Do‘l

Do‘l yog‘ishi — Bogota, Kolumbiya

Do‘l — jala vaqtida yog‘adigan, asosan, yumaloq shaklli muz zarrachalari (do‘l donalari).

Tavsif

Do‘l donasining ichki tuzilishi

Do‘l donalarining shakli, tuzilishi va o‘lchamlari nihoyatda xilma-xil. Do‘l muz dan iborat bo‘lib, uning donalari sharsimon yoki notekis shaklda, diametri bir millimetrdan bir necha santimetrgacha bo‘ladi. O‘lchami 130 mm va massasi qariyb 1 kg bo‘lgan do‘l donalari ham uchraydi. Do‘l donalari qalinligi kamida 1 mm bo‘lgan shaffof muz qatlamlaridan iborat bo‘lib, ular yarim shaffof qatlamlar bilan navbatlashib keladi. Meteorologiyada do‘lni qor yormasidan — o‘lchami 2 dan 5 mm gacha bo‘lgan, oq rangli, xira, mo‘rt va oson uvalanadigan muz donachalaridan farqlashadi. Shuningdek, boshqa atmosfera yog‘inlari ham mavjud, masalan, muzli yomg‘ir; uni do‘l bilan adashtirmaslik kerak. Do‘l, odatda, yilning iliq davrida, yuqoriga kuchli rivojlangan qudratli yomg‘irli to‘p-to‘p bulutlardan, ko‘pincha jala va momaqaldiroq paytida yog‘adi. Yerga tushgan do‘l qatlami ba’zan bir necha santimetrga yetadi. Do‘l yog‘ishining davomiyligi bir necha daqiqadan yarim soatgacha, ko‘pincha 5—10 daqiqa, juda kam hollarda esa taxminan 1 soat yoki undan ko‘proq bo‘ladi. Do‘l ko‘proq yozda va kunduzi yog‘adi. Do‘lning tunda yog‘ishi juda kam uchraydigan hodisa.

Do‘l donalari shakllarining xilma-xilligi

Gul shaklidagi do‘l donasi

Eng ko‘p uchraydigan shakllardan biri — konussimon yoki piramidasimon shakl bo‘lib, uning uchi o‘tkir yoki biroz kesik, asosi esa yumaloq bo‘ladi. Bunday do‘l donalarining yuqori qismi, odatda, nisbatan yumshoq, xira, xuddi qorga o‘xshaydi; o‘rta qismi yarim shaffof bo‘lib, bir-biri bilan almashinadigan shaffof va xira konsentrik qatlamlardan tashkil topadi; eng keng pastki qismi esa shaffof bo‘ladi (Kiyev meteorologiya observatoriyasi kuzatuvlari, 1892-yil aprel, «Avliyo Vladimir universiteti xabarlari»). Sharsimon do‘l donalari ham kam uchramaydi: ular ichkaridagi qorsimon yadrodan (ba’zan, kamroq hollarda, markaziy qism shaffof muzdan iborat bo‘ladi) hamda uni o‘rab turuvchi bir yoki bir nechta shaffof qobiqdan tashkil topadi. Shuningdek, kichik o‘qining uchlarida botiqlari bo‘lgan sferoidsimon, turli o‘simtali, ba’zan kristallsimon o‘simtalari bor do‘l donalari ham uchraydi. Masalan, bunday holatlar Abix tomonidan Kavkazda (ustiga yirik skalenoedrlar (скаленоэдры) o‘sib chiqqan muz sharlari, «Rossiya geografiya jamiyati Kavkaz bo‘limi yozuvlari», 1873), Blanford tomonidan Ost-Indiyada («Proceedings of the Asiatic Soc.», 1880-yil iyun), Langer tomonidan Pesht yaqinida («Met. Zeitschr.», 1888, 40-bet) va boshqalar tomonidan kuzatilgan. Ba’zan do‘l donalarining ko‘rinishi juda murakkab bo‘ladi; masalan, u gulni ko‘p sonli yaproqlari bilan eslatishi mumkin. Shunday shakl o‘ng tomondagi rasmda ko‘rsatilgan. Nihoyat, juda oddiy — parallelepiped, plastinkasimon va boshqa shakllar ham uchraydi.

Do‘lni meteorologik kuzatish tarixi

Kuzatilgan do‘l donalarining o‘lchamlari va shakllari

Do‘l donalarining juda xilma-xil va qiziqarli shakllari hamda ranglari Rossiyada nashr etilgan «Meteorologik sharh» jurnalida professor A. V. Klossovskiy tomonidan tasvirlangan («Janubi-g‘arbiy Rossiya meteorologiya tarmog‘i ishlari», 1889, 1890, 1891). Ular jadvalda tabiiy kattaligida ko‘rsatilgan. To‘qroq tasvirlangan joylar do‘l donalarining kamroq shaffof qismlariga mos keladi. Bu do‘l donalari Rossiyaning janubi-g‘arbida yog‘gan: I-rasm — Chernigov guberniyasida 1876-yilda; II-rasm — Xerson guberniyasida o‘sha yili; III, V, VI, VII, VIII, IX [«Do‘l» jadvalida oltita do‘l donasidan iborat guruh (jadvalning pastki yarmida) adashib XI rim raqami bilan belgilangan, aslida IX bo‘lishi kerak], X, XI-rasmlar — Xerson guberniyasida 1887-yilda; IV-rasm — Tavriya guberniyasida 1887-yilda; XII-rasm — Podoliya guberniyasida; XIII-rasm — Tavriya guberniyasida 1889-yilda; XV-rasm — Minsk guberniyasida 1880-yilda; XVI-rasm — Odessada 1881-yilda. Ayniqsa, IX-rasmda (a, b, c, d, e, f, g, h, i) tasvirlangan, 19-avgust kuni (1887-yil), Quyoshning to‘liq tutilishi kuni, tutilish tugaganidan taxminan bir soat o‘tgach, kuchli janubi-g‘arbiy (SW) girdob paytida Xerson guberniyasining Yelizavetgrad uyezdidagi Zelenovka qishlog‘ida yog‘gan do‘l donalarining shakllari diqqatga sazovor (matndagi rasm). Ularning o‘rtasi botiq joyi bo‘lgan to‘q ko‘k muzdan iborat; atrofida go‘yoki fayansdan yasalgan oq halqa bor, ayrim joylari xiralashgan, aftidan, chang bilan qoplangan. Undan keyin muz yaproqlari joylashgan bo‘lib, ichkaridagi ikki qatori oq fayans rangida, oxirgi qatori esa oddiy muz rangida. IX b va c rasmlardagi do‘l donalari ham shunga o‘xshash shaklda. IX d-rasmdagi do‘l donasi sharsimon va shaffof, sirtida ingichka oq chiziqlar bor. IX e-rasmdagisi yassi, biroz botiq va oq rangda. IX h va i-rasmlardagilari parallelepiped shaklida, shaffof, sut rangida yoki oq fayans rangida bo‘ladi.

Ushbu do‘l donalaridan hosil bo‘lgan suvning kimyoviy tahlili ularda organik moddalar, shuningdek, gil zarrachalari va kvars donalari mavjudligini ko‘rsatgan. Do‘l donalarida bunday begona aralashmalar kam uchramaydi. Ular ko‘pincha do‘l donasining markazida joylashib, qum donasi, kul zarrachasi yoki organik jism, ba’zan esa meteor changidan iborat bo‘ladi. Ayrim hollarda do‘l donalari ichidagi chang qizil rangda bo‘lib, ularga qizg‘ish tus beradi.

Do‘l donalarining eng ko‘p uchraydigan kattaligi no‘xatdekdan kaptar tuxumidekgacha bo‘ladi. Ammo bundan yiriklari ham borligini do‘l donalari tabiiy kattaligida tasvirlangan jadval chizmalaridan ko‘rish mumkin. 11-avgust kuni (1846-yil) Liflyandiya guberniyasida mushtdek do‘l yog‘gan (K. Veselovskiy, «Rossiya iqlimi haqida», 1857). 1863-yilda Zelandiya orolida shunchalik yirik do‘l yog‘ganki, u uylarning tomlarini, hatto shiftlarini ham teshib o‘tgan. Uy ichiga tushgan do‘l donalaridan birining og‘irligi 15 funt bo‘lgan. 1850-yilda Kavkazda og‘irligi 25 funt bo‘lgan do‘l donalari yog‘gan (Veselovskiy, «Rossiya iqlimi haqida», 363-bet). Don qo‘shinlari yerida bir safar aylanasi ikki arshinga teng muz bo‘laklari yog‘gan. Bundan ham yirik do‘l haqida professor Shvedovning «Do‘l nima?» maqolasiga qarang («Rossiya fizika-kimyo jamiyati jurnali», 1881). Ba’zan do‘lning qanchalik ko‘p yog‘ishini G‘arbiy Mongoliyadan missioner Berlin (Berlyn) yozgan xatidan bilish mumkin («Ciel et Terre», X jild). Uning yozishicha, 1889-yilda bu yerda do‘l yog‘ib, chorak soat ichida yerni qalinligi uch fut bo‘lgan qatlam bilan qoplagan; undan keyin kuchli jala boshlangan va muallif uni to‘fon tusidagi yomg‘ir deb ta’riflagan. Do‘l harorati, odatda, 0° bo‘ladi, lekin ba’zan −2, −4, −9° gacha tushadi. Bussengoning ma’lumotiga ko‘ra, 1875-yilda Luara departamentida yog‘gan do‘lning harorati −13°, havoning harorati esa +26° bo‘lgan («Compt. Rend.», LXXXIX jild).

E’tiborga molik faktlar

Ba’zan do‘l bilan birga kuchli yuqoriga ko‘tariluvchi havo oqimi olib chiqqan jismlar, masalan, toshlar, yog‘och bo‘laklari va boshqalar ham yerga tushadi. Masalan, 4-iyun kuni (1883-yil) Shvetsiyaning Vestmanland hududida do‘l bilan birga yong‘oq kattaligidagi, Skandinaviya yarimorolidagi tog‘ jinslaridan iborat toshlar yog‘gan (Nordenshyold, Vetenskaps Akademien nashri, 1884, № 6); Bosniyada iyul oyida 1892 -yili yomg‘ir va do‘l bilan birga ukleyka turiga mansub juda ko‘p mayda baliq yog‘gan («Meteorologiya xabarnomasi», 1892, 488-bet). Do‘l yog‘ishi do‘l donalarining urilishidan kelib chiqadigan va yong‘oqlarni to‘kib yuborganda eshitiladigan tovushni eslatuvchi o‘ziga xos shovqin bilan kechadi[manba 911 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Geografik tarqalishi

Yer yuzida do‘lning tarqalishi geografik kenglikka, lekin, avvalo, mahalliy sharoitga bog‘liq. Tropik mamlakatlarda do‘l juda kam uchraydi, bu yerlarda u deyarli faqat baland yassi tog‘liklar va tog‘larda yog‘adi. Masalan, Antil dengizi sohilidagi Kumana shahrida do‘l kuzatilmagan, lekin undan uncha uzoq bo‘lmagan Karakasda, dengiz sathidan taxminan yuz metr balandlikda, do‘l uchrasa-da, to‘rt yilda bir martadan ko‘p yog‘maydi. Shunga qaramay, tropik mamlakatlarning ayrim pasttekisliklari bundan mustasno. Masalan, Senegalda har yili do‘l yog‘adi, hatto tuproqni bir necha santimetr qalinlikda qoplaydigan darajada ko‘p yog‘adi (Raffenel, Qora tanlilar diyoriga yangi sayohat (Nouveau voyage au pays des nègres), 1856).

Qutbiy hududlarda ham do‘l juda kam uchraydi. Mo‘tadil kengliklarda esa u ancha tez-tez yog‘adi. Bu yerlarda do‘lning tarqalishi dengizdan uzoqlik, quruqlik yuzasining xususiyatlari va boshqa omillarga bog‘liq. Dengiz ustida do‘l quruqlikdagiga qaraganda kamroq uchraydi, chunki uning hosil bo‘lishi uchun yuqoriga ko‘tariluvchi havo oqimlari kerak; bunday oqimlar quruqlik ustida dengiz ustidagiga qaraganda ko‘proq va kuchliroq bo‘ladi. Quruqlikda qirg‘oq yaqinida do‘l ichki hududlarga qaraganda ko‘proq yog‘adi. Masalan, o‘rtacha hisobda Fransiyada yiliga 10 martagacha va undan ham ko‘p, Germaniyada 5 marta, Rossiyaning Yevropa qismida 2 marta, G‘arbiy Sibirda 1 marta do‘l yog‘adi. Mo‘tadil mintaqalarning pasttekisliklarida do‘l tog‘larga qaraganda ko‘proq, notekis pasttekisliklarda esa tekis pasttekisliklarga qaraganda tez-tez uchraydi. Masalan, relyefi tekis bo‘lgan Varshava atrofida do‘l Karpat tog‘lariga yaqinroq joylarga qaraganda kamroq yog‘adi; vodiylarda esa tog‘ yonbag‘irlariga qaraganda ko‘proq kuzatiladi. O‘rmonlarning do‘l yog‘ishiga ta’siri haqida «Do‘l urishi» maqolasiga qarang. Mahalliy sharoitlarning do‘l tarqalishiga ta’siri haqida qarang: Abix, « Rossiya geografiya jamiyati Kavkaz bo‘limi yozuvlari» (1873); Lespio, Jironda departamentidagi momaqaldiroqlar haqida tadqiqot (Etude sur les orages dans le depart. de la Gironde) (1881); Riniker, Aargau kantonidagi do‘l yog‘ishlari haqida (Die Hagelschläge etc. im Canton Aargau) (Berlin, 1881). Do‘l uzun va tor yo‘laklar bo‘ylab yog‘adi. Fransiyada, 13-iyul 1788-yil sanasida do‘l janubi-g‘arbdan shimoli-sharqqa qarab ikkita yo‘lak bo‘ylab yog‘gan: ulardan birining kengligi 16 verst, uzunligi 730 verst, ikkinchisining kengligi 8 verst, uzunligi 820 verst bo‘lgan. Ular orasida kengligi taxminan 20 kilometr bo‘lgan, do‘l umuman yog‘magan yo‘lak qolgan. Bu do‘l momaqaldiroq bilan birga kuzatilgan va soatiga 70 kilometr tezlikda tarqalgan.

Do‘lning hosil bo‘lishi va unga hamroh hodisalar

Diametri taxminan 60 mm bo‘lgan do‘l donasi

Do‘l donalarining boshlang‘ich yadrolari o‘ta sovigan bulutdagi ayrim tomchilarning tasodifan muzlashi natijasida hosil bo‘ladi. Keyinchalik ularga uriladigan o‘ta sovigan tomchilarning muzlashi, shuningdek, do‘l donalarining bir-biriga yopishib muzlashi tufayli bu yadrolar ancha yiriklashishi mumkin. Yirik do‘l donalari faqat bulut ichida ularni uzoq vaqt yerga tushirmay ushlab tura oladigan kuchli yuqoriga ko‘tariluvchi havo oqimlari bo‘lgandagina hosil bo‘lishi mumkin.

Do‘l, odatda (ayrim fikrlarga ko‘ra, hatto doimo), momaqaldiroq bilan birga kuzatiladi va kuchli yuqoriga ko‘tariluvchi havo oqimlari mavjud bo‘lgan kichik momaqaldiroqli girdoblarda (quyunlarda, tornadolarda) paydo bo‘ladi; bunday girdoblar odatiy siklonlarda yuzaga kelib, ular bilan birga harakatlanadi. Umuman, quyunlar, tornadolar va do‘l o‘zaro hamda siklon faoliyati bilan chambarchas bog‘liq hodisalardir. Do‘l deyarli doimo jaladan oldin yoki u bilan bir vaqtda yog‘adi, undan keyin esa deyarli hech qachon yog‘maydi. Do‘l keltiruvchi girdoblar ba’zan nihoyatda kuchli bo‘ladi. Bulutlar, ulardan do‘l yog‘adigan bo‘lsa, to‘q kulrang, kul tusli bo‘lishi va yulingandek ko‘rinadigan oq cho‘qqilari bilan ajralib turadi. Har bir bulut bir-birining ustiga uyulgan bir necha bulut qatlamidan tashkil topadi: quyi qatlam, odatda, yerdan uncha baland bo‘lmaydi, yuqori qatlam esa yer yuzasidan 5, 6 va hatto undan ko‘proq kilometr balandlikda joylashadi. Ba’zan quyi bulut quyunlarga xos bo‘lgan voronka shaklida cho‘ziladi.

Do‘l keltiradigan zarar va unga qarshi kurash

Do‘l odamlar va ularning mol-mulkiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin: yirik do‘l yog‘ganda tomlar qattiq shikastlanadi, avtomobillar zarar ko‘radi, oynalar sinadi, hayvonlar va hosil.

nobud bo‘ladi. Do‘l qishloq xo‘jaligiga katta zarar yetkazadi, ekinlar va uzumzorlarni payhon qiladi. Do‘lga qarshi kurash do‘l hosil bo‘lishi ehtimoli bor bulutga maxsus reagent (odatda qo‘rg‘oshin yodidi yoki kumush yodidi) yuborishga asoslanadi; bu reagent o‘ta sovigan tomchilarning muzlashiga yordam beradi. Reagent bulutning o‘ta sovigan qismiga raketalar yoki snaryadlar yordamida kiritiladi. Natijada juda ko‘p sun’iy kristallanish markazlari yuzaga keladi, ularda muz kristallari o‘sa boshlaydi. Bulutdagi do‘l donalarining o‘sishi uchun asosiy manba bo‘lgan o‘ta sovigan suv endi ancha ko‘p sonli kristallar o‘rtasida taqsimlanadi. Shu sababli do‘l donalari kichikroq bo‘ladi va yerga yetib kelguniga qadar havoning iliq qatlamlarida to‘liq yoki katta qismi erib ulguradi (qarang: Gidrometeorologik jarayonlarga faol ta’sir ko‘rsatish).

Adabiyotlar