Kepler orbitasi elementlari

Orbitaning Kepler elementlari (1-rasm)

Orbitaning Kepler elementlari — oltita orbita elementi bo‘lib, ular osmon jismining fazodagi holatini ikki jism masalasida belgilaydi:

  • katta yarim o‘q (a),
  • ekssentrisitet (e),
  • og‘ish burchagi (i),
  • ko‘tariluvchi tugun uzunlamasi (Ω),
  • peritsentr argumenti (ω),
  • o‘rtacha anomaliya (Mo).

Birinchi ikkita element orbita shaklini, uchinchi, to‘rtinchi va beshinchi elementlar orbita tekisligining asosiy tekislikka nisbatan yo‘nalishini, oltinchi element esa jismning orbitadagi holatini belgilaydi.

Katta yarim o‘q

Agar orbita ellips shaklida bo‘lsa, uning katta yarim o‘qi a musbat bo‘lib, ellips katta o‘qi uzunligining yarmiga, ya’ni apotsentr va peritsentrni tutashtiruvchi apsidalar chizig‘i uzunligining yarmiga teng bo‘ladi.

U jismning to‘liq energiyasi ishorasi va qiymati bilan aniqlanadi: a=−GMm2E. Jismning joylashuvi va tezligi bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan: 1a=2r0−v02μ, bu yerda μ — gravitatsion parametr bo‘lib, u gravitatsiya doimiysining osmon jismi massasiga ko‘paytmasiga teng.

Ekssentrisitet

Ellips qismlari (2-rasm)

Ekssentrisitet («e» yoki «ε») — konus kesimining sonli tavsifidir. Ekssentrisitet invariant bo‘lib, tekislikdagi harakatlar va o‘xshashlik almashtirishlari ta’sirida o‘zgarmaydi. Ekssentrisitet orbitaning «siqiqlik» darajasini ifodalaydi. U quyidagi formula orqali hisoblanadi:

ε=1−b2a2, bu yerda b — kichik yarim o‘q (2-rasmga qarang)

Ekssentrisitet ε qiymatiga qarab orbita quyidagi shakllardan biriga ega bo‘ladi:

Orbita og‘ish burchagi

A – obyekt
B – markaziy obyekt
C – hisoblash tekisligi
D – orbita tekisligi
 i  – og‘ish burchagi

Og‘ish burchagi <orbita> (qiyalik <orbita>, og‘ish <orbita>) — osmon jismi orbitasining og‘ishini ifodalovchi burchak bo‘lib, u tekislik (jismning orbitasi tekisligi) bilan hisoblash (asosiy) tekisligi orasida o‘lchanadi.

Odatda i harfi bilan belgilanadi (inglizcha inclination). Og‘ish burchagi burchak darajalari, daqiqalari va soniyalarida o‘lchanadi.

Agar 0∘<i<90∘ bo‘lsa, osmon jismining harakati to‘g‘ri deb ataladi.
Agar 90∘<i<180∘ bo‘lsa, osmon jismining harakati teskari (retrograd) deb ataladi.

Ikki orbitaning bitta hisoblash tekisligiga nisbatan og‘ish burchaklari va ko‘tariluvchi tugunlarining uzunlamalari ma’lum bo‘lsa, ularning tekisliklari orasidagi burchakni, ya’ni o‘zaro og‘ish burchagini, burchak kosinusi formulasidan foydalanib hisoblash mumkin.

Ko‘tariluvchi tugun uzunlamasi

Ko‘tariluvchi tugun uzunlamasi — orbitaning asosiy elementlaridan biri bo‘lib, orbita tekisligining asosiy tekislikka nisbatan yo‘nalishini matematik tavsiflash uchun ishlatiladi. U asosiy tekislikda nol nuqtaga qaratilgan boshlang‘ich yo‘nalish bilan orbitaning ko‘tariluvchi tuguniga qaratilgan yo‘nalish orasidagi burchakni bildiradi. Ko‘tariluvchi tugunda orbita asosiy tekislikni janubdan shimolga qarab kesib o‘tadi. Ko‘tariluvchi va tushuvchi tugunlarni aniqlash uchun tortish markazidan o‘tuvchi ma’lum bir (asosiy deb ataladigan) tekislik tanlanadi. Odatda asosiy tekislik sifatida ekliptika tekisligi (sayyoralar, , kometalar, va asteroidlarning Quyosh atrofidagi harakati uchun), yoki sayyora ekvatori tekisligi (yo‘ldoshlarning sayyora atrofidagi harakati uchun) va hokazolar olinadi. Nol nuqta — Hamal burjining birinchi nuqtasi (bahorgi tengkunlik nuqtasi). Burchak nol nuqtaga yo‘nalishdan soat miliga teskari yo‘nalishda o‘lchanadi.

Ko‘tariluvchi tugun ☊ yoki Ω bilan belgilanadi.

Ko‘tariluvchi tugun uzunlamasini topish formulasi:

𝐧=𝐤×𝐡=(−hy,hx,0)
Ω=arccos⁡nx|𝐧|  (ny≥0);
Ω=2π−arccos⁡nx|𝐧|  (ny<0).

Bu yerda n — ko‘tariluvchi tugunni belgilovchi vektor.

Og‘ish burchagi nolga teng orbitalarda Ω aniqlanmaydi (u, og‘ish burchagi kabi, nolga teng deb olinadi).

Peritsentr argumenti

Peritsentr argumenti — tortish markazidan hisoblanadigan burchak bo‘lib, tortish markazidan orbitaning ko‘tariluvchi tuguni va peritsentriga (tortish markaziga eng yaqin nuqtaga — orbita bo‘ylab harakatlanuvchi osmon jismi uchun) yo‘nalishlar orasidagi yoki tugunlar chizig‘i bilan apsidalar chizig‘i orasidagi burchakdir. U tortish markazidan osmon jismining harakat yo‘nalishi bo‘ylab hisoblanadi; odatda quyidagi oraliq qabul qilinadi: 0°-360°.

Masalan, ekzosayyoralar va qo‘shaloq yulduzlar tadqiqotida asosiy tekislik sifatida tasvir tekisligi, ya’ni yulduz orqali o‘tadigan va uni Yerdan kuzatish yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lgan tekislik tanlanadi. Ekzosayyora orbitasi odatda kuzatuvchiga nisbatan tasodifiy yo‘nalgan bo‘lib, bu tekislikni ikki nuqtada kesib o‘tadi. Sayyora tasvir tekisligini kesib o‘tib kuzatuvchiga yaqinlashadigan nuqta orbitaning ko‘tariluvchi tuguni, undan uzoqlashadigan nuqta esa tushuvchi tuguni hisoblanadi. Bu holda peritsentr argumenti tortish markazidan soat miliga teskari yo‘nalishda o‘lchanadi.

Belgilanishi: (ω).

Peritsentr argumenti o‘rniga ko‘pincha peritsentr uzunlamasi deb ataladigan boshqa burchak ishlatiladi. U quyidagi belgi bilan ifodalanadi: ω¯. Bu burchak ko‘tariluvchi tugun uzunlamasi bilan peritsentr argumentining yig‘indisiga teng. U biroz noodatiy, chunki qisman ekliptika bo‘ylab, qisman esa orbita tekisligi bo‘ylab o‘lchanadi. Biroq ko‘pincha peritsentr argumentiga qaraganda qulayroq: orbita og‘ish burchagi nolga yaqinlashganda, ko‘tariluvchi tugun yo‘nalishi noaniq bo‘lib qolsa ham, peritsentr uzunlamasini aniq belgilash mumkin.

O‘rtacha anomaliya

Haqiqiy anomaliya, ekssentrik anomaliya, o‘rtacha anomaliya va Kepler tenglamasining yechilishini tasvirlovchi animatsiya.
Anomaliyalar (3-rasm)

O‘rtacha anomaliya — g‘alayonlanmagan orbita bo‘ylab harakatlanuvchi jismning o‘rtacha harakati bilan uning peritsentrdan o‘tganidan keyingi vaqt oralig‘i ko‘paytmasidir. Shunday qilib, o‘rtacha anomaliya — o‘rtacha harakatga teng doimiy burchak tezligi bilan harakatlanuvchi faraziy jismning peritsentrdan hisoblangan burchak masofasidir.

Odatda M belgisi bilan ifodalanadi (inglizcha mean anomaly)

Yulduzlar dinamikasida o‘rtacha anomaliya M quyidagi formulalar bilan hisoblanadi:

M=M0+n(t−t0)

bu yerda:

  • M0 — quyidagi vaqt momenti uchun o‘rtacha anomaliya: t0,
  • t0 — boshlang‘ich davr,
  • t — hisoblash bajarilayotgan davr va
  • n — o‘rtacha harakat.

Yoki Kepler tenglamasi orqali:

M=E−e⋅sin⁡E

bu yerda:

Havolalar