
Aysberg (nemischa Eisberg, «muz tog‘i») — katta erkin suzuvchi muz bo‘lagi bo‘lib, okean yoki dengizda uchraydi. Odatda, aysberglar shelf muzliklaridan ajralib chiqadi. Muzning zichligi 920 kg/m³, dengiz suvining zichligi esa taxminan 1025 kg/m³ bo‘lgani uchun aysberg hajmining qariyb 90 % qismi suv ostida joylashadi. Demak, aysberg hajmining 10 % qismi suv yuzasidan yuqorida bo‘ladi.
Asosiy ma'lumotlar
Shakli va o‘lchamlari


Aysbergning shakli uning kelib chiqishiga bog‘liq:
- Dengizga chiqib boradigan muzliklardan hosil bo‘lgan aysberglar stolga o‘xshash shaklda bo‘ladi. Ularning ustki yuzasi biroz qavariq bo‘lib, turli notekislik va yoriqlar bilan bo‘lingan. Bunday aysberglar Janubiy okeanga xosdir.
- Muz qoplamasi muzliklaridan hosil bo‘lgan aysberglarning ustki yuzasi deyarli hech qachon tekis bo‘lmaydi. U bir tomonga nishab tomga o‘xshab biroz qiya bo‘ladi. Boshqa turdagi aysberglar bilan taqqoslaganda, Janubiy okeandagi bunday aysberglar eng kichik o‘lchamlarga ega.
- Shelf muzliklaridan hosil bo‘lgan aysberglarning gorizontal o‘lchamlari, odatda, juda katta bo‘ladi (o‘nlab va hatto yuzlab kilometr). Ularning balandligi o‘rtacha 35—50 m ni tashkil etadi. Usti tekis va gorizontal, yon devorlari esa deyarli mutlaqo tik va tekis bo‘ladi.
Aysberglar, ayniqsa stol shaklidagilari, janubiy qutbiy hududga xosdir. Shimoliy qutbga yaqin hududlarda aysberglar kamroq uchraydi; ular orasida dengizga chiqib boradigan muzliklar va muz qoplamasi muzliklaridan hosil bo‘lgan nisbatan kichik aysberglar ko‘proq. Eng yirik stol shaklidagi aysberglar muzlikdan ulkan muz bo‘laklari uzilib tushganda hosil bo‘ladi. Bu faqat aysberglarni hosil qiluvchi muzlik suzib turgan yoki suzish holatiga yaqin bo‘lgan hududlarda yuz berishi mumkin. Hozirda suv yuzasiga qalqib chiqayotgan va yaqin orada qalqib chiqishi mumkin bo‘lgan hududlarning o‘lchamlari hamda xususiyatlari aysberglar hosil bo‘lishining maksimal o‘lchamlari va jadalligini baholashga imkon beradi. Turli usullar bilan aniqlangan, Novaya Zemlyaning sharqiy qirg‘og‘idagi muzliklardan hozir hosil bo‘lishi mumkin bo‘lgan aysberglarning eng katta o‘lchamlari jadvalda keltirilgan:
| Aysbergning
xususiyati |
O‘lchov birligi | Roze | Rojdestvenskiy | Vershinskiy |
|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha uzunligi
(aerofotosurat asosida) |
m | 54 | 52 | 63 |
| Massasi, maksimal/o‘rtacha
(aerofotosurat asosida) |
ming tonna | 84/31 | 260/140 | 245/50 |
| O‘rtacha suvga botish chuqurligi
(taxminiy) |
m | 28 | 32 | 27 |
| Maksimal uzunligi
(aerofotosurat/sun'iy yo‘ldosh) |
m/m | 88/76 | 94/123 | 118/104 |
| Eng katta aysbergning o‘lchamlari
uzunlik x kenglik x suvga botish chuqurligi (taxminiy) |
m | 120x70x60 | 150x90x100 | 200x150x100 |
Har qanday turdagi aysberg hosil bo‘lgan paytdan boshlab uzluksiz yemirilib boradi; okeanning ochiq dengizga tutash qismida bu jarayon ayniqsa faol kechadi. Aysberglarning piramidasimon, qiya, yumaloq, ravoqli va suv ostida oldinga chiqqan qirrali shakllari aynan yemirilish natijasida paydo bo‘ladi. Qiya aysberglar, ayniqsa stol shaklidagi shelf aysberglari yemirilishining dastlabki bosqichiga xosdir. To‘lqinlar ta'sirida suv ostida hosil bo‘lgan terrasasimon tokcha yuzaga qalqishga intilib, aysbergning bir chetini ko‘taradi. Qiya aysberglar balandligi kattaligi bilan ajralib turadi. Antarktika suvlarida aysberglarning mavjud bo‘lish muddati o‘rtacha 2 yilga yaqin (okeanga kelib tushadigan aysberg muzining hajmi 2,2 ming km3/yil, okeandagi aysberglarning umumiy hajmi esa 4,7 ming km3).
Aysbergning rangi bevosita uning yoshiga bog‘liq. Endigina uzilib chiqqan muz massasining yuqori qatlamlarida ko‘p miqdorda havo bo‘lgani sababli u xira oq rangda ko‘rinadi. Havo o‘rnini suv tomchilari egallashi natijasida aysbergning rangi ko‘kimtir tusli oq rangga o‘zgaradi. Och pushti rangdagi aysberglar ham uchrashi mumkin.
1964-yilda Emeri shelf muzligidan maydoni taxminan 11 ming km² bo‘lgan aysberg ajralib chiqqan.
1986-yilda Filxner shelf muzligidan ajralib chiqqan aysberg — A23a — maydoni taxminan 4 ming km² (Nyu-York maydonidan qariyb uch baravar katta), massasi esa 1 trillion tonna bo‘lgan. Ammo u sayozlikka o‘tirib qolgan va faqat 2023-yilda erkin suza boshlagan.
1998-yilda Filxner shelf muzligidan A-38[inglizcha] aysbergi ajralib chiqqan; uning maydoni 6900 km² bo‘lgan.
2000-yilda mexanik ablatsiya (ablation) natijasida Ross shelf muzligidan shu paytgacha ma'lum bo‘lgan eng katta B-15 aysbergi ajralib chiqqan, uning maydoni 11 000 km² dan ortiq bo‘lgan. 2005-yil bahorida uning bo‘lagi — B-15A aysbergining uzunligi 115 km dan, maydoni esa 2500 km² dan ortiq bo‘lib, u hamon kuzatilayotgan eng yirik aysberg hisoblangan.
B7B aysbergi Ross shelf muzligidan ajralib chiqqan bo‘lib, uning o‘lchamlari 19 ga 8 km (muzning maydoni Gonkong maydonidan katta) edi. U 2010-yil boshida NASA va ESA sun'iy yo‘ldosh tasvirlarida Avstraliyadan taxminan 1700 km janubda aniqlangan. Dastlab bu aysbergning maydoni qariyb 400 km² bo‘lgan. Bu qadar shimolga suzib borish uchun B7B aysbergiga taxminan 10 yil kerak bo‘lgan. B7B aysbergining 2010-yil boshidagi koordinatalari — 48°48′ j. k. 107°30′ sh. u.HGЯO.
Aysberg A-68, Larsen shelf muzligidan 2017-yil iyul oyida ajralib chiqqan. Uning maydoni 5800 km² bo‘lib, u Lyuksemburgdan ikki baravar katta.
D28 aysbergi 2019-yilda Emeri shelf muzligidan ajralib chiqqan. Uning qalinligi 210 metr, massasi 315 milliard tonna, maydoni 1636 km² bo‘lgan.
Aysberg A-76 maydoni 4320 km² bo‘lib, 2021-yil bahorida Filxner shelf muzligidan ajralib chiqqan.
Dreyf
Okean suvlarida muayyan aysbergning harakat yo‘lini m massali aysbergning v tezlik bilan harakatlanishini ifodalovchi tenglamani yechish orqali modellashtirish mumkin. f, k va F o‘zgaruvchilari tegishlicha Koriolis kuchi, vertikal birlik vektor va jismga ta'sir etuvchi kuchni bildiradi. a, w, r, s va p indekslari mos ravishda havo qarshiligi, suv qarshiligi, to‘lqinlar kuchi, dengiz muzi qarshiligi hamda bosimning gorizontal gradiyenti kuchini anglatadi.
Pufakchalar
Qorga kirib qolgan havo qor siqilib, firn (firn), so‘ngra muzga aylanganda pufakchalar hosil qiladi. Muayyan sharoitlarda ayrim gazlar gaz gidrati (gas hydrate) kristallarini hosil qilishi mumkin. Aysberglar hajmining 10 % gacha qismini havo pufakchalari tashkil qilishi mumkin. Erish vaqtida bu pufakchalar ajralib chiqib, «aysberg gazli ichimligi» deb atash mumkin bo‘lgan vishillash tovushini yuzaga keltiradi. Bunday hodisa faqat shaffof bo‘lmagan muzlarda kuzatiladi: ular eriganda muz ichidagi bo‘shliqlarda bosim ostida turgan havo tashqariga chiqadi.
Aysberglar va inson
Kema qatnovi
Aysberglar kemalar qatnovi uchun katta xavf tug‘diradi. Aysberglar bor suv hududiga kirayotgan kemaning tezligini kamaytirish suzish xavfsizligini oshirishning zarur shartidir. Aysberg bilan kema to‘qnashuvining eng mashhur misollaridan biri — «Titanik»ning halokati ( 15-aprel, 1912-yil). O‘shanda layner «qora aysberg» deb ataladigan muz bo‘lagi bilan to‘qnashgan. Bu ag‘darilib ketgan aysberg bo‘lib, uning ilgari suv ostida bo‘lgan, suv ustki qismiga qaraganda ancha qoramtir qismi okean yuzasiga chiqib qolgan edi. Shuning uchun uni vaqtida payqash qiyin bo‘lgan va to‘qnashuvning oldini olib bo‘lmagan.
Aysberg bilan to‘qnashuv oqibatida kema halokatiga yana bir misol — Daniyaga tegishli «Xans Xettoft» laynerining 30-yanvar 1959-yil kuni Grenlandiyaning g‘arbiy qirg‘oqlari yaqinida cho‘kib ketishidir. Ob-havo va navigatsiya sharoitlarining murakkabligi sababli na biror kema, na aviatsiya halokatga uchrayotgan kemaga yordam bera olgan. Qidiruv ishlari 7-fevral 1959-yilgacha davom etgan, ammo hech qanday natija bermagan. Oradan 9 oy o‘tgach, kemaga tegishli faqat bitta qutqaruv chambaragi topilgan. Kemaning qanday halokatga uchragani haqidagi sir hozirgacha ochilmagan.
Ayrim hollarda aysberglarning mavjudligi muzli suvlarda kema qatnovining samaradorligini oshiradi. Zich muz qoplamasida aysberglar ko‘p to‘planganda ularning shamoldan pana tomonida «suv soyasi» deb ataladigan ochiq suv va siyrak muzli hududlar hosil bo‘ladi. Aysberglar yirik va ko‘p bo‘lsa, bu «suv soyalari» birlashib, o‘nlab milga cho‘zilgan ulkan ochiq suv yo‘laklarini hosil qiladi. Bunday yo‘laklardan zich muz to‘siqlarini bosib o‘tish uchun foydalanish mumkin. Bo‘ronli ob-havoda kemalar aysberglardan xavfsiz masofada ularning ortida turib, ulardan yirik to‘lqin to‘sgich hamda ko‘p yillik muzlardan himoya vositasi sifatida foydalanishi mumkin. Aysberglar suvga chuqur botib turgani sababli muz maydonlari va bir-biriga zich tutashib siljiyotgan muzlar orasida muz yoruvchi kemadek harakatlanib, muzlarni sindiradi va o‘zi bilan ergashtirib ketadi.
Aysberglarning muz parchalari va kichikroq muz bo‘laklaridan iborat «izlari» kema qatnovi uchun xavfli. Shamol yo‘nalishi tez o‘zgarganda bu bo‘laklar aysbergning shamolga ro‘para tomoniga o‘tib qolishi mumkin.
Chuqurlikdagi qarshi oqimlar mavjud bo‘lganda yoki hukmron shamol yo‘nalishi o‘zgargandan keyin aysberglar ko‘pincha dengiz muzlarining dreyfiga teskari yo‘nalishda harakatlanadi. Bunday vaziyatda aysberglar muzlar orasida qisilib qolgan kemalar uchun juda xavfli, chunki ular kemaga borib urilishi mumkin. Bahorda aysberglarning yorilishi (muz bo‘laklarining ajralishi) va yemirilishi, odatda, erta tongda, muzga bevosita quyosh nurlari tushganidan yoki aysberg tumandan chiqqanidan ko‘p o‘tmay eng kuchli bo‘ladi. Bunga muzning sirt qatlamida issiqlik ta'sirida hosil bo‘ladigan kuchlanishlar sabab bo‘ladi. Ajralgan ko‘p tonnali muz massalari kuchli shovqin bilan suv ostiga tushib, juda katta va tez tarqaladigan to‘lqinlar hosil qiladi. So‘ng ular kuch bilan suv yuzasiga otilib chiqadi, ko‘pincha asosiy muz massasidan ancha uzoqda. Ayrim hollarda katta tezlikda ketayotgan kemaning gidrodinamik yoki tovush to‘lqini aysberg muvozanatini buzishga yetarli bo‘ladi. Aysbergga ikki mildan yaqinroq kelish zarur bo‘lsa, kema eng past tezlikda va gidrolokatorini yoqqan holda harakatlanishi kerak. Bu suv ostidagi qismidan ba'zan 300—500 m masofagacha chiqib turadigan turtki shaklidagi muz o‘simtalari bilan to‘qnashmaslik uchun zarur.
Aysberglar ustida yashash mumkin bo‘lgan ilmiy-tadqiqot bazalarini qurish tajribasi ham mavjud. Bunga Fletcher muz oroli misol bo‘la oladi. Antarktidada ilmiy-tadqiqot stansiyalarini ta'minlashda aysberglardan kema to‘xtaydigan joy sifatida foydalanilgan. Aysberg ustida yuk ortish-tushirish ishlari alohida sharoitlarda bajariladi. Muz sharoiti kemaning muz to‘sig‘iga yaqinlashishiga imkon bermaganda va qirg‘oqqa tutashgan qo‘zg‘almas muz (pripay) bo‘lmaganda yoki uning mustahkamligi yuk tushirishga yetmaganda ushbu usuldan foydalaniladi. Bunday vaziyatda kema stol shaklidagi aysbergga bog‘lanadi, samolyot va vertolyotlar esa shu aysbergdan parvoz qiladi.
Aniqlash va monitoring
Aysberglar mavjud suv hududlarida kema qatnovi xavfsizligini ta'minlash uchun ularni oldindan aniqlash va kuzatib borish nihoyatda muhim. Aysberglar katta bo‘lishiga qaramay, ularni aniqlash texnik jihatdan murakkab, asosan, ularning suzib yuradigan hududlaridagi og‘ir ob-havo sharoitlari tufayli. Katta hududda aysberglarni aniqlashning asosiy usuli — sun'iy yo‘ldosh tasvirlaridan foydalanish. Tasvir turiga (optik yoki radiolokatsion) qarab, gorizontal o‘lchami 20 m dan katta aysberglarni bitta tasvirda 2500 km² hudud bo‘ylab aniqlash mumkin. Biroq sun'iy yo‘ldosh tasvirlari orqali kichik (100 m gacha) aysberglarni aniqlash va o‘lchamlarini baholashga ularning shakli va joylashuv yo‘nalishi ta'sir ko‘rsatadi.
Aysberglarni kemadagi radiolokatsiya stansiyalari (RLS) bilan aniqlash masofasi ularning shakliga bog‘liq. Qiya devorlari tik bo‘lgan yirik aysberglar 14—30 mil masofadan aniqlanishi mumkin. Qiyaligi kichik, yonbag‘irlari yotiq aysberglarni aniqlash eng qiyin. Ayrim yo‘nalishlardan ularni aniqlash masofasi 3 mildan oshmaydi.
Aysberglarni shatakka olish
1970-yillardan boshlab Kanadaning Arktika shelfi hududida ishlayotgan dengiz neft qazib olish platformalarini aysberglar bilan to‘qnashishdan saqlash uchun ularning dreyf yo‘nalishini o‘zgartirish texnologiyasi qo‘llanadi. Rossiyada aysberglarni shatakka olish tajribalari ilk bor 2016—2017-yillarda Kara dengizida o‘tkazilgan. Ilmiy ishlar natijasida aysberglarni 24 soat davomida uzluksiz shatakka olish, shuningdek, muz hosil bo‘lishining dastlabki davrida ham ularni tortib borish mumkinligi isbotlangan. Yirik aysberglarni uzoq masofalarga shatakka olishning texnik imkoniyati sayyoramizdagi qurg‘oqchil hududlarni aysberglardan olinadigan chuchuk suv bilan ta'minlash loyihalari uchun asosiy shartdir. Bu g‘oya dastlab qariyb 200 yil avval ilgari surilgan, ammo hanuz amalga oshirilmagan. Uni hayotga tatbiq etishga eng jiddiy urinishni fransuz olimlari Pol-Emil Viktor (fransuzcha Paul Emile Victor) va Jorj Mujen (fransuzcha Georges Mougin) Saudiya Arabistoni bilan hamkorlikda amalga oshirgan. Ular 1970—1980-yillarda shu yo‘nalishda ishlagan va 2009-yilda kompyuter modellashtirish yordamida ishlarni qayta boshlagan. Hisob-kitoblariga ko‘ra, massasi 7 million tonnagacha bo‘lgan aysbergni Nyufaundlend qirg‘oqlaridan Kanar orollariga 141 kunda yetkazish mumkin. Bunda qolgan muz 35 000 kishining bir yillik suv ehtiyojini qoplashga yetadi.
Aysberglarni tashishdagi asosiy qiyinchiliklar:
- beqarorlik
- muz bo‘lagining parchalanishi
- muzning erishi.
Ta'siri
Aysberglar erishi davomida ularning ichidagi morena (moraine) materiallari ajralib chiqib, cho‘kindi sifatida to‘planadi.
Arktika havzasida aysberglarning suv ustidagi qismining balandligi 25 m dan oshmaydi, gorizontal o‘lchamlari esa 100—500 m bo‘ladi. Arktika aysberglarining suv ustidagi qismining suvga botish chuqurligiga nisbati suvosti kemasi «Sea dragon» (AQSh) yordamida o‘lchanganda, 1:3 — 1:4 oralig‘ida ekani aniqlangan. Shunday qilib, 100 m chuqurlikni ekzaratsiya (exaration) ta'sirining taxminiy eng katta chegarasi deb hisoblash mumkin. Aysberg hisoblanadigan muz massasining zichligi va g‘ovakligi turlicha bo‘lishi sababli, uning suv ustidagi qismi umumiy balandligining atigi 1:7 — 1:10 qismini tashkil qilishi mumkinligini ham hisobga olish kerak.
Aysberglarning suv ostidagi qismi dengiz tubidagi gruntlarga qanchalik kuchli ta'sir qilishini ularning qoldirgan izlarini yon tomondan skanerlovchi gidrolokatsiya yordamida baholash orqali Arktikaning Norvegiya va Kanada sektorlarida o‘rganishgan. Hosil bo‘lgan botiqlar (egatlar) chuqurligi o‘rtacha 3—5 m, kengligi 25—50 m bo‘lgan. Eng katta qiymatlar chuqurlikda 20 m gacha, kenglikda 200 m gacha yetgan, egatlar uzunligi esa bir necha kilometrni tashkil etgan. EXXON kompaniyasi mutaxassislarining fikricha, muz tubni haydab o‘tgan yo‘lak ustida yoki uning yaqinida quvur yo‘llarini qurish quvurlarning siljishiga olib kelishi, natijada loyihada ko‘zda tutilgan me'yorlardan ortiq deformatsiyalar yuzaga kelishi mumkin.
Ko‘chma ma'nosi
So‘zning ko‘chma ma'nosida katta qismi darhol ko‘rinmaydigan har qanday hodisa ko‘pincha aysbergga qiyoslanadi (xuddi aysbergning suv ostidagi qismi kabi).
Havolalar
- «Kubrik» dengiz internet-klubi
- Aysberglar galereyasi Arxiv nusxasi — 2-mart 2009-yil, Wayback Machine (inglizcha)
- Aysberglar dreyfi (inglizcha)