| Shahar | |||||
| Yoxannesburg | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ingl. va afrikaans. Johannesburg | |||||
| | |||||
|
|||||
| 26°08′42″ j. k. 28°03′01″ sh. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Provinsiya | Gauteng | ||||
| Shahar okrugi | Yoxannesburg | ||||
| Mer | Dada Morero[ingl.] | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | 1886 | ||||
| Maydoni | 1644 km² | ||||
| Markazining balandligi | 1753 m | ||||
| Iqlim turi | okean iqlimi | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+2:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | 4 434 827 kishi (2023) | ||||
| Zichligi | 2697.58 kishi/km² | ||||
| Aglomeratsiya aholisi | kishi 8 000 000 (2023) | ||||
| Millatlar | afrikaliklar (zulu, soto), yevropaliklarning avlodlari, hindlar, aralash irq vakillari | ||||
| Diniy eʼtiqodlar | xristianlar va boshqalar | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +2711 | ||||
| Pochta indeksi | 2001 va 2000 | ||||
|
|
|||||
| joburg.org.za (ingl.) | |||||
Yoxannesburg (ingl. Johannesburg [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], afrikaans. Johannesburg [joˈhɑnəsbʏrx], zulu iGoli, kxosa iRhawutini) — Janubiy Afrikadagi aholisi eng koʻp boʻlgan shahar , JARning eng boy provinsiyasi — Gauteng.
ning markazi. 2023-yilda munitsipalitet aholisi 4 434 827 kishini, butun aglomeratsiya aholisi esa 8 mln kishini tashkil etgan. Aglomeratsiya atrofidagi hududlar ham hisobga olinsa, aholi soni 10,5 million kishidan oshadi.
Shaharga qarashli hudud ancha katta. Yoxannesburgning janubi-gʻarbiy tomonida Sovetoshahri tutashgan boʻlib, unda koʻplab migrantlar va mavsumiy ishchilar jamlangan.
2000-yilda Yoxannesburg shahri va uning atrofidagi hududlar negizida yangi maʼmuriy birlik — Yoxannesburg shahar okrugi.
tashkil etilgan. Yoxannesburgda JAR Konstitutsiyaviy sudi joylashgan. Shahar atrofdagi togʻlardan qazib olinadigan oltin va olmoslarning yirik savdo markazi hisoblanadi.
Tarix
Qadimda hozirgi Yoxannesburg hududida ovchi va termachi qabilalaryashagan. Ular kapoid irqigamansub boʻlgan. XIII asrda bu yerlarga bantu qabilalarikirib kela boshlagan, bu jarayon mahalliy aholining qirib tashlanishi bilan kechgan. XVIII asr oʻrtalariga kelib bushmenlar butunlay qirib tashlangan.
Hududni egallagan soto-tsvana qabilalari loydan qurilgan uylar, toshdan bunyod etilgan maʼmuriy va diniy inshootlardan iborat kichik shaharchalar barpo etgan, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan, temir eritgan. XIX asr boshlarida hozirgi zulu qabilalariyashagan qirgʻoqboʻyi, hozirgi Durbanatroflaridan materikning ichki qismiga tomon kengaya boshlagan. Zulularning bosqinlari koʻpincha boʻysundirilgan xalqlarning yosh ayollarini asir olish va qolgan aholini yalpi qirib tashlash bilan kechib, soto-tsvana xalqini yoʻq boʻlib ketish xavfi ostida qoldirgan. Bu vaziyat shimolga siljiyotgan burlar ning Vitvatersrandda oʻrnashib olishiga yordam bergan, chunki burlarni oʻzlarini zululardan qutqaradigan yagona kuch deb bilgan mahalliy aholi ularni oziq-ovqat va yoʻl boshlovchilar bilan taʼminlagan. Biroq vaqt oʻtishi bilan burlar va soto-tsvana oʻrtasidagi munosabatlar, avvalo, chorva oʻgʻirlanishi va yer nizolari tufayli keskin yomonlashgan.
Shahar tarixi 1886-yilda avstraliyalik oltin izlovchi J. Harrison Langlaagte mulki hududida oltin topgan paytdan boshlanadi. Shundan keyin oltin izlovchilarning oqib kelishi va Janubiy Afrikaning ushbu qismida tartibsiz qurilishlar koʻpayishi mamlakat hukumatini shahar barpo etishga qaror qilishga undagan. Shahar dastlabki meʼmorlar Yoxan Rissik va Yoxan Yubert sharafiga nomlangan. XIX asr oxirida Yoxannesburg oltin izlovchilar shahri boʻlib, unda dunyoning turli burchaklaridan kelgan konchilar, xitoylik ishchilar, malakasiz ishlarda band boʻlgan qora tanlilar, yahudiy va arman savdogarlari, turli irq vakillaridan boʻlgan koʻplab fohishalar, qaroqchilar, qashshoqlashgan burlar hamda Durbanatrofidagi shakarqamish plantatsiyalaridan qochib kelgan hindlar yashagan. Ular Hindistondan 25 yilga yollab olib kelingan edi. Bularning barchasi shaharga oʻziga xos qiyofa baxsh etgan.
Oltin konlarini qazib olishdan qolgan koʻplab chiqindi uyumlari shahar chekkalariga ulkan qurilish maydonining koʻrinishini beradi. Koʻplab koʻchalar hanuzgacha bu yerda ilgari joylashgan shaxtalar nomini saqlab qolgan.

Yoxannesburgning iqtisodiy ahamiyati ortib borishi britaniyaliklardiqqatini tortgan. 1895-yil oxirida Britaniya maʼmuriyati Keyp koloniyasida(XIX asr boshidayoq inglizlar tomonidan bosib olingan hududda) Jeymson reydinomi bilan mashhur provokatsiyani uyushtirgan. Uning maqsadi shahar atrofidagi oltin konlari hududini egallash edi. Reyd muvaffaqiyatsizlikka uchragach, burlar bilan inglizlar oʻrtasidagi munosabatlar keskin yomonlashib borgan va oxir-oqibat Ikkinchi ingliz-bur urushi davomida mustaqil bur respublikalari Britaniya imperiyasi tomonidan zabt etilgan.
1930-yillardan shaharda JAR iqtisodiyotining umumiy oʻsishi taʼsirida jadal qurilish boshlangan. 1940-yillar oxiri va 1950-yillar boshida nufuzli Xillbrou tumanida Afrikadagi dastlabki osmonoʻpar binolar qurila boshlagan. 1950-yillar va 1960-yillar boshida qora tanli aholi yashashi uchun shaharning janubi-gʻarbida ulkan Soveto turarjoy massivi bunyod etilgan. Yangi avtomagistrallar shaharning shimoliy chekkalarida ommaviy qurilishlarga turtki bergan. 1960-yillar oxiri va 1970-yillar boshida Karlton-sentr kabi ulkan ofis minoralari markaziy ishbilarmonlik tumanining qiyofasini shakllantirgan.
1991-yilga kelib Yoxannesburgda jinoyatchilik darajasi oshgan.
JARda oq tanli ozchilik rejimining qulashi , Rodeziyadan farqli ravishda, toʻliq iqtisodiy va ijtimoiy falokatga olib kelmagan. Shunga qaramay, Yoxannesburg ham butun mamlakat kabi iqtisodiy tanazzul, jinoyatchilikning keskin oʻsishi va sanitariya ahvolining yomonlashuvini boshdan kechirgan. Shaharning markaziy ishbilarmonlik tumani amalda tashlab qoʻyilgan, koʻplab osmonoʻpar binolarda boshpanasizlar, jinoiy toʻdalar va giyohvandlar yashay boshlagan. Nufuzli koʻp qavatli turarjoy binolari bilan qurilgan Xillbrou tumani Mogadisho yoki Xarareni eslatadigan holga kelgan. Bu vaziyat qisman hozirgacha saqlanib qolgan, garchi hokimiyat ahvolni yaxshilash uchun jiddiy choralar koʻrayotgan boʻlsa ham. Shaharning iqtisodiy faollik markazi shimolga, asosan oq tanlilar yashaydigan Sendton tumaniga koʻchgan.
2010-yilda shaharning Sokker-Siti va Koka-Kola-Park stadionlarida futbol boʻyicha jahon chempionati.
oʻyinlari oʻtkazilgan.
Shahar Yuqori Velddeb ataladigan platoda, dengiz sathidan 1753 m balandlikda joylashgan. Shaharning shimoliy va gʻarbiy qismlari tepalikli, sharqiy qismi esa nisbatan tekis.
Iqlimi
Shahar iqlimi okean iqlimi deb tavsiflanadi. Kyoppen tasnifi — Cwb boʻyicha qish fasli aniq ajralib turadi: bu davrda havo ochiq va salqin, yoz esa nam va iliq boʻladi. Shahardagi yogʻingarchilikning deyarli barchasi oktabrdan aprelgacha tushadi. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 713 mm. Eng issiq oy — yanvar, eng sovuq oy — iyun. Qishda shahardagi oʻrtacha eng past harorat +4 °C ni tashkil qiladi, qirov tez-tez tushadi, baʼzan yengil sovuq ham kuzatiladi. Qor juda kam yogʻadi, chunki qishda yogʻin deyarli boʻlmaydi. Soʻnggi qor yogʻishi 7-avgust 2012-yilda.
qayd etilgan. Yil davomida quyosh nurlanishining oʻrtacha davomiyligi 3124,4 soat boʻlib, oylar kesimida jiddiy farq qilmaydi.
11 yil ichida ilk bor 2023-yilda qor yogʻdi.
| Koʻrsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 35,9 | 38,0 | 31,7 | 29,3 | 30,6 | 27,1 | 24,4 | 28,9 | 32,8 | 34,1 | 33,6 | 34,1 | 38,0 |
| Oʻrtacha maksimal t, °C | 25,8 | 25,8 | 24,5 | 21,9 | 19,8 | 17,4 | 17,3 | 20,2 | 23,9 | 25,3 | 25,1 | 25,6 | 22,7 |
| Oʻrtacha harorat, °C | 19,9 | 19,7 | 18,6 | 16,0 | 13,5 | 10,7 | 10,4 | 13,1 | 16,7 | 18,2 | 18,5 | 19,5 | 16,2 |
| Oʻrtacha minimal t, °C | 15,1 | 14,9 | 13,6 | 10,6 | 7,7 | 4,7 | 4,1 | 6,5 | 9,9 | 11,9 | 13,1 | 14,5 | 10,6 |
| Mutlaq minimal t, °C | 6,0 | 7,8 | 3,0 | −0,6 | −4,7 | −7 | −6,3 | −7 | −2 | 0,5 | 0,0 | 3,9 | −7 |
| Yogʻin miqdori (meʼyor), mm | 127,4 | 90,1 | 87,3 | 35,6 | 22,3 | 6,7 | 1,0 | 9,1 | 15,3 | 68 | 87,8 | 145,6 | 696,2 |
| Manba: Yoxannesburgda ob-havo va iqlim. «Ob-havo va iqlim». Murojaat sanasi: 5-fevral 2023-yil. Arxivlangan sana: 25-mart 2023-yil. | |||||||||||||
Aholisi

2019-yilgi dastlabki hisob-kitoblarga koʻra, shahar aholisi 5 635 127 kishini tashkil etgan. JARning etnik xilma-xilligi aynan Yoxannesburgda yaqqol seziladi. 2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qora tanli aholi shahar aholisining 73 % ini, oq tanlilar — 16 %, , Janubiy Afrikaning aralash irq vakillari esa 6 % ini, osiyoliklar 4 % ini tashkil etadi. Yoxannesburg aholisining 42 % i 24 yoshgacha, 6 % i esa 60 yoshdan katta. Ishsizlik darajasi 37 % boʻlib, barcha ishsizlarning 91 % i qora tanlilardir. JARdagi asosiy demografik tendensiyalarni ham hisobga olish kerak: oq tanlilar sonining kamayishi ularning mamlakatdan chiqib ketishi bilan, qora tanlilar sonining koʻpayishi esa asosan tashqi migratsiya bilan bogʻliq; JARdagi qora tanli aholining yuqori tugʻilish darajasi ular orasida keng tarqalgan OITSepidemiyasi tufayli deyarli toʻliq qoplanadi. Shunday qilib, hozirgi vaqtda oq tanlilar soni roʻyxatga olish maʼlumotlaridagidan kamroq, qora tanlilar soni esa koʻproq.
2001-yilgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Yoxannesburg aholisining 37,1 % i uchun ingliz tili ona tili hisoblanadi, 17,3 % i zulu, 16 % i afrikaans, 5,7 % i soto, 23,9 % i boshqa tillarda soʻzlashadi. Aholining qariyb 29 % i yuqori sinflarni tamomlagan, 14 % i oliy maʼlumotga ega. Savodsizlar ulushi qariyb 7 %, aholining taxminan 15 % i esa faqat boshlangʻich maʼlumotga ega.
Yoxannesburgda Janubiy Afrikaning yetakchi universitetlaridan biri — Vitvatersrand universiteti.
joylashgan. Oʻsha davr jamiyatining turli qatlamlariga mansub mahalliy aholi hamda etnik xilma-xillikni aks ettiruvchi koʻplab kartina va chizgilarni 1947-yildan Yoxannesburgda yashagan britaniyalik rassom Silviya Molloychizgilar yaratgan. Bu merosning bir qismi Britaniya kutubxonasida saqlanadi..
Atrof hududlar
Yoxannesburgning shahar chekkalari yirik shaharlarga qoʻshilib ketish natijasida shakllangan boʻlib, shimoliy, janubiy, sharqiy va gʻarbiy qismlarga boʻlinadi. Shahar ichkarisidagi binolar kam taʼminlangan aholi va noqonuniy immigrantlarga ijaraga berilgan, natijada tashlandiq binolar hamda jinoyatchilik shahar hayotining oʻziga xos belgilariga aylangan. Janubiy chekkalar asosan ishchilar yashaydigan, ayrim posyolkalarga yaqin joylashgan mavzelardan iborat.
Katta Yoxannesburg ikki yuz kvadrat mildan ortiq maydonda joylashgan besh yuzdan koʻproq shahar chekka hududlarini oʻz ichiga oladi. Qora tanli afrikaliklarni shahar va uning atroflarining barcha qismlarida uchratish mumkin boʻlsa-da, Katta Yoxannesburgda irqiy ajralish darajasi hamon yuqori.
Iqtisodiyoti
Yoxannesburg — JARning eng yirik iqtisodiy va moliyaviy markazi boʻlib, mamlakat yalpi ichki mahsulotining 16 % ini ishlab chiqaradi. Bir vaqtlar mintaqa iqtisodiyotining asosi boʻlgan konchilik sanoati asta-sekin oʻz ahamiyatini yoʻqotmoqda. Hozir shaharning oʻzida oltin qazib olinmasa-da, Yoxannesburgda koʻplab konchilik kompaniyalarining bosh ofislari joylashgan, jumladan, Gold Fields. Shahar iqtisodiyotida xizmat koʻrsatish va ishlab chiqarish sohalari tobora muhim oʻrin egallamoqda. Sanoatning turli tarmoqlari mavjud, ayniqsa poʻlat va sement ishlab chiqarish katta ahamiyatga ega. Ishlab chiqarishdan tashqari sohalarga bank ishi, axborot texnologiyalari, transport, koʻchmas mulk, ommaviy axborot vositalari va boshqalar kiradi.
Transport
Shahardagi asosiy transport vositasi — avtomobil. Shahar ichida avtomagistrallar tarmogʻi[ingl.]mavjud. Jamoat transporti yetarlicha rivojlanmagan. U asosan mikroavtobuslardan iborat, shuningdek, shahar avtobusi — Metobus Arxiv nusxasi: 11-fevral 2005-yil, Wayback Machineda. Bundan tashqari shaharda tezkor avtobuslar Rea Vaya[ingl.].
tarmogʻi ham bor. Temiryoʻl transporti shahar atrofi poyezdlari Metrorail[ingl.]orqali ifodalanadi. Ular shahar markazidan oʻtib, Yoxannesburgni Pretoriya, Soveto, Randfonteyn va Gautengning boshqa shaharlari bilan bogʻlaydi. Tizimning markaziy tuguni — Park bekati[ingl.]. Shu bekatdan Keyptaun, Durban, Port-Elizabet va Ist-Londonshaharlariga uzoq masofali poyezdlar ham qatnaydi. Bundan tashqari, Gautrain[ingl.]nomli tezkor shahar atrofi poyezdi mavjud. U 80 km uzunlikdagi ikkita yoʻnalish va 10 ta stansiyadan iborat. Gautrain Yoxannesburg markazidagi (Park bekati[ingl.]) stansiyani Sendton[ingl.], Pretoriya va aeroportbilan bogʻlaydi. Tizim 2010-yilda boʻlib oʻtgan futbol boʻyicha jahon chempionati.
munosabati bilan ochilgan. Yoxannesburg yaqinidagi eng yirik aeroport — Oliver Rejinald Tambo nomidagi xalqaro aeroport. Bu JARning ichki va xalqaro reyslariga xizmat koʻrsatuvchi asosiy aeroport, shuningdek Afrikadagi eng gavjum aeroportdir. Shaharga yaqin joylashgan yana bir aeroport — Grand-Sentral aeroporti.
.
Shahar markazida eng yirik banklar, milliy sanoat kompaniyalari, transmilliy korporatsiyalar ofislari, fond birjasi, yirik mehmonxonalar va shu kabilar joylashgan osmonoʻpar binolar qad rostlagan. Xillbrou va Bereya tumanlari dunyodagi jinoyatchilik darajasi eng yuqori shahar tumanlari qatoriga kirgan.
Oʻziga xos Ponte City Apartmentsosmonoʻpar binosi balandligi 173 metr boʻlgan ichi boʻsh silindr shaklida qurilgan va Afrikadagi eng baland bino hisoblanadi. 1970-yillarda u Yoxannesburgdagi eng nufuzli turarjoy binolaridan biri edi. Ammo 1980-yillar oxirida aparteid siyosati bosqichma-bosqich bekor qilinayotgan davrda hududda jinoyatchilik keskin oshgan, yashovchilar koʻchib ketgan va binoni jinoiy toʻdalar egallagan; markaziy atriumga beshinchi qavatgacha chiqindi toʻplanib qolgan. Soʻnggi yillarda binoni tartibga keltirishga urinishlar boʻlib, chiqindilar tozalangan va sutkalik qoʻriqlash joriy etilgan, biroq bino hamon aholining eng kambagʻal qatlamlari yashaydigan joy boʻlib qolmoqda.
Sendton mamlakatning eng yirik madaniy va savdo markazidir. Hashamatli xonalar, keng restoranlar tarmogʻi va eksklyuziv butiklari bilan ajralib turadigan «Sendton-San» mehmonxona-savdo majmuasi ayniqsa eʼtiborni tortadi.
Shaharning Soveto tumani qora tanli aholining aparteidrejimiga qarshi kurashining asosiy maydoni sifatida mashhur. Bu yerda, Kliptaunda, Ozodlik xartiyasi imzolangan va Nelson Mandela.
uzoq vaqt yashagan. Yopilgan oltin konlari hududidagi «Gold-Rif-Siti» koʻngilochar bogʻi shahar yangi barpo etilgan oltin vasvasasi davri muhitini his qilish imkonini beradi. Bu yerda haqiqiy shaxtaga 270 metr chuqurlikka tushish va oltin eritish jarayonini koʻrish mumkin.
Insoniyat beshigi — YUNESKOning Butunjahon merosi obyekti. U shahardan 25 kilometr shimoli-gʻarbda joylashgan. Sterkfonteyn gʻorlari gominidlar qoldiqlarining eng yirik toʻplami bilan mashhur. Bu yerda birinchi katta yoshli Afrika avstralopiteki va Australopithecinavakilining deyarli toʻliq birinchi skeleti topilgan. Boshqa diqqatga sazovor joylar: Lesedi sayyohlik qishlogʻi; Xartbisport toʻgʻoni[ingl.] va Magalisburg shahar aholisi uchun mashhur dam olish joylaridir. Insoniyatning kelib chiqishi muzeyida Afrikadagi inson evolyutsiyasiga bagʻishlangan katta ekspozitsiya, shuningdek, qoyatosh sanʼatiga oid asarlarning boy toʻplami mavjud..
Madaniy tadbirlar
14–20-noyabr kunlari, 2011-yilda , Yoxannesburgda Toʻrtinchi xalqaro yoshlar Delfiy oʻyinlari va Delfiy jahon madaniy forumi (ingl. Delphic World Cultural Forum) boʻlib oʻtdi. Oʻyinlar va forumning asosiy oʻtkazilish joyi Afrika muzeyi boʻlgan.
Prezident — Xalqaro Delfiy kengashi (XDK) raisi Divina Bautista va XDK bosh kotibi Kristian Kirsh Toʻrtinchi yoshlar Delfiy oʻyinlarining tantanali ochilish va yopilish marosimlarida, shuningdek Afrika muzeyida oʻtkazilgan Delfiy jahon madaniy forumida nutq soʻzlagan.
Sport
Aynan 2010-yilda Yoxannesburg futbol boʻyicha jahon chempionatiga mezbonlik qilgan. Yoxannesburgdagi oʻyinlar ikkita stadionda — «Sokker-Siti» va «Ellis-Park».
da oʻtkazilgan. Shaharda JARning eng mashhur futbol klublaridan ayrimlari — «Orlando Payrets» va «Kayzer Chifs».
» joylashgan. Shahardagi eng yirik ikkita stadion — «Sokker-Siti» (FNB Stadium) va «Ellis-Park». Ularda mahalliy jamoalar oʻyinlari hamda yirik xalqaro turnirlar oʻtkazilgan. Yoxannesburgda turli sport turlari bilan shugʻullanish imkonini beradigan koʻplab sport majmualari va klublari bor. Shuningdek, Yoxannesburg dayving, snorkeling, serfing, suv changʻisi va boshqa suv sporti turlari bilan shugʻullanish imkoniyatlarini taklif etadi.
Birodarlashgan shaharlar
Yoxannesburg quyidagi shaharlar bilan birodarlashgan:
Merlar
- German Mashaba (2019—2021),
- Eynig Masiba (9-iyul 2019-yildan buyon).
Adabiyotlar
- Ilk Yoxannesburg: uning binolari va aholisi (Early Johannesburg, Its Buildings and People). Hannes Meiring, Human & Rousseau. 1986. 143 bet. ISBN 0-7981-1456-8
- Oltin! Oltin! Oltin! Yoxannesburgdagi oltin vasvasasi (Gold! Gold! Gold! The Johannesburg Gold Rush). Eric Rosenthal, AD. Donker, 1970, ISBN 0-949937-64-9
- Yoxannesburg: tutqich bermas megapolis (Johannesburg: The Elusive Metropolis). Sarah Nuttall. Duke University Press. 9-yanvar 2005. 210 bet. ISBN 0-8223-6610-X.
- Burchakdagi uy: Yoxannesburgning dastlabki tarixi (The Corner House: The Early History of Johannesburg). Alan Patrick Cartwright. MacDonald. 1965. 293 bet.