Sayyoralararo muhit

Sayyoralararo muhit — moddalar va maydonlar bo‘lib, ular Quyosh tizimi (yulduz tizimi)dagi Quyosh toji (yulduz toji)dan geliosfera chegaralarigacha bo‘lgan fazoni, Quyosh tizimidagi sayyoralar va boshqa jismlarni istisno qilgan holda, to‘ldiradi. Sayyoralararo muhit asosan quyidagilarni o‘z ichiga oladi: Quyosh shamoli (yulduz tizimidagi markaziy yulduz shamoli (starwind)), sayyoralararo magnit maydon, kosmik nurlar (yuqori energiyali zaryadlangan zarralar), neytral gaz, sayyoralararo chang va elektromagnit nurlanish. Sayyoralararo muhit Quyosh–Yer fizikasida hamda uning amaliy yo‘nalishi — kosmik ob-havoda muhim rol o‘ynaydi.

Quyosh shamoli

Quyosh shamoli (yulduz tizimidagi markaziy yulduz shamoli (starwind)) — kengayib boruvchi plazma bo‘lib, u Quyosh tojidan chiqib, butun geliosferani to‘ldiradi. Quyosh shamoli elektronlar, protonlar, alfa-zarralar va Quyoshdan kelib chiqqan boshqa ionlardan, shuningdek, nurlanish bilan o‘zaro ta’sir natijasida neytral komponentdan hosil bo‘lgan tutib olingan ionlardan tarkib topgan. Quyosh shamoli kuchli turbulentlikka ega nomuvozanat tizimdir. Quyosh atmosferasidagi yirik ko‘lamli tuzilmalar va dinamik jarayonlar ta’sirida Quyosh shamolida bir necha astronomik birlik masofagacha turli yirik tuzilmalar kuzatiladi; ulardagi parametrlar sezilarli farq qilishi mumkin. Quyosh faolligi siklining maksimumiga yaqin davrda Quyosh shamolining nostatsionar turlari kuzatuv vaqtining qariyb yarmini tashkil etishi mumkin. 1 astronomik birlik masofada Quyosh shamolidagi protonlar oqimi 108 dan 1010 sm −2 s−1, tezligi esa 300 dan 1000 km/s gacha o‘zgaradi, o‘rtacha harorati 105 K ga teng. Quyoshdan R masofa ortgan sari protonlar oqimi 1/R2 qonuniga muvofiq kamayadi, tezlik deyarli o‘zgarmaydi, tuzilmalar o‘rtasidagi farqlar esa qisqaradi. Quyosh shamolining sayyoralar va Quyosh tizimidagi boshqa jismlar bilan o‘zaro ta’siri ularning tashqi plazma qobiqlarining joylashuvi va holatini, shuningdek, kosmik ob-havo sharoitini belgilaydi.

Sayyoralararo magnit maydon

Magnit maydon Quyosh toji plazmasiga «muzlab» singgan bo‘lib, Quyosh shamoli uni o‘zi bilan olib ketadi va shu tariqa sayyoralararo magnit maydon (SMM) hosil bo‘ladi. 1 astronomik birlik masofadagi magnit maydon kuchlanganligi 10−5 dan 10−3 E gacha o‘zgaradi, eng kuchli magnit maydon toj massasi otilishlarida (coronal mass ejection) qayd etiladi. Quyoshning aylanishi natijasida barqaror Quyosh shamolidagi magnit maydon kuch chiziqlari burilib, spiral shaklga kiradi. Ekliptika tekisligiga yaqin hududda geliosferaning tok qatlami (GTQ) kuzatiladi; u qarama-qarshi yo‘nalgan magnit maydonlarni ajratib turadi. GTQ to‘lqinsimon shaklga ega bo‘lgani sababli kosmik apparatlar sektoral tuzilmani qayd etadi: Quyosh bir marta aylanganda SMM bir xil yo‘nalishga ega bo‘lgan 2, 4 yoki (kamroq hollarda) 6 ta sektor kuzatiladi. Past geliografik kengliklarda barqaror Quyosh shamolida magnit maydonning ekliptika tekisligiga perpendikulyar sezilarli komponenti bo‘lmaydi; shu sababli u Yer magnetosferasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi, Yer magnetosferasidagi barcha g‘alayonlarga esa Quyosh shamolining nostatsionar turlari sabab bo‘ladi. Toj massasi otilishlarida magnit maydon kuch chiziqlari buralib, bir yoki ikkala uchi Quyoshga ulangan tutam ko‘rinishini oladi. Quyosh shamolining tez oqimi yoki toj massasi otilishidan oldingi siqilish hududlarida Quyosh shamolining turli tuzilmalari o‘zaro ta’sirlashganda dastlabki magnit maydon siqiladi va deformatsiyalanadi.

Sayyoralararo magnit maydon ilk bor "Pioner-5" apparati tomonidan o‘lchangan; Yer bilan Venera oralig‘ida uning qiymati taxminan 5 nanoteslaga teng bo‘lgan.

Kosmik nurlar

Kosmik nurlar (yuqori energiyali zaryadlangan zarralar) kelib chiqishiga ko‘ra bir necha turga bo‘linadi. Konsentratsiyasi pastligi sababli, energiyasi katta bo‘lishiga qaramay, kosmik nurlar Quyosh shamoli plazmasining mahalliy holatiga va magnit maydonga ta’sir ko‘rsatmaydi. Biroq katta miqyosda, ayniqsa Quyosh shamoli konsentratsiyasi keskin kamayadigan geliosfera chegaralari yaqinida, kosmik nurlar muhim rol o‘ynaydi. Quyosh kosmik nurlari kuchli Quyosh chaqnashlari paytida yoki zarba to‘lqinlari Quyosh toji hamda Quyosh shamolida tarqalganda tezlashadi. Bunda energiyasi bir necha yuz MeV gacha bo‘lgan protonlar va bir necha o‘n keV gacha bo‘lgan elektronlar hosil bo‘ladi; kamdan-kam hollarda energiyasi bir necha MeV bo‘lgan relyativistik elektronlar ham paydo bo‘ladi. Quyosh kosmik nurlarining tarkibi Quyosh toji tarkibiga yaqin. Quyosh faolligi sikli maksimumi yaqinida Quyosh kosmik nurlari bilan bog‘liq hodisalar soni keskin oshadi. Galaktik kosmik nurlar geliosferadan tashqarida (yangi va o‘ta yangi yulduzlar portlaganda) vujudga keladi. Ular turli elementlarning to‘liq ionlashgan yadrolaridan iborat bo‘lib, energiyasi 108 — 1020 eV ga teng bo‘ladi. Ular sayyoralararo magnit maydonning bir jinsli bo‘lmagan qismlarida sochiladi va geliosfera chegaralaridan uzoqlashgan sari ularning oqimi o‘rtacha kamayadi. Oqim vaqtga ham bog‘liq bo‘lib, toj massasi otilishi geliosfera orqali o‘tayotganda taxminan sutkalik vaqt miqyosida (Forbush pasayishi), Quyosh faolligi siklining maksimumiga yaqin davrlarda esa taxminan bir yillik vaqt miqyosida kamayadi. Yer orbitasigacha faqat eng yuqori energiyali zarralar (energiyasi bir necha yuz MeV dan ortiq) yetib keladi. Anomal kosmik nurlar ham kuzatiladi. Ular oddiy galaktik kosmik nurlardan farqli ravishda bir marta (kamdan-kam ikki marta) ionlashgan atomlardan iborat. Ularning kelib chiqishi ikki ehtimoliy mexanizm bilan izohlanadi: (1) yulduzlararo muhitdagi neytral atomlarning ionlashuvi va geliosfera chegaralarida (geliosfera interfeysida) tezlashishi; (2) qizil va sariq mitti yulduzlarda sodir bo‘ladigan chaqnashlar. Sayyoralar yaqinida (ayniqsa Yupiter va Saturn kabi gigant sayyoralar atrofida) bosh zarba to‘lqinida va magnetosfera ichida hosil bo‘lgan energiyali zarralarning nisbatan kuchsiz oqimlari kuzatiladi. Bu oqimlarning intensivligi sayyoralardagi sharoitga bog‘liq bo‘lib, ko‘pincha sayyoralarning aylanish davriga muvofiq o‘zgaradi.

Neytral komponent

Geliosfera mahalliy yulduzlararo bulut orqali harakatlanadi. Bilvosita kuzatuvlarga ko‘ra, bu bulut zichligi 0,2 sm −3 va harorati 104 K bo‘lgan qisman ionlashgan muhitdan iborat. Neytral komponent geliosfera ichiga to‘siqsiz kirib boradi va Quyoshga yaqin hududlarga yetib keladi; bu yerda Quyosh nurlanishi bilan o‘zaro ta’sir natijasida samarali ionlashish, Quyosh shamoli va Quyosh kosmik nurlari bilan o‘zaro ta’sirda esa zaryad almashinuvi boshlanadi. Neytral komponentning kichik bir qismi sayyoralar va Quyosh tizimining boshqa jismlari yo‘qotgan atomlar hisobiga hosil bo‘ladi.

Chang komponenti

Sayyoralararo muhitning chang komponenti asosan o‘lchami 1 nm dan 100 mkm gacha bo‘lgan zaryadlangan zarralardan iborat; ular plazma-changli muhitni (yoki chang plazmasini) hosil qiladi. Yirikroq zarralar sinov zarralari kabi harakatlanadi va «plazmadagi zarralar» sifatida qaraladi. Chang komponenti butun geliosfera bo‘ylab juda notekis taqsimlangan bo‘lib, asosan ichki geliosferada — Quyoshga yaqin hududlarda va ekliptika tekisligi atrofida to‘plangan. Uning taqsimoti chang zarralari o‘lchamiga kuchli bog‘liq, chunki ularning harakat trayektoriyasi o‘lchamga sezilarli darajada bog‘liq bo‘lgan turli kuchlar muvozanati bilan belgilanadi. Chang komponenti quyidagi hodisalarning manbai hisoblanadi: Quyoshning F-toji va zodiakal yorug‘lik. Changning asosiy manbalari kometa yadrolari va asteroidlardir; eng mayda chang zarralari Poynting–Robertson effekti ta’sirida Quyoshga yaqinlashadi va zaryadlanadi. Quyoshga yaqin hududlarda yuqori harorat tufayli sublimatsiya jarayoni muhim ahamiyatga ega.

Elektromagnit nurlanish

Sayyoralararo fazo asosan Quyoshdan kelib chiqadigan elektromagnit nurlanish bilan to‘lgan. Ushbu nurlanish sayyoralararo muhitning boshqa komponentlari shakllanishida muhim rol o‘ynaydi va sayyoralararo muhit haqida eksperimental ma’lumot olish imkonini beruvchi ikkilamchi nurlanish manbai ham hisoblanadi. Elektromagnit to‘lqinlarning nisbatan kuchsiz oqimlarini Quyosh tizimi sayyoralari, geliosfera chegaralari va Koinotdagi boshqa obyektlar hosil qiladi.

Adabiyotlar

  • Quyosh va Quyosh–Yer fizikasi. Atamalarning rasmli lug‘ati, ingliz tilidan tarjima, Moskva, 1980.
  • Sayyoralararo muhit / Burgin M. S. // Kosmos fizikasi: Kichik ensiklopediya / Tahrir hay’ati: R. A. Syunyayev (bosh muharrir) va boshq. — 2-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 396—398. — 783 b. — 70 000 nusxa.
  • Plazmali geliogeofizika / L. M. Zelyoniy va I. S. Veselovskiy tahriri ostida. 2 jildda. M.: Fiz-matlit, 2008. 1-jild. 672 b.; 2-jild. 560 b.