| Yenisey | |
|---|---|
| Yenisey daryosi, shahar okrugi — Divnogorsk | |
| Xususiyatlari | |
| Uzunligi | 3487 km |
| Havzasi | 2 580 000 km² |
| Suv sarfi | 19 800 m3/s |
| Suv oqimi | |
| Boshlanish joyi | daryolarning qo‘shilish joyi: Katta Yenisey va Kichik Yenisey |
| • Joylashuvi | Qizil |
| • Balandligi | 619,5 m |
| • Koordinatalari | 51°43′40″ shimoliy kenglik; 94°27′06″ sharqiy uzunlikHGYaO |
| Quyilish joyi | Yenisey qo‘ltig‘i |
| • Balandligi | 0 m |
| • Koordinatalari | 69°36′40″ shimoliy kenglik; 84°32′40″ sharqiy uzunlikHGYaO |
| Daryoning nishabligi | 0,178 m/km |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Kara dengizi |
|
|
|
| Mamlakat | |
| Hududlar | Tuva, Krasnoyarsk o‘lkasi, Xakasiya |
| Kodi — Davlat suv reyestrida | 17010300112116100000014 |
| Raqami — Davlat geografik nomlar katalogida | 0165543 |
Yenisey (nenescha Yenzya yam, evenkcha Ionesi, janubiy selkupcha Nandis, Nyandise, shimoliy selkupcha Pӱ̄l Tyaas ӄold, ketcha Ӄuk, xakascha Kim sug‘, tuvacha Ulug‘ Xem) — Tuvada, Xakasiyada va Krasnoyarsk o‘lkasidajoylashgan, dunyodagi eng uzun va sersuv daryolardan biri, jumladan Rossiyadagieng yiriklaridan sanaladi. U Shimoliy Muz okeanidagi Kara dengiziga quyiladi.
Uzunligi — 3487 km, suv yig‘ish havzasining maydoni — 2 580 000 km² (Rossiyada kattaligi bo‘yicha ikkinchi), yillik oqim hajmi esa 624,41 km3 (suv sarfi bo‘yicha Rossiyadagi eng yirik daryo).
Nomining kelib chiqishi
Daryo nomi qadimginenescha Yenesiy (hozirgi Yenzya yam) so‘zidan kelib chiqqan. Bu nom, o‘z navbatida, evenkcha Ionesi — «katta suv» so‘ziga borib taqaladi. Gidronimning mansicha Yanig-As — «katta daryo» yoki nenescha Yenzya yaxa — «to‘g‘ri daryo» so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lishi ham mumkin.
XVII asrda shimoliy «Yenisey» geografik nomi hujjatlarda bir muddat Janubiy Sibirda qo‘llanadigan (turkiy) daryo nomi — Kembilan raqobatlashgan va oxir-oqibat uni siqib chiqargan.
Sibirliklar daryoni ko‘pincha sifatlovchi ibora bilan «Yenisey ota» deb atashadi.
Geografiyasi



Dunyodagi eng yirik daryolardan biri: daryoning Katta Yenisey va Kichik Yenisey qo‘shilgan joyidan uzunligi — 3487 km (Kichik Yenisey bilan birga — 4287 km, Katta Yeniseyning boshlanishidan — 4092 (4123) km). Suv yo‘lining uzunligi: Ider — Selenga — Baykal ko‘li — Angara — Yenisey yo‘nalishi bo‘yicha 5550 km.
Havza maydoni (2580 ming km²) bo‘yicha Yenisey Rossiya va Yevrosiyo daryolari orasida 2-o‘rinda (birinchi o‘rinda Ob), dunyoda esa 7-o‘rinni egallaydi. Yenisey havzasi keskin assimetriya bilan ajralib turadi: uning o‘ng qirg‘oq qismi chap qirg‘oq qismidan 5,6 baravar katta.
Yenisey — G‘arbiy va Sharqiy Sibiro‘rtasidagi tabiiy chegara. Yeniseyning chap qirg‘og‘ida ulkan G‘arbiy Sibir tekisligitugaydi, o‘ng qirg‘og‘ida esa tog‘li taygahududlari joylashgan. Sayan tog‘laridan to Shimoliy Muz okeanigacha Yenisey Sibirningbarcha iqlim mintaqalaridan oqib o‘tadi. Yuqori oqimida tuyalar, quyi oqimida esa oq ayiqlar.
Yenisey daryosining o‘zi Qizil shahridanboshlanadi, bu yerda Katta Yenisey va Kichik Yenisey qo‘shiladi. Boshlanish joyi dengiz sathidan 619,5 m balandlikda. Dastlabki 188 km davomida Yenisey «Yuqori Yenisey» (Ulug‘ Xem) nomi bilan Tuva botig‘ining shimoliy chekkasi bo‘ylab oqadi; daryo tarmoqlarga ajraladi, o‘zani sayoz, tez oqar joylarga boy, kengligi 100 dan 650 m gacha o‘zgaradi; chuqurligi sokin suvli qismlarda 4—12 m, sayoz tez oqar joylarda esa 1 m dan oshmaydi. Shagonardan boshlab Sayano-Shushensk suv omboriboshlanadi; u Sayano-Shushensk GESi to‘g‘oni orqali hosil qilingan.
Chapdan Xemchikdaryosi quyilgach, Yenisey shimolga buriladi va 290 km davomida G‘arbiy Sayan tog‘lari va Minusinsk botig‘ihududidan o‘tadi. Sayano-Shushensk GESi to‘g‘onidan quyiroqda kichik Mayna suv ombori boshlanadi; u Mayna GESidatugaydi. Chap irmoq — Abakan daryosi quyilgach, Krasnoyarsk suv ombori (uzunligi 360 km) boshlanadi; u Krasnoyarsk GESito‘g‘oni yordamida hosil qilingan. GES Divnogorskshahri yaqinida, Yenisey Sharqiy Sayantog‘larining tarmoqlarini kesib o‘tadigan joyda joylashgan. Bu yerda vodiy kengligi 5 km, daryo o‘zanining kengligi 500 m dan ortiq. Krasnoyarsk bilan Angara daryosi quyiladigan joy oralig‘ida Yenisey vodiysi yana kengayadi. Daryo tog‘ daryosiga xos xususiyatlarini yo‘qotadi, biroq o‘zanida suvosti qirlari — Yenisey tizmasining davomi saqlanib qolgan.

Angara daryosi quyilgan joydan quyiroqda Yenisey vodiysi va o‘zanining xususiyatlari keskin o‘zgaradi. O‘ng qirg‘oq tog‘ligicha qoladi, chap qirg‘oq esa pasttekislik va qayirga aylanadi. Yenisey vodiysining kengligi Quyi Tunguska daryosi quyilish joyida taxminan 40 km, Dudinka va Ust-Port yaqinida 150 km gacha, o‘zanining kengligi esa 2,5—5 km bo‘ladi; quyi Yeniseyning eng sayoz joylari 5—8,5 m chuqurlikda. Dudinkadan quyiroqda odatiy chuqurlik 20—25 m bo‘lib, o‘zan tarmoqlarga bo‘linadi, orollarning uzunligi 20 km ga yetadi.
Daryoning Kureykairmog‘i quyilish joyidan boshlab, suv sathida dengiz qalqishlari seziladigan Yeniseyning quyilish oldi o‘zan qismi boshlanadi. Daryo Yenisey qo‘ltig‘iga quyiladigan joyda o‘zani odatiy shaklini yo‘qotadi. Bu joy Funtusov irmog‘i og‘zi (69°36′40″ shimoliy kenglik, 84°32′40″ sharqiy uzunlik) va Krestovskiy burni orqali o‘tuvchi kesimga to‘g‘ri keladi.
Shu kesimdan quyiroqda Yenisey qo‘ltig‘i kengaya boshlaydi, chap tomonda qayirlar, o‘ng tomonda esa orollar orasidan ko‘plab tarmoqlar oqadi. Ust-Port posyolkasidan quyiroqda Yeniseyning asl deltasi joylashgan: u o‘zan tarmoqlari, oraliq sayoz orolchalar va qayir maydonlari bilan qo‘ltig‘iga tomon 71-parallelgacha cho‘zilgan; bu yerda qo‘ltiq kengligi 44 km gacha yetadi.
Daryo deltasida ham suv yuvib o‘tadigan oqim rejimi kuzatiladi. Brexov orollari Yenisey qo‘ltig‘ini ko‘plab tarmoqlarga ajratadi; ulardan to‘rttasi asosiy hisoblanadi: Oxotsk Yeniseyi, Toshli Yenisey, Katta Yenisey va Kichik Yenisey; bu yerda qo‘ltiqning umumiy kengligi 50 km ni tashkil etadi. Quyiroqda Yenisey qo‘ltig‘i Kara dengizi tomon asta-sekin estuariy (kengaygan daryo quyilish qismi) shaklini oladi.
Gidrologiyasi

Yenisey aralash manbalardan, asosan qor suvlaridan to‘yinadi. Qor suvi ulushi 50 % dan biroz kam, yomg‘ir suvi 36—38 %, yerosti suvlari esa yuqori oqimda 16 % gacha bo‘lib, quyi oqimga tomon kamayadi. Muzlash quyi oqimda (oktabr boshida) boshlanadi. Suv ichida muzning jadal hosil bo‘lishi va kuzgi muz ko‘chishixosdir. Daryo yuzasining muz bilan qoplanishi kech kuzda sodir bo‘ladi: quyi oqimda oktabr oxiridan, o‘rta oqimda va Krasnoyarsk yaqinida noyabr o‘rtalaridan, tog‘li qismida noyabr oxiri — dekabrda. O‘zanning ayrim qismlarida qalin muz qatlamlari hosil bo‘ladi. Yeniseyning katta qismida bahorgi uzoq davom etadigan to‘linsuvlik va yozgi toshqinlar, qishda esa suv oqimining keskin kamayishi kuzatiladi (ammo muz tiqinlari hosil bo‘lishitufayli suv sathi sekin pasayadi). Yuqori oqimda bahor-yozgi to‘linsuvlik uzoq davom etadi. Yeniseyda to‘linsuvlik mayda, kamdan-kam hollarda aprelda boshlanadi; o‘rta oqimda yuqori oqimga nisbatan biroz oldinroq, quyi oqimda esa may o‘rtasi — iyun boshida boshlanadi. Bahorgi muz ko‘chishi muz uyumlari bilan kechadi. Yuqori oqimda suv sathi tebranishlari kengaygan joylarda 5—7 m, toraygan joylarda 15—16 m; quyi oqimda esa kattaroq bo‘lib, 28 m ga yetadi ( Kureykadaryosi yonida), quyilish joyiga kelib esa 11,7 m gacha kamayadi ( Ust-Port).
Yenisey boshlanishida, Qizil shahri yaqinida suv sarfi 1009 m3/s, Sayanogorsk hududida 1484 m3/s, Krasnoyarsk GESi yonida 2723 m3/s, Krasnoyarsk hududida 2864 m3/s, Yeniseysk yaqinida 7724 m3/s, Podkamennaya Tunguska irmog‘i quyilgach 10 768 m3/s, Igarka yaqinida 18 395 m3/s ni tashkil etadi.

Oqim hajmi (624 km3) bo‘yicha Yenisey Rossiya daryolari orasida birinchi o‘rinda turadi. Quyilish joyidagi o‘rtacha yillik suv sarfi 19 800 m3/s, eng katta suv sarfi Igarka yaqinida 154 000 m3/s.
Irmoqlari
Yeniseyga jami 500 ga yaqin yirikroq daryo quyiladi; ularning umumiy uzunligi 300 ming kilometrdan ortiq.[ishonchli bo‘lmagan manba].
Eng muhim irmoqlar ro‘yxati — Yenisey daryosiga quyiladigan quyidagi daryolarni o‘z ichiga oladi:
Chap irmoqlar
Chap tomondan:
O‘ng irmoqlar
O‘ng tomondan:
O‘ng tomondan quyiladigan irmoqlar Yeniseyga chap irmoqlarga qaraganda ko‘proq suv olib keladi, ularning suv yig‘ish havzasi ham kattaroq. Eng asosiy irmoq — Angara, biroq taxminan har o‘n yilda bir marta boshqa yirik irmoq — Quyi Tunguskayillik oqim hajmi bo‘yicha undan o‘zib ketadi.
Bahsli masala: Yeniseymi yoki Angarami?
Hozirgi Yenisey daryosining Angara bilan qo‘shilgan joyidan quyidagi qismi Angara deb hisoblanishi mumkinligining bir necha sababi bor:
- Daryo Yeniseyga qo‘shilganda, Angara ancha ko‘p suv olib keladi — Strelka posyolkasi yaqinida Yeniseyning o‘rtacha yillik suv sarfi 3350 m3/s yoki yiliga ≈104 km3 bo‘lsa, Angara og‘zida 4530 m3/s yoki yiliga ≈143 km3 ni tashkil etadi;
- Yuqori Yenisey havzasining maydoni 400 ming km²dan kam, Angaraning suv yig‘ish havzasi esa bundan ancha katta — 1040 ming km².
Aholi punktlari

Shaharlar (oqim bo‘ylab quyiga qarab): Qizil, Shagonar, Sayanogorsk, Minusinsk, Abakan, Divnogorsk, Krasnoyarsk, Sosnovoborsk, Jeleznogorsk, Lesosibirsk, Yeniseysk, Igarka, Dudinka.
Boshqa aholi punktlari: Cheryomushki, Mayna, Shushenskoye, Komarkovo, Ust-Abakan, Novosyolovo, Beryozovka, Atamanovo, Kazachinskoye, Podtyosovo, Turuxansk, Kureyka, Ust-Port, Karaul, Peschanka.
Ko‘priklar va tunnellar
Boshlanish joyidan quyilish joyigacha:
- Shahar ko‘prigi Qizilda
- Transport ko‘prigi Qizilda — aylanma avtomobil yo‘li, trassa P257 «Yenisey»
- Piyodalar va avtomobillar ko‘prigi Cheryomushkida
- GES to‘g‘oni ustidagi avtomobil yo‘li — Mayna GESi
- Bratsk ko‘prigi posyolka yaqinida — Zelyoniy Bor
- Temiryo‘l-avtomobil ko‘prigi, posyolka yaqinida — Zelyoniy Bor
- To‘g‘on ustidagi avtomobil yo‘li: Krasnoyarsk GESi (muntazam qatnovda foydalanilmaydi)
- Shahar yaqinidagi avtomobil ko‘prigi — Divnogorsk
- Nikolayev ko‘prigi
- Temiryo‘l ko‘prigi
- Kommunal ko‘prik
- Oktyabr ko‘prigi
- Korkin ko‘prigi
- Krasnoyarsk aylanma yo‘lidagi Yenisey ko‘prigi — M53 «Baykal» federal avtomagistralining aylanma yo‘li
- Yenisey ostidagi tunnel Jeleznogorskda
- Visokogorsk ko‘prigi
- Divnogorsk ko‘prigi
Xo‘jalikda foydalanilishi


Yenisey — Krasnoyarsk o‘lkasiningeng muhim suv yo‘li. Muntazam kema qatnovi Sayanogorskdan quyilish joyigacha (3013 km) amalga oshiriladi.
Asosiy yuk tashish oqimlari Krasnoyarskdan to Dudinkagachayo‘nalgan. Asosiy portlar va pristanlar: Abakan, Krasnoyarsk, Strelka, Lesosibirsk, Yeniseysk, Turuxansk, Igarka, Ust-Port. Igarkagacha dengiz kemalari ham kirib bora oladi. Kemalarni o‘tkazish uchun pastki befdan Krasnoyarsk GESining yuqori befiga ko‘taruvchi noyob kema ko‘targichqurilgan. Tuva Respublikasida Yeniseyda mahalliy kema qatnovi mavjud (asosiy pristan — Qizil).
Yeniseyda Krasnoyarsk — Dudinka transport liniyasi mavjud. U sobiq SSSRdagi kajutali teploxodlar qatnaydigan so‘nggi daryo yo‘nalishidir. Unda ikkita teploxod ishlatiladi, ularning loyiha raqami 588.
Daryo bo‘ylab sayyohlik kruizlari «lyuks» toifasidagi teploxodda o‘tkaziladi, uning nomi — «Maksim Gorkiy».
Gidroelektr stansiyalar (oqim bo‘ylab quyi tomonga): Sayano-Shushensk GESi, Mayna GESi, Krasnoyarsk GESi.
Yenisey bo‘ylab yog‘ochlar sollarda oqiziladi.

XIX asr oxirida Ob–Yenisey kanaliqurilgan bo‘lib, u Ob daryosini Yenisey bilan bog‘lagan. Hozir kanal ishlatilmaydi va tashlab qo‘yilgan.
Ekologik va ijtimoiy muammolar
Krasnoyarsk GESi va Sayano-Shushensk GESining qurilishi atrof-muhit ekologiyasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan.
Yenisey Krasnoyarsk, Divnogorsk, Sayanogorsk yaqinida muzlamay qo‘ygan. Jumladan, Krasnoyarskdan quyiroqda muzlamaydigan ochiq suv qismi besh yuz kilometrgacha cho‘zilishi mumkin. «RusGidro» rasmiy sayti bunday uzun ochiq suv maydonining paydo bo‘lishini «GES faoliyatidan ko‘ra, Krasnoyarskdagi iliq oqova suvlarning daryoga tashlanishi bilan ko‘proq» bog‘laydi. Krasnoyarsk suv omborida to‘plangan ulkan suv massasi tufayli iqlim yumshagan, havo esa namroq bo‘lib qolgan.
Bundan tashqari, Yeniseydagi GESlar kaskadi qimmatli yerlarning katta maydonlarini suv ostida qoldirib, arxeologik yodgorliklar, biotsenozlarva baliq resurslarining yo‘qolishiga, ko‘plab aholining majburiy ko‘chirilishiga sabab bo‘lgan. 2001-yilda suv ostida qolgan Biskar qishlog‘i ustidagi tog‘da, Krasnoyarsk suv ombori tubida qolgan joyni eslatib turuvchi xotira xochi o‘rnatilgan.
Dastlab Krasnoyarsk-26 shahrida 1950-yillarda kon-kimyo kombinati qurilganidan so‘ng ikki to‘g‘ridan-to‘g‘ri oqimli yadro reaktori qurolbop plutoniy (plutoniy-239) ishlab chiqarish uchun ishga tushirilgan. Reaktorlarda oqimli sovitish tizimi qo‘llangan: reaktorni sovitishga olingan suv tozalanmasdan yana Yeniseyga tashlangan. Bu Yeniseyning radiatsion ifloslanishiga olib kelgan.
Diqqatga sazovor joylar

Boshlanish joyidan quyilish joyigacha:
- Daryolarning qo‘shilish joyi — Katta va Kichik Yenisey — Qizil shahri yaqinida joylashgan va Osiyoning geografik markazihisoblanadi. Shu bois bu yerda yodgorlik obeliski o‘rnatilgan.
- Har yili o‘tkaziladigan xalqaro etnik musiqa va hunarmandchilik festivali «Sibir olami» (2012-yilgacha «Sayan halqasi» deb nomlangan) hamda ochiq osmon ostidagi tarixiy-etnografik muzey-qo‘riqxona joylashgan posyolka — Shushenskoye.
- Milliy bog‘ — Krasnoyarsk Ustunlari, shuningdek, chang‘i sporti majmuasi — «Bobroviy Log» fanparki Krasnoyarsk yaqinida joylashgan.
Adabiyotlar
- Burikin A. A.. Yenisey va Angara. Janubiy Sibir daryolari havzalari haqidagi geografik tasavvurlarning shakllanish istiqbollarini o‘rganish hamda gidronimlar nomining tarixi va etimologiyasi haqida. www.tuva.asia. Murojaat sanasi: 15-mart, 2019-yil. // Tuvaning yangi tadqiqotlari. — 2011. — № 2-3.
- Vishegorodsev A. A. Yenisey baliqlari: ma’lumotnoma. — Novosibirsk, 2000.
- Yenisey : [arxiv. 1-dekabr, 2022-yil] / Korotayev V. N., Kuzminix S. V. // Atmosfera dinamikasi — Temiryo‘l uzeli [Elektron resurs]. — 2007. — B. 673—675. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, jild 9). — ISBN 978-5-85270-339-2.
- Kublitskiy G. I. Yenisey — Sibir daryosi.
- Latkin N. V. Yenisey // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Yenisey // Zamonaviy geografik nomlar lug‘ati / Rossiya geografiya jamiyati. Moskva markazi; umumiy tahrir ostida, akademik V. M. Kotlyakov. Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti. — Yekaterinburg: U-Faktoriya, 2006.
Havolalar
- Yenisey daryosi lotsiyasi (Vorogovo — Igarka qismi, 10,1 Mb). turuhansk-region.ru. Murojaat sanasi: 15-mart, 2019-yil.