Qizil dengiz haqida

Qizil dengiz
arabcha اَلْبَحرْ الأحمر, ivritcha יַם סוּף, tigrinya ቀይሕ ባሕሪ, somalicha Badda Cas, inglizcha Red Sea, fransuzcha Mer Rouge
Вид из космоса
Kosmosdan ko‘rinishi
Xususiyatlari
Maydoni438 000 km²
Hajmi233 000 km³
Eng katta chuqurligi2211 m
O‘rtacha chuqurligi490 m
Joylashuvi
21°08′45″ shimoliy kenglik 38°06′02″ sharqiy uzunlikHGЯO
Mamlakatlar
Ближний и Средний Восток
Точка
Qizil dengiz
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Qizil dengiz (arabcha اَلْبَحرْ الأحمر‎, Al-Baḥr Al-Aḥmar; ivritcha יַם סוּף‎, Yam Suf; tigrinya ቀይሕ ባሕሪ, Keyh-Bahri; somalicha Badda Cas, inglizcha Red Sea, fransuzcha Mer Rouge) — ichki dengiz bo‘lib, u Hind okeanida, Arabiston yarimoroli va Afrika o‘rtasidagi tektonik botiqda joylashgan. Shimolda dengiz Suveysh bo‘yniga tutashadi; bu bo‘yin ikkita qo‘ltiqni ajratib turadi: Suveysh va Aqabaqo‘ltiqlarini. Dengiz Suveysh kanali orqali O‘rta dengizbilan, janubda esa Arabiston dengizi bilan Bob al-Mandab bo‘g‘ozi («Ko‘z yoshlar darvozasi») va Adan qo‘ltig‘iorqali tutashadi. Qizil dengiz eng sho‘r dengizlardan biri bo‘lib, Jahon okeaniga kiradi.

Etimologiyasi

Chang bo‘roni Qizil dengiz ustida
Qizil dengiz, Xurgada
Marjon rifi Qizil dengizda

«Qizil dengiz» nomi yunoncha «Eritra talassa» iborasining to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjimasidir (qadimgi yunoncha Ἐρυθρὰ Θάλασσα), lotincha «Mare Rubrum», arabcha «Al-Bahr al-Ahmar» (arabcha اَلْبَحرْ الأحمر‎), suryoniycha ܝܡܐ ܣܘܡܩܐ Yammāʾ summāqā, somalicha «Badda Cas» va tigrinya «Key-Bahri» (ቀይሕ ባሕሪ). Keyingi davr qibtiy tilida dengiz «Fiom-Nshari» («Qizil dengiz») deb ataladi (qibtiycha Ⲫⲓⲟⲙ ̀Ⲛϣⲁⲣⲓ), ammo uning qadimgi misr tilidagi oldingi nomi — « Xexa dengizi» (qibtiycha Ⲫⲓⲟⲙ `Ⲛϩⲁϩ) ham saqlanib qolgan. Hozirgi ivrit tilida ham dengiz «Qizil dengiz» — «ha-Yam ha-adom» (הַיָּם הָאָדוֹם‎» deb ataladi, biroq an’anaga ko‘ra u Bibliyada «Qamishzor dengizi» (יַם סוּף‎).

Qizil dengiz nomining kelib chiqishini izohlovchi bir nechta qarash mavjud.

Birinchi taxminga ko‘ra, dengiz nomi uchta harfdan — «x», «m» va «r»dan iborat semit tillariga oid so‘zning noto‘g‘ri o‘qilishi natijasida paydo bo‘lgan. Qadimgi bitiklarda bu harflar yordamida Janubiy himyaritlardeb atalgan semit xalqining nomi yozilgan. Ular Janubiy Arabiston da arablar istilosigacha yashagan. Qadimgi janubiy arab yozuvida qisqa unli tovushlar yozuvda alohida belgilanmagan. Shu bois arablar janubiy arab bitiklarini o‘qiganda «x», «m» va «r» harflari birikmasini arabcha الأحمر‎ «ahmar» («qizil») deb talqin qilgan bo‘lishi mumkin, degan taxmin paydo bo‘lgan.

Boshqa bir nazariyaga ko‘ra, dengiz nomi dunyo tomonlaribilan bog‘liq. Dunyoning ko‘plab xalqlari afsonalarida dunyo tomonlari muayyan ranglar bilan ifodalangan. Masalan, qizil rang janubni, oq rang sharqni, qora rang esa (Osiyoning ayrim xalqlarida) shimolni anglatadi. Shunga ko‘ra «Qora dengiz» nomi «suvi to‘q, qora rangli dengiz» emas, balki «shimolda joylashgan dengiz» degan ma’noni bildiradi. Chunki turklar va Qrim tatarlari bu dengizni Qora dengiz deb ataydilar (Qrim-tatarcha Qara deñiz, turkcha Karadeniz), qadimda eroniy tillardaso‘zlashgan qabilalar uni Axshaena («qorong‘i») deb, skiflar esa «qorong‘i» ma’nosi bilan bog‘liq Tama deb atagan. Qizil dengizga kelsak, «qizil» so‘zi dengiz suvining rangini emas, balki uning janubda joylashganini anglatishi mumkin.[manba 2244 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Yana bir taxminga ko‘ra, dengiz nomi suv yuzasiga yaqin joyda yashovchi mikroskopik Trichodesmium erythraeum suvo‘tlarining mavsumiy ko‘payishi bilan bog‘liq. Bu suvo‘tlarda qizil rang beruvchi fikoeritrin pigmentining ko‘pligi suvning «gullashi»ga sabab bo‘ladi. Natijada Qizil dengiz suvi ko‘kimtir-yashil rang o‘rniga qizg‘ish-jigarrang tus oladi.

Qizil dengiz haqidagi ilk tavsiflardan birini miloddan avvalgi II asrda yunon tarixchisi va geografi Agatarxid Knidlik o‘zining «Qizil (Eritreya) dengiz haqida» asarida yozgan. XVI asrda dengiz uchun «Suveysh dengizi».

Fizik-geografik tavsif

Umumiy ma’lumotlar

Janubiy Sudan mustaqilligi tan olinishidan oldingi Qizil dengiz xaritasi
1860-yilga oid Qizil dengiz xaritasi

Qizil dengiz Osiyo va Afrikadagi quyidagi davlatlar qirg‘oqlarini yuvib turadi: Misr, Sudan, Jibuti, Eritreya, Saudiya Arabistoni, Yaman, Isroil va Iordaniya.

Qizil dengizning maydoni 450 000 km²bo‘lib, dengizning qariyb 2/3 qismi tropik mintaqada joylashgan.

Hajmi — 251 000 km³.

Turli baholarga ko‘ra, dengizning shimoldan janubga uzunligi 1932 dan 2350 km gacha, kengligi esa 305 km dan 360 km gacha. Qirg‘oq chizig‘i uncha parchalangan emas, uning shakli asosan uzilmali tektonik jarayonlar bilan belgilanadi. Sharqiy va g‘arbiy qirg‘oqlar deyarli butun uzunligi bo‘ylab bir-biriga parallel yo‘nalgan.

Dengiz tubi relyefida qirg‘oqbo‘yi sayozligi (200 m chuqurlikkacha) ajralib turadi. Bu sayozlik dengizning janubiy qismida eng keng bo‘lib, unda ko‘plab marjon va tub jinslardan tashkil topgan orollar mavjud. Shuningdek, asosiy trog — dengiz tubining katta qismini egallagan, o‘rtacha 1000 m chuqurlikdagi tor botiq; o‘q bo‘ylab cho‘zilgan trog esa asosiy botiqqa o‘yib kirgandek joylashgan tor va chuqur botiqbo‘lib, turli manbalarga ko‘ra, uning eng katta chuqurligi 2604 dan 3040 metrgacha yetadi. Dengizning o‘rtacha chuqurligi 437 m.

Dengizning shimoliy qismida orollar kam (masalan, Tiran oroli). Faqat 17° shimoliy kenglikdan janubda ko‘p orolli bir nechta guruhlar shakllangan: dengizning janubi-g‘arbiy qismidagi Dahlak arxipelagi eng kattasi, Farasan, Suakin, Hanish arxipelaglari esa kichikroq. Alohida orollar ham mavjud, masalan, Kamaron.

Dengizning shimolida ikkita qo‘ltiq bor: Suveysh va Aqaba. Aqaba qo‘ltig‘i Qizil dengiz bilan Tiran bo‘g‘oziorqali tutashadi. Aqaba qo‘ltig‘i bo‘ylab yer po‘stining yorig‘i o‘tganligi sababli uning chuqurligi katta qiymatlarga (1800 metrgacha) yetadi.

Qizil dengizning o‘ziga xos xususiyati — unga doimiy oqimga ega birorta ham daryo quyilmasligidir. Mavsumiy suv oqimlari esa kam (masalan, Baraka) bo‘lib, kamdan-kam hollarda dengizgacha yetib boradi. Odatda daryolar o‘zi bilan loyqa va qumolib kelib, dengiz suvining tiniqligini sezilarli darajada kamaytiradi. Shu sababli daryolar quyilmaydigan Qizil dengizning suvi nihoyatda tiniqdir.

Qizil dengiz — eng sho‘r dengizlardan biri — Jahon okeanidajoylashgan. Bu yerda 1 litr suvda 41 g tuz bor (ochiq okeanda — 34 g, Qora dengizda — 18 g, Boltiq dengizida esa atigi 5 gramm tuz mavjud). Dengiz ustiga bir yilda 100 mm dan ko‘p yog‘in tushmaydi (bu ham hamma joyda emas, faqat qish oylarida). Shu davrda bug‘lanish miqdori 20 baravar ko‘p — 2000 mm ni tashkil etadi (ya’ni har kuni dengiz yuzasidan yarim santimetrdan ortiq suv bug‘lanadi). Quruqlikdan suv mutlaqo kelib tushmagani uchun dengizdagi bu suv tanqisligi faqat Adan qo‘ltig‘idan keladigan suv hisobiga qoplanadi. Bob al-Mandab bo‘g‘ozida bir vaqtning o‘zida Qizil dengizga kiruvchi va undan chiquvchi oqimlar mavjud. Bir yilda dengizga kiradigan suv hajmi undan chiqadigan suvdan qariyb 1000 km³ ko‘p bo‘ladi va shu tariqa dengiz yuzasidagi bug‘lanish qoplanadi. Qizil dengiz suvi butunlay yangilanishi uchun atigi 15 yil kerak bo‘ladi.

Qizil dengizdagi suv ko‘tarilishi va qaytishi balandligi Jahon okeanidagidan taxminan ikki baravar kichik.

1886-yilda Rossiyaning «Vityaz» korvetida o‘tkazilgan ekspeditsiya chog‘ida Qizil dengizning 600 metr chuqurligida harorati g‘ayrioddiy yuqori bo‘lgan suvlar aniqlangan.:21. Shvetsiyaning «Albatros» kemasi 1948-yilda ham shunday, ayni paytda sho‘rligi ham g‘ayrioddiy yuqori bo‘lgan suvlarni topgan. Qizil dengizning katta chuqurliklarida metallarga boy issiq sho‘r eritmalar mavjudligi 1964-yilda Amerikaning «Diskaveri» kemasidagi ekspeditsiya tomonidan uzil-kesil tasdiqlangan. O‘shanda 2,2 km chuqurlikdagi suv harorati 44 °C, sho‘rligi esa litriga 261 gramm bo‘lgan. 1980-yilga kelib Qizil dengiz tubida shunday suvlar uchraydigan 15 ta joy aniqlangan. Bu joylardagi suvlar hamda ularga tutash tub cho‘kindilari metallarga juda boy.:33.

Geologik tuzilishi va dengiz tubi relyefi

Geologik jihatdan qaralganda, Qizil dengiz Afrika va Arabiston rift mintaqasida, litosfera plitalari chegarasida joylashgan.

chegarasida joylashgan. Qizil dengiz juda yosh. Uning shakllanishi taxminan 25 mln yil oldin, Yer po‘stida yoriq paydo bo‘lib, Sharqiy Afrika rift vodiysihosil bo‘lganida boshlangan. Yerning aylanishi natijasidagi markazdan qochma kuch ta’sirida Afrika plitasi esa Arabiston plitasidanajralib chiqqan. Ularning shimoli-sharqqa tomon burama shaklda siljishi natijasida Yer po‘stida botiq hosil bo‘lib, u ming yillar davomida asta-sekin dengiz suvi bilan to‘lgan. Plitalar doimiy harakatda: Qizil dengizning deyarli tekis qirg‘oqlari yiliga 1 sm yoki bir asrda 1 m tezlik bilan bir-biridan uzoqlashmoqda (Kendall F. Xeyvenning ta’kidlashicha, kengayish shu sur’atda davom etsa, kelgusi 200 mln yilda Qizil dengiz Atlantika okeanikengligiga yetadi). Plitalar o‘zaro turli tezlikda siljiydi: Afrika plitasining harakati juda sekin, Arabiston plitasiniki esa ancha tez bo‘lgan. Buning natijasida Somali plitasi sharqqa siljiy boshlagan. Arabiston plitasining burama harakati Afrikani yuvib turgan ulkan Tetis okeanining bir qismini to‘sib qo‘ygan va keyinchalik O‘rta dengizshakllanishiga olib kelgan. Buni O‘rta dengiz uchun xos bo‘lgan tog‘ jinslari va minerallar Qizil dengizda ham topilgani tasdiqlaydi. Arabiston va Somali plitalarining keyingi aylanishi janubda bo‘g‘ozni ochgan. U orqali Hind okeani suvlari oqib kirib, oxir-oqibat Adan qo‘ltig‘i vujudga kelgan. Materik plitalari ning harakati hudud relyefiga ta’sir qilishda davom etgan. Janubda Arabiston plitasidan ajralib chiqqan katta bo‘lak vaqt o‘tishi bilan Afrika va Somali plitalari o‘rtasida hosil bo‘lgan yo‘lni to‘sib qo‘ygan. Bu yerda dengiz qurib, « Afaruchburchagi» deb nomlangan vodiy hosil bo‘lgan. Geologik jihatdan o‘ziga xos bu hudud olimlarga sayyora tarixi va inson evolyutsiyasihaqida ko‘plab ma’lumotlar bergan. Hozir Afar uchburchagining eng pastki qismi sekin-asta suv ostiga cho‘kmoqda va oxir-oqibat yana okean sathidan pastda qoladi.

Albatta, o‘zgarishlar Yer yuzasining faqat shu kichik qismi bilan cheklanmagan. Suriya–Afrika yorig‘i ning shimolga siljishi Suveysh qo‘ltig‘ining paydo bo‘lishiga olib kelgan. Arabiston va Afrika plitalari har xil tezlikda harakatlanishda davom etgan (tezlikdagi tafovut plitalarning aylanish o‘qidanturlicha uzoqlikda joylashgani bilan bog‘liq edi). Plitalar orasidagi muqarrar ishqalanish Qizil dengiz tubiga juda o‘xshash yana bir vodiyni hosil qilgan. Bu yoriq Tiran bo‘g‘ozi dan boshlanib, shimolga — Aqaba qo‘ltig‘igacha, shuningdek, O‘lik dengiz va Vodi al-Arabajoylashgan vodiylar tomonga davom etadi. Bu vodiylarning oxirgi nuqtasi — Suriya. To‘xtovsiz tektonik faollik Suveysh qo‘ltig‘ini shimolga, O‘rta dengiz tomonga siljitgan. 1869-yilda Suveysh kanali ochilgach, inson aralashuvi bu jarayonni yakunlagan. O‘rta dengiz suvlari Qizil dengizga kirib kelgan va suvosti o‘simliklari hamda hayvonlari har ikki yo‘nalishda ko‘cha boshlagan.

Gidrologik rejimi

Qizil dengiz Yer yuzidagi yagona suv havzasi[manba 1617 kundan beri ko‘rsatilmagan]bo‘lib, unga doimiy oqadigan birorta ham daryo quyilmaydi.

Iliq suvning kuchli bug‘lanishi Qizil dengizni Yer yuzidagi eng sho‘r dengizlardan biriga aylantirgan: bir litr suvda 38—42 gramm tuz bor.

Qizil dengiz bilan Hind okeani o‘rtasida jadal suv almashinuvi kechadi. Qishda Hind okeanida janubi-g‘arbiy musson oqimi vujudga keladi; u Bengal qo‘ltig‘idan boshlanib, G‘arbiy oqimga o‘tadi. G‘arbiy oqim tarmoqlanib, uning bir tarmog‘i shimolga, Qizil dengizga yo‘naladi. Yozda Afrika qirg‘oqlarida boshlanadigan musson oqimiga Adan qo‘ltig‘i yaqinida Qizil dengizdan keladigan oqim qo‘shiladi. Bundan tashqari, Hind okeanida Qizil dengiz va Ummon qo‘ltig‘idan oqib chiqadigan zich suvlar hosil qiladigan chuqur suv massalari mavjud. 3,5—4 ming metrdan chuqurda Antarktidadan kelgan o‘ta sovigan suvlar hamda Qizil dengiz va Fors qo‘ltig‘ining zich, sho‘r suvlaridan hosil bo‘ladigan tub suv massalari tarqalgan.

Iqlimi

Qizil dengiz qirg‘oqlarining deyarli barchasida tropik cho‘l iqlimi hukm suradi; faqat eng shimoliy qismi O‘rta dengiz iqlimigamansub. Eng sovuq davrda (dekabr–yanvar) kunduzgi havo harorati +20 — 25 °C, eng issiq oy — avgustda esa +35 — 40 °C dan oshadi, ba’zan hatto +50 °C ga yetadi. Misr qirg‘oqlaridagi issiq iqlim tufayli suv harorati hatto qishda ham +20 °C dan pastga tushmaydi, yozda esa +27 °C ga yetadi.

Biologik resurslari

Qirg‘oqdagi chig‘anoqlar

Marjonlarning sifati va xilma-xilligi, dengiz o‘simliklari va hayvonot dunyosining boyligi jihatidan Qizil dengiz Shimoliy yarimsharda tengsizdir. So‘nggi yillarda[qachon?] Misrning Qizil dengiz sohillarida kuzatilgan sayyohlikning keskin o‘sishi, asosan, bu tropik dengizning noyob va nihoyatda boy suvosti dunyosi hamda suv ostiga sho‘ng‘ishning ommalashuvi bilan bog‘liq.

Misrning butun qirg‘og‘i bo‘ylab cho‘zilgan marjon riflari ko‘plab baliqlarni o‘ziga jalb etadigan o‘ziga xos hayot markazidir. Marjonlarning shakllari nihoyatda xilma-xil: ular yumaloq, yassi, shoxlangan yoki boshqa ajoyib shakllarda bo‘lishi mumkin. Ranglari ham och sariq va pushtidan jigarrang va ko‘kkacha o‘zgaradi. Biroq faqat tirik marjonlar rangini saqlaydi: nobud bo‘lgach, ular yumshoq qoplovchi to‘qimalarini yo‘qotadi va faqat oq rangli kalsiy skeleti qoladi.

Qizil dengizda shisha tumshuqli delfinlar, yo‘l-yo‘l delfinlarning turli turlari va orkalarkeng tarqalgan. Suv ostida yashil dengiz toshbaqasini ham uchratish mumkin. Dengiz tubida ignaterililar — dengiz bodringlariyashaydi. Bu yerda akulalarham bor; ular Sudan qirg‘oqlarini o‘zlariga makon qilgan. Murenalar, riflarda yashashga moslashgan bo‘lib, uzunligi 3 metrga yetishi mumkin; ko‘rinishi ancha qo‘rqinchli. Odatda ularga tegilmasa, inson uchun xavf tug‘dirmaydi, ammo tishlashi xavfli bo‘lishi mumkin: hatto sababsiz ravishda dayver-akvalangchilarga hujum qilgan holatlar ma’lum.

Bu yerda Napoleon balig‘inini ham uchratish mumkin. U boshidagi fransuz imperatorining bosh kiyimini eslatuvchio‘ziga xos bo‘rtma tufayli shunday nom olgan. Bu baliqlar ayniqsa Sinay yarimorolining janubiy uchida ko‘p uchraydi. Yorqin ranglari bilan farishta baliqlar va kapalak baliqlar, masxaraboz baliqlar va sultonbaliqlar.

Shaharlar

Dengizbo‘yi shaharlari:

Panoramali manzara: Aqaba qo‘ltig‘i , Eylat (Isroil) shahridan janubroqdagi plyajdan ko‘rinishi; orqa fonda Aqaba (Iordaniya) shahri ko‘rinib turibdi.

Adabiyotlar

Havolalar