Galleyning kometasi (Halley’s comet) — barcha kometalar ichida eng mashhuri, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. U davriy kometa bo‘lib, Yerga har 75 yilda bir qaytib keladi. Oxirgi marta u 1986-yilda ko‘ringan, navbatdagi qaytishi esa 2061-yilga prognoz qilinmoqda. U ingliz astronomi Edmond Galli (Edmond Halley) nomi bilan ataladi. U 1531, 1607 va 1682-yillarda Yerga yaqinlashgan kometa haqidagi xabarlarni o‘rganib chiqqan. Keyinchalik esa bu kometalar bir xil kometaning qayta-qayta qaytib kelishidan iborat, degan xulosaga kelgan. Ushbu maqolada Galleyning kometasining kelib chiqishi, tuzilishi va tarkibi bilan tanishamiz.
Galleyning kometasining kelib chiqishi va orbitasi
Galleyning kometasi Kuiper belbog‘idan (Kuiper Belt) kelib chiqqan, deb hisoblanadi. Quyosh tizimi taxminan 4,6 milliard yil avval shakllanganida ortib qolgan modda bo‘lgan tosh va muz bo‘laklarining ayrimlari Quyosh tizimining ichkari qismiga tortilib kiradi va faol
kometalarga aylanadi. Galleyning kometasi davriy (periodic) yoki qisqa davrli (short-period) kometalar turkumiga kiradi — bunday kometalarning orbitasi 20 yil yoki undan kam davom etadi. Bu esa minglab yillar davom etadigan orbitaga ega bo‘lgan va Oort bulutidan (Oort cloud) kelib chiqadigan uzoq davrli (long-period) kometalardan farq qiladi. Galleyning kometasining Quyosh atrofidagi orbitasi juda cho‘zinchoq (kuchli ellipsimon) va retrograd (retrograde)dir. Ya’ni u Quyosh atrofida sayyoralarga teskari yo‘nalishda aylanadi. Retrograd orbitasi sababli, Yerga nisbatan uning tezligi eng yuqori bo‘ladi.
Tuzilishi va tarkibi
Galleyning kometasi Quyoshga yaqinlashgan sari, uning sirtidan sublimatsiyalanayotgan gazlar (sublimation — qattiq holatdan bevosita gaz holatiga o‘tish) oqimlari otilib chiqadi va kometani juda ozgina bo‘lsa-da, orbital yo‘lidan chetga og‘diradi. Shu jarayon natijasida kometada ionlashgan gazlardan iborat yorqin dum (ion dum) hamda chang zarralaridan tashkil topgan xira dum hosil bo‘ladi. Ion dum bilan bog‘liq holda “koma (coma)” — kometaning kichik “atmosfera”si ham tilga olinadi: u diametri 100 000 km gacha yetishi mumkin va tarkibida suv, metan, ammiak hamda karbon dioksid kabi uchuvchan moddalar (volatiles) bo‘ladi.
Galli Quyoshga yaqinlashganda, sirtidan sublimatsiyalanayotgan gazlar oqimini otilib chiqaradi; bu oqim uni orbital yo‘lidan juda ozgina chetga chiqaradi. Natijada kometa ionlashgan gazlardan iborat yorqin dum va chang zarralaridan iborat xira dumni hosil qiladi. Ion dum “koma (coma)” deb ataladi; u diametri 100 000 km gacha bo‘lishi mumkin va metan, suv, ammiak hamda karbon dioksid kabi uchuvchan moddalarni o‘z ichiga oladi.
Koma nihoyatda katta bo‘lishiga qaramay, Galleyning kometasi nisbatan kichik: uning yadrosi (nucleus) taxminan 15 km uzunlikda, 8 km kenglikda va qariyb 8 km qalinlikda. Uning massasi 242,5 milliard tonna deb baholanadi, o‘rtacha zichligi esa 0,6 g/sm3 (g/cm3) atrofida. Kuzatuvlarga ko‘ra, otilib chiqqan gazlar tarkibida 80% suv, 3–4% karbon dioksid, 17% karbon monoksid va uglevodorodlarning (hydrocarbons) oz miqdordagi izlari bo‘lgan.
Galleyning kometasi oxirgi marta 1986-yilda ko‘ringan, keyingi safar esa 2061-yilda ko‘rinishi kutilmoqda. Kutilganidek, ayrimlar eng yomon ssenariyga tayyorlanishni tanlab, buni hayot tugashining belgisi sifatida ko‘rsatishadi. Boshqalar esa uni ko‘rishga umr yetadimi-yo‘qmi, deb o‘ylashmoqda.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini ayting: Galleyning kometasi har 200 yilda bir Yerga qaytib keladigan davriy kometadir.
Noto‘g‘ri. U har 75 yilda bir Yerga qaytib keladigan davriy kometadir.
Q2
Galleyning kometasi qaysi astronom nomi bilan atalgan?
U astronom Edmond Galli (Edmond Halley) nomi bilan atalgan.
Q3
Galleyning kometasiga ta’rif bering?
Galleyning kometasi davriy yoki qisqa davrli kometalar turkumiga kiradi; bunday kometalarning orbitasi 20 yil yoki undan kam davom etadi. U har 75 yilda bir Yerga qaytib keladi.
Q4
Ion dum (ion tail) nima?
Ion dum ultrabinafsha nurlanish (ultraviolet radiation) ta’sirida zarralardan elektronlar ajralib chiqishi natijasida hosil bo‘ladi. U diametri 100 000 km gacha yoyilishi mumkin va metan, suv, ammiak hamda karbon dioksid kabi uchuvchan moddalarni o‘z ichiga oladi.
Q5
Galleyning kometasi oxirgi marta qachon ko‘ringan?
Galleyning kometasi oxirgi marta 1986-yilda ko‘ringan.
