Seysmologiya nima

Fan
Seysmologiya
O‘rganiladigan hodisa — zilzilalar
Yo‘nalish Geologiya, Fizika
O‘rganish obyekti Yer va sayyoralar
Shakllanish davri XIX asr
Asosiy yo‘nalishlar Tektonika, Vulkanologiya
Yordamchi fanlar Geotektonika, Geofizika, Matematika, Tabiiy ofatlar
Tadqiqot markazlari Geofizika va Yer fizikasi institutlari
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Yerning seysmik faolligi

Seysmologiya (qadimgi yunoncha σεισμός — zilzila va λόγος — ta’limot) — seysmik to‘lqinlarning aynan Yerqa’rida tarqalishini, seysmik hodisalarni, ularni keltirib chiqaruvchi sabablarni, ular bilan bog‘liq jarayonlarni va Yerning tuzilishini o‘rganuvchi fan. Seysmik to‘lqinlar seysmologiyadagi asosiy axborot manbayidir. Ular seysmik stansiyalarda qayd etiladi. Seysmik to‘lqinlar nafaqat zilzila o‘chog‘ini, balki o‘zlari tarqaladigan muhitni ham tavsiflaydi.

Bu fan ko‘plab fanlar, jumladan, geologiya, geofizika, fizika, kimyo, biologiya, tarix va boshqalar tutashgan sohada joylashgan. XX asr boshida muhandislik seysmologiyasi — zilzilalarning muhandislik inshootlari va ularning poydevori ostidagi gruntlarga ta’sirini o‘rganuvchi seysmologiya bo‘limi paydo bo‘ldi.

Seysmologiyaning ilmiy yo‘nalishlari

2014-yildagi zilzila seysmogrammasi

Seysmologiyada quyidagi asosiy yo‘nalishlar bo‘yicha tadqiqot olib boriladi:

  1. Seysmik hodisalarning tabiatini o‘rganish, ya’ni ular nima sababdan, qanday va qayerda sodir bo‘lishini aniqlash.
  2. Seysmik hodisalar haqidagi bilimlardan ulardan himoyalanish uchun foydalanish: muayyan hududda yuz berishi mumkin bo‘lgan seysmik silkinishlarni prognoz qilish va ularga chidamli konstruksiyalar, inshootlar hamda boshqa obyektlar va texnologik jarayonlarni yaratish.
  3. Yerning ichki tuzilishini va uni tashkil etuvchi qatlamlarning elastik xossalarini o‘rganish.

Amaliy ahamiyati

Seysmologiya tufayli Yerning tuzilishi ochib berildi va uning ichki qismidagi asosiy chegara qatlamlar — yer po‘sti, mantiya va yadroaniqlandi. Seysmik to‘lqinlar seysmik hodisalar o‘choqlari haqidagi ma’lumotlardan tashqari, o‘zlari tarqaladigan muhit haqida ham axborot berishi ma’lum bo‘ldi.

Seysmologiya seysmik hodisalarning tabiatini anglash, yerosti silkinishlariga bardoshli inshootlar qurishning yangi texnologiyalarini ishlab chiqish va boshqa ko‘plab yutuqlarga erishish imkonini berdi. Zilzilalarning tabiatini ular hosil qiladigan seysmik to‘lqinlar bilan bog‘lash uchun yuz yildan ortiq, Yerning ichki tuzilishi va uning qa’rida seysmik to‘lqinlarning tarqalish xususiyati haqida umumiy tasavvur hosil qilish uchun esa qariyb ellik yil kerak bo‘ldi.

Tarix

Dastlabki bosqich

Qadim zamonlardayoq eng oddiy seysmologik kuzatuvlar o‘tkazilgan. Ular asosan zilzilalar oqibatlarini tasvirlashdan iborat bo‘lgan.

Qadimdan ko‘plab sivilizatsiyalarda zilzilalar g‘ayritabiiy kuchlar bilan izohlangan. Masalan, qadimgi yaponlar zilzilalarni o‘z tasavvurlariga ko‘ra Yaponiya orollari suyanib turgan laqqa baliqningqimirlagani deb hisoblashgan. Asrlar davomida qo‘llangan dastlabki izohlardan birini Aristotelbergan. U zilzilalarga atmosferadan Yer qa’ridagi g‘orlarga kirib qolib, u yerdan chiqishga intilayotgan shamollar sabab bo‘ladi, deb taxmin qilgan. Qadimgi xitoylik olim Chjan Xen Xitoyning Sian shahrida milodiy 132-yilda zilzilalarni aniqlash qurilmasini ixtiro qilgan.

XVIII asrda Jon Mitchell zilzilalar yer po‘sti orqali elastik to‘lqinlarning o‘tishi natijasida yuz beradi, deb taxmin qilgan. Zilzilalarni Nyuton mexanikasi nuqtayi nazaridan tushuntirishga urinib, u guvohlarning ko‘rsatmalarini tahlil qilgan va 1760-yilda «Zilzilalar paydo bo‘lishining sabablari haqidagi taxminlar va ushbu hodisani kuzatishlar» nomli kitobini nashr etgan. Mitchell zilzilalar «yer yuzasidan bir necha mil chuqurlikda joylashgan tog‘ jinslarining harakati tufayli hosil bo‘ladigan to‘lqinlar» ekanini to‘g‘ri xulosa qilgan. 1755-yildagi Lissabon zilzilasining guvohlari ma’lumotlariga asoslanib, Mitchell seysmik to‘lqinlar tezligini 1930 km/soat deb baholagan. Shuningdek, u Yer yuzasidagi zilzila markazining joylashuvini (hozir epitsentr deyiladi) turli joylarga tebranishlarning yetib kelish vaqtlarini taqqoslash orqali aniqlash mumkinligini taxmin qilgan. Bu usul epitsentrni aniqlashning zamonaviy usullariga asos bo‘ldi, garchi Mitchell Lissabon zilzilasining epitsentrini sunami tarqalish yo‘nalishi haqidagi guvohliklar asosida hisoblashda noto‘g‘ri yondashuvdan foydalangan bo‘lsa ham.

XIX asr o‘rtalarida seysmologiya rivojida yangi burilish Robert Mallettufayli yuz berdi. U yigirma yil davomida tarixiy zilzilalar haqidagi ma’lumotlarni to‘pladi va tabiiy sharoitda tajribalar o‘tkazdi. Mallet 6831 ta zilzilani qamrab olgan jahon seysmik faolligi katalogini tuzdi. Har bir zilzilaning sanasi, sodir bo‘lgan joyi, silkinishlar soni, ehtimoliy yo‘nalishi, tebranishlar davomiyligi va oqibatlari qayd etilgan. Vayronagarchiliklarni hujjatlashtirish uchun Mallet o‘sha davr uchun yangi bo‘lgan fotografiyadan foydalandi. Qirollik jamiyati ko‘magida u Italiyaga ekspeditsiya uyushtirdi va uning natijalariga asoslanib, 1862-yilda «1857-yildagi Buyuk Neapol zilzilasi: seysmologik kuzatuvlarning asosiy tamoyillari» nomli ikki jildli asarini nashr etdi. Unda zilziladan zarar ko‘rgan hudud ta’sir xususiyatlariga ko‘ra 4 ta zonaga ajratildi. Shu tariqa Mallet zilzila intensivligining dastlabki shkalasini joriy etdi.

Ilmiy seysmologiya

XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi bir qator vayronkor zilzilalar Yevropa mamlakatlari, Rossiya, AQSH va Yaponiyada zilzilalarni muntazam kuzatish boshlanishiga turtki bo‘ldi. Asboblar yordamida qayd etilgan zilzilalarning dastlabki kataloglari tuzildi, ularning o‘choqlari taqsimotini ko‘rsatuvchi xaritalar yaratildi. Bu zilzilalar bilan Yer yuzasi va uning ichki qismidagi moddaning o‘zgarishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga imkon berdi. Binolarning vayron bo‘lish sabablari tushunarli bo‘ldi, seysmik xavfli hududlarda inshootlarni taxminlarga emas, ilmiy asosga tayangan holda qurish imkoniyati paydo bo‘ldi. Seysmik to‘lqinlar nazariyasining asoslari O. Koshi, S. Puasson, J. Reley, G. Kirxgof va boshqalarning ishlari bilan yaratildi. XIX asr oxirida seysmograflar yaratildi (foydalanishga qulay birinchi seysmografni britaniyalik geolog Jon Milnyaratgan; u 1875–1895-yillarda Yaponiyada ishlagan). Shu davrdan boshlab seysmologiya aniq fan sifatida shakllandi. Seysmogrammalar yordamida zilzila o‘choqlarining joylashuvini aniqlash, seysmik to‘lqinlar godograflarini tuzish mumkin bo‘ldi. Godograflar to‘lqinning stansiyaga yetib kelish vaqti uning zilzila epitsentrigacha bo‘lgan masofasiga qanday bog‘liqligini ko‘rsatadi. Ushbu ma’lumotlar asosida Yer tuzilishi haqida xulosalar chiqarildi.

1900-yilga kelib dunyoda 40 ta stansiyani birlashtirgan seysmologik stansiyalar tarmog‘i.

1899-yilda nemis geofizigi va seysmologi Emil Vixert seysmogrammalarda qayd etiladigan bo‘ylama P va ko‘ndalang S seysmik to‘lqinlar chuqur manbalardan kelib chiqishini, ya’ni Yer qa’ridagi manbalar bilan bog‘liqligini taxmin qildi. Yana bir necha yil o‘tgach, bu qarash umumiy e’tirof etildi. Sayyora qa’rida seysmik to‘lqinlarning hosil bo‘lishi va tarqalishining umumiy manzarasi ayonlashdi. 1906-yilda Vixert seysmogrammadagi oraliq to‘lqin guruhlarini Yer yuzasidan qaytgan to‘lqinlar deb izohladi. Ingliz olimi Dikson Oldhem (Olgrem) esa S-to‘lqinlarning tarqalish xususiyatlariga qarab, sayyorada ichki yadro mavjudligini taxmin qildi. Keyinchalik u tashqi «suyuq» va ichki «qattiq» yadrolarga ajratildi. O‘sha 1906-yilda G. F. Rid[inglizcha], San-Andreas yer yorig‘i bo‘ylab 1906-yilgi San-Fransisko zilzilasidankeyingi siljishni o‘rganib, zilzila sabablarini tushuntirish uchun elastik qaytish gipotezasini ilgari surdi. Bu gipoteza nazariyaga[inglizcha]aylandi va hatto 70 yil o‘tgach ham unga deyarli hech kim shubha qilmasdi.

1907-yilda nemis geofizigi va seysmologi Karl Tsepprits seysmik to‘lqinlarning amplitudalarini o‘rganish Yerning ichki tuzilishi haqida xulosa chiqarish imkonini berishini isbotladi.

1909-yilda xorvatiyalik geofizik va seysmolog Andrey Moxorovichich yer po‘sti bilan uning ostidagi mantiya o‘rtasidagi chegarani aniqladi.

Seysmometr Oyda, 1969-yil.

1913-yilda geologik tadqiqotlardagi taraqqiyot va asboblar yordamida to‘plangan seysmik ma’lumotlar amerikalik seysmolog Beno Gutenbergga Yerning ichki tuzilishi haqida umumiy tasavvurni shakllantirish imkonini berdi.

1935-yilda amerikalik seysmolog Ch. Rixter zilzilalar magnitudasi shkalasini taklif qildi. 1936-yilda daniyalik seysmolog I. Leman Yerda qattiq ichki yadro mavjudligini aniqladi. 1940-yillarning boshida britaniyalik G. Jeffris va avstraliyalik K. Bullen seysmik to‘lqinlar godograflarini tuzdilar. Ular asosida Yer tuzilishining dastlabki modellari yaratildi.

Shuningdek, 1969-yilda seysmologik tadqiqotlar obyekti sifatida Oy o‘rganila boshlandi — qarang: Oy zilzilasi.

1976-yilda seysmometr Mars yuzasiga avtomatik sayyoralararo stansiya «Viking-2» yordamida yetkazildi. Sakkizta hodisaning seysmogrammasi olindi. Ulardan yettitasi shamol kuchayishi natijasida, bittasi esa 6-noyabr 1976-yil sanasida yuz bergan bo‘lib, ehtimol, Rixter shkalasi bo‘yicha 2,8 magnitudali Mars zilzilasi bo‘lgan. Mars seysmologiyasini keyinchalik o‘rganish uchun rejalashtirilgan missiya — InSight.

Rossiyada seysmologiya

Rossiya imperiyasida seysmologiyaning shakllanishida bu fanning fidoyisi va targ‘ibotchisi Aleksandr Petrovich Orlovkatta rol o‘ynagan. Professor B. K. Polenovning «Brokhaus va Yefron ensiklopedik lug‘ati»da chop etilgan maqolasiga ko‘ra, A. P. Orlov «Rossiyada uzoq vaqt davomida geologiyaning ushbu sohasidagi yagona mutaxassis bo‘lgan».Orlov Rossiyada seysmik faollikni kuzatish uchun doimiy seysmologik stansiyalartashkil etishga tinimsiz intilgan va bu g‘oyani butun umri davomida targ‘ib qilgan. Asosan uning sa’y-harakatlari tufayli 1880-yillarda Imperator Rossiya geografiya jamiyati qoshida seysmik komissiya tuzilgan. Bu voqeani haqli ravishda Rossiya seysmologiyasining tug‘ilgan kuni deb hisoblash mumkin.

Rossiya hududida sodir bo‘lgan zilzilalar haqidagi ma’lumotlar XVII—XVIII asrlarga oid tarixiy hujjatlarda uchraydi. Mamlakat hududining ulkanligi va geografik zonalarining xilma-xilligi olimlarning tabiiy hodisalar va mamlakat geologiyasiga qiziqishini kuchaytirgan. Lomonosov ham zilzila faqat falokat emas, balki bilim manbayi ekanini tushungan. Olimlar A. P. Orlov, I. V. Mushketov va ko‘plab boshqalarning ishlari mahalliy seysmologiyaga asos soldi. 1893-yilda Mushketov Orlovning vafotidan keyin qolgan «Rossiya imperiyasi zilzilalari katalogi» asarini tugatib, nashr etdi. 1887 va 1911-yillarda Verniy shahrida (hozirgi Olmaota , Qozog‘iston) vayronkor zilzilalar sodir bo‘ldi. 1895-yilda Krasnovodsk shahrida (hozirgi Turkmanboshi, Turkmaniston) nihoyatda kuchli zilzila yuz berdi. 1902-yilda Andijon (O‘zbekiston) va Shemaxa (Ozarbayjon) shaharlarida vayronkor zilzilalar sodir bo‘ldi. Yerosti silkinishlarining oqibatlari ularning tabiati va sodir bo‘lish joylarini o‘rganishni eng muhim vazifalar qatoriga olib chiqdi. Bu vazifalarning qo‘yilishi akademik B. B. Golitsinnomi bilan bog‘liq. U XX asr boshlarida ilg‘or hisoblangan seysmik tebranishlarni galvanometrik qayd etish tizimini ishlab chiqdi. Mahalliy va jahon seysmometriyasining uslubiy asoslarini yaratdi. Golitsinning ilmiy ishlari tufayli XX asr boshida rus seysmologiyasi jahon ilm-fanida yetakchi o‘ringa chiqdi. Uning seysmometrlari zilzilalarni o‘rganish hamda seysmik usul yordamida foydali qazilmalarni qidirish uchun mo‘ljallangan zamonaviy uskunalarning dastlabki namunasiga aylandi.

1900-yilda Rossiya Fanlar akademiyasi huzurida Doimiy seysmik komissiya (DSK) tuzildi. Uning tarkibiga B. B. Golitsin kirdi, rais etib esa Pulkovo rasadxonasi direktori, akademik O. A. Baklund tayinlandi.

1904-yilda Rossiya seysmik komissiyasi Xalqaro seysmologiya assotsiatsiyasiga qo‘shildi. Yuryev universiteti professori G. V. Levitskiy Rossiyaning ushbu assotsiatsiya doimiy komissiyasidagi vakili bo‘ldi.

1905-yilda DSK majlisida B. B. Golitsin boshchiligidagi kichik komissiya taklifiga ko‘ra, yangi doimiy ikkinchi toifali seysmik stansiyalarni, jumladan Yekaterinburgdagi magnit-meteorologiya rasadxonasi qoshida seysmik stansiya qurishni rejalashtirishdi. Derbentda seysmik stansiya ochildi.

1906-yilda akademik B. B. Golitsin mexanik tebranishlarni elektr signallariga aylantiradigan ilk seysmografni yaratdi.

1917-yilda umumiy vayronagarchilik va fotomateriallar yetishmasligi tufayli Rossiyadagi seysmik stansiyalar deyarli faoliyatini to‘xtatdi.

1946-yilda SSSR Fanlar akademiyasining SIAN va ITG institutlari birlashishi natijasida Geofizika instituti tashkil etildi (GEOFIAN).

Seysmik tadqiqotlarning yangi bosqichi zilzila oqibatlari bilan bog‘liq bo‘lib, u Turkmanistonning hozirgi poytaxti Ashxobodda 1948-yilda yuz bergan. Mamlakatda zilzilalar darakchilarini izlash va ularning yuzaga kelish mexanizmini o‘rganish ishlari boshlandi. 1965-yilda SSSR Yagona seysmik kuzatuvlar tizimi (YSKT) tashkil etildi. 1990-yilga kelib YSKTga 450 dan ortiq seysmik stansiya kirgan; ular SSSRning qariyb 30 ta seysmologik muassasasiga qarashli edi. Har yili zilzilalar kataloglari nashr etila boshlandi. Yangi kuzatuv asboblari ishlab chiqildi, Garm (Tojikiston) va Ashxobodda zilzilalarni prognoz qilish uchun maxsus tadqiqot maydonlari yaratildi.

O‘sha davr seysmik tadqiqotlariga quyidagi olimlar alohida hissa qo‘shgan:

1958-yilda SSSRda Sunami haqida ogohlantirish xizmatitashkil etildi. Uning vazifalari sunamixavfi mavjud hududlar aholisi va tashkilotlarini sunami yuz berishi ehtimoli haqida ogohlantirish, xavf bekor qilingani to‘g‘risida xabar berish, shuningdek sunami hodisasini o‘rganishdan iborat edi.

1962-yilda SSSR Fanlar akademiyasining Seysmologiya kengashi ilk «SSSR zilzilalari atlasi»ni nashr etdi.

1964-yilda yer yuzasidagi seysmik tebranishlar ta’sirining kuchini baholash uchun 12 balli MSK-64 shkalasi ishlab chiqildi.

1960–1970-yillarda SSSRda zilzilalarni prognoz qilish bo‘yicha olib borilgan dastlabki tadqiqotlar zilzilalarning yuz berishi bilan seysmik to‘lqinlar tezligining o‘zgarishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni Garm hududida, Tojikiston SSRdaaniqladi. Jumladan, ushbu hududda 7,0 magnitudali zilzila 1-noyabr 1978-yilda sodir bo‘lishi muvaffaqiyatli prognoz qilindi.

1997-yilda Rossiya Fanlar akademiyasining Yer fizikasi institutida olim Valentin Ivanovich Ulomov rahbarligida Shimoliy Yevrosiyo hududining umumiy seysmik rayonlashtirish xaritalari to‘plami tayyorlandi.

Rossiya va qo‘shni hududlarda seysmik monitoringni Rossiya Fanlar akademiyasining Geofizika xizmati (RFA GX) olib boradi. U 1994-yilda tashkil etilgan bo‘lib, qariyb uch yuzta seysmik stansiyani o‘z ichiga oladi. Uning vazifasi zilzilalarni qayd etish va ularning tabiatini o‘rganishdan iborat. RFA GX stansiyalari sayyorada va Rossiya hududida yuz beradigan zilzilalarni qayd etadi hamda ehtimoliy kuchli zilzilalar oqibatlarini kamaytirish choralarini ko‘rish uchun zarur bo‘lgan kataloglarni tuzadi. Seysmik faollik monitoringi natijalari quyidagi veb-saytda e’lon qilinadi: GX tezkor xabarlar xizmati.

Vazifalar

Seysmologiya yordamida Yerning ichki tuzilishi o‘rganiladi. Shu sababli muhitning bir jinsliligidan chetlanishlar seysmik to‘lqinlarning tarqalishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini bilish juda muhim. Aslida Yerning ichki tuzilishiga oid mavjud deyarli barcha bevosita ma’lumotlar zilzilalar paytida yuzaga keladigan elastik to‘lqinlarningtarqalishini kuzatish orqali olingan.

Zilzilalarni yer po‘stining davri qisqa bo‘lgan o‘ziga xos tebranma harakatlari sifatida qarash mumkin (Yerning xususiy tebranishlarida davr o‘nlab daqiqalardan soniyaning ulushlarigacha bo‘ladi). Seysmiklik deganda zilzilalarning geografik taqsimoti, ularning Yer yuzasi tuzilishi bilan bog‘liqligi hamda magnitudalar (yoki energiya) bo‘yicha taqsimoti tushuniladi.

Bundan tashqari, kon seysmologiyasi ham mavjud. U qazib olinayotgan ruda tanasi hududidagi seysmik faollikni kuzatish, shuningdek, kon ishlarining xavfsizligini ta’minlash maqsadida kon zarbalarini prognoz qilish va ularning oldini olish bilan shug‘ullanadi.

Adabiyotlar

  • Hisoblash seysmologiyasi (Computational Seismology and Geodynamics): maqolalar to‘plamlari va monografiyalar. 1-45-sonlar. Moskva: Nauka; Geos; URSS, 1966—2016.
  • J. Gir, X. Shax. Beqaror zamin: zilzila nima va unga qanday tayyorlanish kerak = Terra Non Firma. Understanding and Preparing for Earthquakes / Ingliz tilidan fizika-matematika fanlari doktori N. V. Shebalin tarjimasi. — Moskva: Mir, 1988. — 220 bet. — 63 000 nusxa.
  • B. S. Karriyev Zilzila mana keldi. SIBIS. 2009
  • B. S. Karriyev Tabiatdagi falokatlar: zilzilalar. RIDERO. 2016
  • A. I. Malishev Seysmik jarayonning nochiziqli rivojlanish qonuniyatlari. Yekaterinburg: Rossiya Fanlar akademiyasi Ural bo‘limi Geologiya va geokimyo instituti nashriyoti. 2005. 111 bet.
  • J. A. Eybi Zilzilalar = Earthquakes. — Moskva: Nedra, 1982. — 50 000 nusxa.
  • Seysmologiya : [arxivlangan 3-yanvar 2023-yil] / T. B. Yanovskaya // Ruminiya — Sen-Jan-de-Lyuz. — Moskva : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2015. — B. 678. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.

Havolalar