy ahamiyatga ega yirik Shveysariya gazetalarining aksariyati rasmiy tirajlarini izchil kamaytirmoqda. 2004-yilda mamlakatning eng yirik bulvar gazetasi «Blick» tiraji taxminan 275 ming nusxani tashkil etgan. Bern aglomeratsiyasi va ayrim qo‘shni shaharlarda nashr etiladigan «Der Bund» axborot gazetasi hozirda kuniga 60 mingdan sal ko‘proq nusxada sotiladi. Yakshanba gazetalari bozorida ham shunga o‘xshash vaziyat kuzatilmoqda. Ommabop «Zonntagstsaytung» gazetasining tiraji so‘nggi uch yil ichida 8,6 % ga kamayib, hozir 202 ming nusxani tashkil qilmoqda; «Zonntagsblik» gazetasining nusxalari soni esa shu davrda 312 minggacha qisqargan.

Faqat Bernning ommabop «Berner Saytung» gazetasi (tiraji — 163 ming nusxa) va katta talabga ega, bulvar uslubidagi suratli «Shvaytser Illyustrirte» jurnali (255,7 ming nusxa) o‘z mavqeyini saqlab qola oldi. Ayni paytda Shveysariyaning asosiy axborot jurnali «Fekts» tirajini 80 ming nusxagacha kamaytirdi. Bu tendensiyalar, avvalo, e’lon qilinayotgan reklamalar sonining uzluksiz qisqarishi va internet matbuoti ommalashib borayotgani bilan bog‘liq. 2007-yil iyulida «Fekts» jurnali faoliyatini to‘xtatdi.

Shveysariyada ommaviy axborot vositalari rivojlanishi uchun noqulay sharoitlar nafaqat tirajlar qisqarishiga, balki «tarkibiy qisqartirishlar» zaruratiga ham olib kelmoqda. Masalan, 2003-yilda Shveysariyaning «SF-DRS» telekompaniyasi Moskvadagi muxbirlik punktini yopdi («Tages-Ansayger» gazetasi muxbiridan tashqari, Moskvada Shveysariyaning nemis tilidagi «DRS» radiosi vakiligina qoldi). Endilikda Rossiyadan axborot olishda ko‘plab Shveysariya gazetalari tajribasidan foydalaniladi: materiallar yozish uchun boshqa nemis tilida so‘zlashuvchi mamlakatlar, avvalo Germaniya gazetalarining Moskvadagi muxbirlari jalb qilinadi. «SF-1» telekanali esa bundan buyon Rossiyaga oid tasvirlarni Avstriyaning «ORF» telekanali orqali oladi.

Televideniye

Shveysariyaning televideniye bozori 1931-yilda tashkil etilgan «Shveysariya radioeshittirish va televideniye jamiyati» (nemischa:Schweizerische Radio- und Fernsehgesellschaft, SRG, fransuzcha:Société suisse de radiodiffusion et télévision, SSR, italyancha:Socièta svizzera di radio-televisione, SHORT) nazorati ostida. Radio va televideniye eshittirishlari nemis (amalda «nemis tilidagi» teleko‘rsatuvlarning qariyb 80 % i adabiy nemis tilidan keskin farq qiladigan shevalarda tayyorlanadi), fransuz va italyan tillarida (Graubyunden kantonida, shuningdek, romansh tilida) olib boriladi. «SHORT» shaklan aksiyadorlik jamiyati bo‘lsa-da, Shveysariyaning boshqa iqtisodiy sohalaridagi ko‘plab aksiyadorlik tuzilmalari singari, aslida davlatdan subsidiya oladigan davlat tuzilmasidir.

Bunday subsidiyalar rasman «to‘rt tilli» milliy teleeshittirish tizimining «avvaldan zarar ko‘rishi ma’lum bo‘lgan» faoliyatini qo‘llab-quvvatlash zarurati bilan asoslanadi. Ayniqsa, Shveysariyada qo‘shni mamlakatlar — avvalo Germaniya, shuningdek, Fransiya va Italiya telekanallarini erkin tomosha qilish mumkinligi hisobga olinadi. Agar 2000-yilda SRG SSR o‘z faoliyatidan 24,5 million Shveysariya franki foyda olgan bo‘lsa, 2002-yilga kelib uning zarari 4,4 million Shveysariya frankini tashkil etdi. Bunga mamlakatdagi noqulay iqtisodiy vaziyat vareklama yetishmasligi, shuningdek, televideniye abonent to‘lovidan ozod etilgan tomoshabinlar toifalari sonining ortishi sabab bo‘ldi. Shu bois 2004-yilda davlat SRG SSRni qo‘llab-quvvatlashga 30 milliondan ortiq Shveysariya franki ajratishga majbur bo‘ldi.

ShveysariyaningSRF1(nemis tilida) vaSRF zwei(nemis tilida) telekanallari (SRG SSR tarkibidagi davlat teleradiokompaniyasi SRG tomonidan tayyorlanadi) eng ko‘p tomosha qilinadigan vaqtda, asosan, sport hamda ijtimoiy-siyosiy ko‘rsatuvlarni efirga uzatadi. Shu sababli Shveysariya tomoshabinlari ko‘ngilochar dasturlarga bo‘lgan ehtiyojini odatda xorijiy telekanallar orqali qondiradi. Xususiy radioeshittirishdan farqli o‘laroq, xususiy televideniye Shveysariyada hali ham davlat televideniyesiga haqiqiy muqobil sifatida mustahkam o‘rnasha olmadi.

XususiyTV3 (Shveysariya)(nemis tilida) vaTele 24(nemis tilida) telekanallari Shveysariya teleauditoriyasining qariyb 3 % ini qo‘lga kiritgan bo‘lsa-da, bozor sharoitida o‘z xarajatlarini qoplay olmadi va 2002-yilda faoliyatini to‘xtatdi. 2003-yil noyabr boshida Shveysariyada xususiy televideniye tashkil etishga yana bir urinish boshlandi. Federal kengash (mamlakat hukumati) tegishli litsenziyaniU1 (telekanal)(nemis tilida) telekanaliga berdi. Litsenziya 10 yil muddatga berilgan bo‘lib, nemis tilidagi dasturlarni butun mamlakat bo‘ylab namoyish etish huquqini ta’minlaydi. 2005-yil boshiga kelib telekanal Shveysariya elektron ommaviy axborot vositalari bozorida sezilarli o‘rin egallay olmadi.

Shveysariya hanuz xususiy telekompaniyalar uchun murakkab bozor bo‘lib qolayotganining asosiy sababi, eng avvalo, noqulay qonunchilik sharoitlaridir. Yana bir sabab — Shveysariya televideniyesiga joylashtiriladiganreklama ulushining nisbatan kamligidir. Germaniyada mamlakatdagi barcha reklamaning qariyb 45 % i televideniyega to‘g‘ri kelsa, Shveysariyada bu ko‘rsatkich atigi 18,1 % ni tashkil etadi (Konfederatsiyadagi jami reklamaning 43 % i gazetalar hissasiga to‘g‘ri keladi).

Hozirda Shveysariyaning 21-iyun 1991-yildagi «Radio va teleeshittirish to‘g‘risida»gi qonuni takomillashtirilmoqda. Uning yangi tahriri televideniye va radio sohasida xususiy faoliyatga, eng avvalo qo‘shimcha reklama jalb qilishga kengroq imkoniyatlar yaratishi kerak.

Qurolli kuchlar

Vokzalda dam olayotgan harbiy xizmatchi
Harbiy xizmatchilar mashg‘ulotlarda
Tog‘ cho‘qqisidagi radiolokatsiya stansiyasiPilatus, 2016-yil

Shveysariyaning 2017—2020-yillarga mo‘ljallangan harbiy budjeti 20 milliard frank (20,68 milliard AQSh dollari), ya’ni yiliga taxminan 5 milliard frank miqdorida tasdiqlangan.

Muntazam qurolli kuchlar tarkibi qariyb 5000 kishidan iborat (faqat doimiy harbiy xizmatchilar).

Zaxiradagi harbiylar soni taxminan 240 200 kishi.

Harbiylashtirilgan tuzilmalar: fuqaro muhofazasi kuchlari — 280 000 kishi. An’anaga ko‘ra, Shveysariya fuqarolari jangovar qurolni uyida saqlash huquqiga ega.

Shaxsiy tarkibni shakllantirish:chaqiruv asosida hamda professional asosda.

Xizmat muddati: 18—21 hafta (19—20 yoshda), shundan so‘ng 10 ta qayta tayyorgarlik kursi o‘tkaziladi, har biri 3 haftadan (20—42 yoshda).

Safarbarlik resurslari: 2,1 million kishi, jumladan, harbiy xizmatga yaroqli 1,7 million kishi.

Qurolli kuchlardan voz kechish urinishlari

Shveysariyada ikki marta (1989 va 2001-yillarda) muntazam armiyadan voz kechish bo‘yicha referendum o‘tkazilgan; har ikkala safar ham bu taklif rad etilgan.

Adabiyotlar

  • Сабельников Л. В. Швейцария. Экономика и внешняя торговля. М., 1962
  • Могутин В. Б. Швейцария: большой бизнес маленькой страны. М., 1975
  • Драгунов Г. П. Швейцария: история и современность. М., 1978
  • Драгунов Г. П. Чёртов мост. По следам Суворова в Швейцарии. «Мысль», 1995
  • Пособие по демократии: Функционирование демократического государства на примере Швейцарии. М., 1994
  • Шаффхаузер Р. Основы швейцарского общинного права на примере общинного права кантона Санкт-Галлен. СПб, 1996
  • Шишкин, Михаил: Русская Швейцария. Москва: Вагриус. ISBN 5-9697-0290-0
  • И.Петров. Очерки истории Швейцарии. Екатеринбург, 2006
  • Степанов А. И. Русские и швейцарцы. Записки дипломата. М., 2006
  • Кружков В., Марков О. 200 лет без войн. Швейцарский нейтралитет в новом веке. // Международная жизнь, № 8, 2002. Архивировано из оригинала 7 января 2009 года.
  • Clive H. Church (2004). The Politics and Government of Switzerland. Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-69277-2.
  • Dieter Fahrni (2003). An Outline History of Switzerland. From the Origins to the Present Day. 8th enlarged edition. Pro Helvetia, Zurich. ISBN 3-908102-61-8
  • Büchi Ch. «Röstigraben». Das Verhältnis zwischen deutscher und französischer Schweiz. Geschichte und Perspektiven. NZZ-Verlag. Zürich. 2002.
  • Швейцер В. Я., Степанов А. И. Парадоксальная Швейцария // Государства Альпийского региона и страны Бенилюкс в меняющемся мире / Ред. Швейцер В. Я. М.: Весь Мир, 2009

Havolalar