| O‘roqsimon hujayrali anemiya | |
|---|---|
| O‘roqsimon eritrotsit | |
| KXT-11 | 3A51 |
| KXT-10 | D57 |
| KXT-10-KM | D57, D57.1, D57.2, D57.20, D57.3, D57.8 va D57.0 |
| KXT-9 | 282.6 |
| KXT-9-KM | 282.6, 282.60 va 282.63 |
| OMIM | 603903 |
| DiseasesDB | 12069 |
| MedlinePlus | 000527 |
| MeSH | D000755 |
O‘roqsimon hujayrali anemiya (SKA; ingl. sickle cell anemia, SCA) — irsiy gemoglobinopatiyabo‘lib, o‘roqsimon hujayrali kasallikning bir shaklidir. Bunda β-globinni kodlovchi HBBgenining ikkala nusxasida ham gemoglobin S (HbS; HbSS genotipi) hosil bo‘lishiga olib keladigan variant mavjud bo‘ladi. Kislorod ajralganda HbS polimerlanishi mumkin, natijada eritrotsitlar qattiqlashib, o‘ziga xos o‘roqsimon shaklga kiradi. Kasallik surunkali gemolitik anemiya va takrorlanuvchi vazo-okkluziv asoratlar bilan tavsiflanadi.
Atamalar
«O‘roqsimon hujayrali anemiya» atamasi (ingl. sickle cell anemia, SCA; shuningdek, HbSS disease, homozygous sickle cell disease) HbSS genotipli o‘roqsimon hujayrali kasallik shaklini anglatadi. Kengroq ma’nodagi «o‘roqsimon hujayrali kasallik» tushunchasi (ingl. sickle cell disease, SCD) HbSS hamda HbS HBBgenidagi boshqa patogen variant bilan birga uchraydigan genotiplarni, jumladan HbSC, HbS/β⁰- va HbS/β⁺-talassemiyani o‘z ichiga oladi.
Etiologiyasi va patogenezi
O‘roqsimon hujayrali anemiya HBB genidagi c.20A>T varianti bo‘yicha gomozigotalik tufayli yuzaga keladi. Ushbu variant β-globin zanjiridagi glutamin kislotasi o‘rniga valin kelishiga va HbS hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Yetilgan β-globinning an’anaviy raqamlanishida bu almashinish p.Glu6Val deb, boshlang‘ich metioninni ham hisobga oluvchi HGVS nomenklaturasida esa p.Glu7Val deb belgilanadi.
O‘roqsimon hujayrali kasallik autosom-retsessiv yo‘l bilanirsiylanadi. HbSS holatida HbS varianti HBBgenining ikkala nusxasida ham bo‘ladi. HbAS geterozigota holati o‘roqsimon hujayrali belgini tashuvchilik deb ataladi: bunday odamlarda HbA va HbS ishlab chiqariladi, tashuvchilarning aksariyatida esa o‘roqsimon hujayrali kasallik belgilari kuzatilmaydi. Kamdan kam hollarda HbAS bilan bog‘liq asoratlar kuchli gipoksiya, suvsizlanish, baland tog‘ sharoiti yoki o‘ta intensiv jismoniy zo‘riqishda yuzaga keladi.
HbS deoksigenatsiyasi vaqtida HbS molekulalari polimerlar hosil qiladi. Polimerlanish eritrotsitlarning shakli va mexanik xususiyatlarini o‘zgartiradi: ularning deformatsiyalanish qobiliyati kamayadi, membranasi shikastlanadi, suvsizlanish va oksidlovchi shikastlanish kuchayadi. HbS ning takroriy polimerlanish va depolimerlanish sikllari eritrotsitlarning yashash muddatini qisqartirib, surunkali gemolizga sabab bo‘ladi.
Vazo-okkluziya faqat qon tomirlarining o‘roqsimon eritrotsitlar tomonidan mexanik berkilishidan iborat emas. Uning rivojlanishida o‘zgargan eritrotsitlarning kuchaygan yopishuvchanligi, eritrotsitlarning endoteliy, neytrofillar va trombotsitlarbilan o‘zaro ta’siri, shuningdek, yallig‘lanish ham qatnashadi. Mikrosirkulyatsiyaning takroriy buzilishi to‘qimalarda ishemiya va ishemiya-reperfuziya shikastlanishini keltirib chiqaradi; qon tomiri ichidagi gemoliz esa o‘z navbatida endoteliy disfunksiyasi va yallig‘lanishga hissa qo‘shadi.
Genetik modifikatorlar
Bir xil HbSS genotipiga ega odamlarda kasallikning og‘irlik darajasi sezilarli darajada farqlanadi. Eng yaxshi o‘rganilgan genetik modifikatorlarga fetal gemoglobin (HbF) miqdoriga ta’sir qiluvchi omillar hamda birga keluvchi α-talassemiya kiradi.
HbF HbS ning polimerlanishiga to‘sqinlik qiladi; HbF miqdorining yuqoriligi odatda kasallik belgilarining yengilroq kechishi bilan bog‘liq. HbF darajasiga, xususan, BCL11A, HBS1L-MYB va HBG2sohalaridagi variantlar ta’sir qiladi. Birga keluvchi α-talassemiya gemoglobin konsentratsiyasining yuqoriroq bo‘lishi va ayrim asoratlar xavfining o‘zgarishi bilan bog‘liq; uning ta’siri o‘roqsimon hujayrali kasallikning turli ko‘rinishlarida bir xil emas.
Epidemiologiyasi
Global baholar odatda faqat HbSS uchun emas, balki o‘roqsimon hujayrali kasallikning barcha shakllari uchun beriladi. Global Burden of Disease tadqiqotining 2021-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda o‘roqsimon hujayrali kasallikka chalingan taxminan 7,74 mln kishi bo‘lgan va 2021-yil davomida uning turli shakllari bilan taxminan 515 ming bola tug‘ilgan. Taxminan 394 ming (76,5 %) yangi tug‘ilgan chaqaloq tadqiqotda HbSS va HbS/β⁰-talassemiya birlashtirilgan guruhiga kirgan. Global kasallik yukining asosiy qismi Sahroi Kabirdan janubdagi Afrika mamlakatlari hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Ayrim hududlarda HbS ning yuqori tarqalish chastotasi o‘roqsimon hujayrali belgini tashuvchilikning Plasmodium falciparumqo‘zg‘atadigan bezgakka qarshi himoya ta’siri bilan bog‘liq. HbAS bo‘lgan odamlarda klinik, ayniqsa og‘ir bezgak xavfi HbAA bo‘lganlarga nisbatan pastroq, ammo HbAS bezgak plazmodiysi bilan zararlanishdan to‘liq immunitet bermaydi. Bezgak endemik bo‘lgan sharoitlarda geterozigotalarning ustunligi tegishli populyatsiyalarda HbS saqlanib qolishiga yordam bergan.
HbS ning evolyutsion kelib chiqishi
An’anaviy ravishda HbS bilan bog‘liq β-globin klasterining Senegal, Benin, Kamerun, Markaziy Afrika (CAR yoki bantu) va arab-hind gaplotiplari ajratilgan. Ilgari bunday xilma-xillik HbS mutatsiyasi bir necha marta mustaqil paydo bo‘lganining dalili deb qaralgan. 2018-yilda e’lon qilingan to‘liq genom tahlili HbS allelining yagona kelib chiqishiga dalillarni aniqladi; genomik tadqiqotlarning keyingi sharhi ham βSvariantining Afrikada yagona kelib chiqishi haqidagi modelni qo‘llab-quvvatladi. Hozirgi gaplotiplarning xilma-xilligi keyingi rekombinatsiya va inson populyatsiyalari migratsiyasi tarixi bilan bog‘lanadi.
Klinik belgilari
Klinik manzara juda turlicha bo‘ladi. HbSS ning asosiy ko‘rinishlari — surunkali gemolitik anemiya va turli a’zo hamda to‘qimalarning ishemik shikastlanishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan takroriy vazo-okkluziv epizodlardir. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarning aksariyatida HbF ko‘pligi sababli klinik belgilar kuzatilmaydi; uning miqdori kamayishi bilan alomatlar odatda hayotning birinchi yili ikkinchi yarmida paydo bo‘ladi.
Anemiya va dastlabki belgilar
Surunkali gemoliz turli darajadagi anemiyaga olib keladi; u terining oqarishi, tez charchash va jismoniy yuklamaga chidamlilikning pasayishi bilan kechishi mumkin. Eritrotsitlarning kuchli parchalanishi sariqlik va bilirubinli o‘t toshlarihosil bo‘lishiga yordam beradi. Bolalarda kasallik o‘sish va jinsiy yetilishning kechikishi bilan kechishi mumkin.
Eng dastlabki belgilardan biri — daktilit , ya’ni qo‘l panjalari va oyoq panjalarining vazo-okkluziya hamda suyak to‘qimasi ishemiyasi tufayli og‘riqli shishishidir; bu holat asosan chaqaloqlar va kichik yoshdagi bolalarda kuzatiladi.
Og‘riqli vazo-okkluziv epizodlar
Vazo-okkluziv og‘riq epizodlari kasallikning eng ko‘p uchraydigan belgilaridandir. Qon oqimining buzilishi va undan keyingi ishemiya-reperfuziya shikastlanishi o‘tkir og‘riqni yuzaga keltiradi. Og‘riq qo‘l-oyoqlar, suyaklar, orqa, ko‘krak qafasi, qorin va boshqa sohalarda paydo bo‘lishi mumkin. Epizodlarning chastotasi, davomiyligi va intensivligi ancha farq qiladi; takroriy o‘tkir epizodlar surunkali og‘riq sindromining shakllanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Suyaklarning ishemik shikastlanishi avaskulyar nekrozga, ayniqsa son yoki yelka suyagi boshchasining nekroziga olib kelib, surunkali og‘riq va bo‘g‘im faoliyatining buzilishini keltirib chiqarishi mumkin.
O‘tkir asoratlar
Kichik yoshdagi bolalarda taloqning o‘tkir sekvestratsiyasi rivojlanishi mumkin. Bunda qon kattalashayotgan taloqda tez to‘planib, gemoglobin konsentratsiyasi keskin kamayadi; og‘ir sekvestratsiya gipovolemiya va shokka olib kelishi mumkin. HbSS holatida taloqning takroriy infarktlari uning faoliyatini tobora susaytiradi va ko‘pincha erta bolalik davrida taloqning auto-infarktlanishiga olib keladi.
Funksional aspleniya invaziv infeksiyalar xavfini oshiradi. Ularning muhim qo‘zg‘atuvchilari — kapsulali bakteriyalar: Streptococcus pneumoniae, Neisseria meningitidis va Haemophilus influenzae.
Gemoglobin konsentratsiyasining keskin kamayishi aplastik krizpaytida ham kuzatilishi mumkin; u ko‘pincha B19 parvovirusibilan bog‘liq bo‘ladi. Bunda suyak ko‘migida eritrotsitlar hosil bo‘lishi vaqtincha to‘xtab qoladi.
Eng og‘ir asoratlardan biri — o‘tkir ko‘krak sindromibo‘lib, unda o‘pkada yangi infiltrat paydo bo‘lishi isitma, ko‘krak qafasidagi og‘riq, yo‘tal, gipoksemiya yoki nafas olishning qiyinlashishi kabi belgilar bilan birga kechadi. Uning rivojlanishida infeksiya, o‘pka to‘qimasi infarkti va yog‘ emboliyasi ishtirok etishi mumkin; sindrom og‘ir nafas yetishmovchiligigacha kuchayishi ehtimoli bor.
Nerv tizimining zararlanishi
O‘roqsimon hujayrali anemiya insult va boshqa serebrovaskulyar asoratlar xavfi bilan bog‘liq. Klinik jihatdan yaqqol insultlardan tashqari, HbSS holatida ko‘pincha miyaning yashirin infarktlari — MRT tekshiruvida aniqlanadigan, biroq ularga mos o‘choqli nevrologik nuqsonlar kuzatilmaydigan ishemik shikastlanish o‘choqlari uchraydi. Amerika gematologiya jamiyatitavsiyalariga ko‘ra, bunday infarktlar HbSS yoki HbS/β⁰-talassemiyali bolalarning taxminan 39 % ida va kattalarning yarmidan ko‘pida aniqlanadi; ular kognitiv buzilishlar va keyingi miya infarktlari xavfining oshishi bilan bog‘liq.
A’zolarning surunkali zararlanishi
Buyrak zararlanishi quyidagilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin: siydikni konsentratsiyalash qobiliyatining buzilishi, giperfiltratsiya, gematuriya, albuminuriya, proteinuriya va kuchayib boruvchi surunkali buyrak kasalligi.
Ko‘z zararlanishiga o‘roqsimon hujayrali retinopatiyakiradi; u rivojlanganda yangi qon tomirlar hosil bo‘lishi, qon quyilishi va ko‘rish qobiliyatining yo‘qolishi bilan kechishi mumkin.
Erkaklarda priapizmrivojlanishi mumkin. Xurujlar qisqa muddatli va takrorlanuvchi yoki uzoq davom etuvchi bo‘lishi mumkin; uzoq davom etgan ishemik priapizm erektil to‘qimaning qaytmas shikastlanishiga olib kelishi mumkin. GeneReviews ma’lumotlariga ko‘ra, o‘roqsimon hujayrali kasallikka chalingan katta yoshli erkaklarning uchdan biridan ko‘prog‘ida kamida bir marta shunday epizod kuzatilgan.
Boshqa surunkali asoratlarga oyoqlardagi yaralar, o‘pka gipertenziyasi, yurak-o‘pka faoliyatining buzilishi, shuningdek, jigar va o‘t yo‘llarining zararlanishi kiradi.
Homiladorlik
O‘roqsimon hujayrali kasallikka chalingan ayollarda homiladorlik ona va homila uchun asoratlar xavfining oshishi bilan bog‘liq. Homiladorlik davrida vazo-okkluziv epizodlar, infeksiyalar, trombozlar, preeklampsiya, o‘tkir ko‘krak sindromi va muddatidan oldin tug‘ish xavfi oshadi; JSST bunday bemorlarning homiladorlik va tug‘ruq davrida maxsus mutaxassislar nazoratida bo‘lishini tavsiya etadi.
Tashxis
O‘roqsimon hujayrali kasallik tashxisi gemoglobin fraksiyalarini tekshirish va/yoki HBBgenini molekulyar-genetik tekshirish asosida qo‘yiladi. O‘roqsimon hujayrali anemiyaga HbS varianti bo‘yicha gomozigotalik xosdir.
Gemoglobinni tekshirish
Gemoglobin fraksiyalarini aniqlash va ularning miqdorini o‘lchash uchun yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (YSSX), izoelektrik fokuslash hamda gemoglobin elektroforeziusullari qo‘llanadi. Tekshiruv HbS, HbA, HbF va gemoglobinning boshqa variantlarini aniqlash imkonini beradi.
HbS mavjud bo‘lganda HbA ning aniqlanmasligi HbSS da ham, HbS/β⁰-talassemiyada ham kuzatilishi mumkin. Shu sababli bu ikki holatni faqat gemoglobin profili bo‘yicha har doim ham ajratib bo‘lmaydi. HbS/β⁺-talassemiyada HbA mavjud bo‘ladi. HbS/β-talassemiyaga mikrositoz va HbA2ulushining oshishi xos, ammo istisnolar ham uchraydi. Birga keluvchi α-talassemiya va temir tanqisligi natijalarni talqin qilishni qiyinlashtirishi mumkin.
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar skriningi
O‘roqsimon hujayrali kasallikni klinik belgilar paydo bo‘lishidan avval neonatal skrining orqali aniqlash mumkin. Skrining uchun gemoglobinni tekshirish, jumladan YSSX va izoelektrik fokuslash qo‘llanadi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda HbF ustun bo‘lgani sababli gemoglobin profili katta yoshli bolalar va kattalarnikidan farq qiladi; skriningning ijobiy natijasini tasdiqlash talab etiladi.
Qo‘shimcha va molekulyar-genetik tekshiruvlar
Umumiy qon tahlili va retikulotsitlar sonini aniqlash anemiya hamda eritropoezni baholashda ishlatiladi, biroq ular o‘z-o‘zidan HbSS tashxisini tasdiqlamaydi. Tashxis qo‘yilgach, xususan, HbF, temir almashinuvi ko‘rsatkichlari, bilirubin, laktatdegidrogenaza va a’zolar faoliyati baholanadi.
Molekulyar-genetik tekshiruv HBB genidagi variantlarni bevosita aniqlash imkonini beradi va ayniqsa HbSS ni HbS/β⁰-talassemiyadan ajratish yoki gemoglobin tekshiruvi natijalari noaniq bo‘lganda foydalidir.
Differensial tashxis
HbS aniqlanganda HbSS, o‘roqsimon hujayrali kasallikning boshqa shakllari va HbAS ni farqlash zarur. HbSC da HbS va HbC, HbAS da esa HbA va HbS aniqlanadi; HbS ning HbD, HbOArab, HbE va boshqa β-globin variantlari bilan birikishi o‘roqsimon hujayrali kasallikning boshqa genotiplarini yuzaga keltirishi mumkin. Variantlarni farqlash uchun gemoglobin fraksiyalari tarkibi, gematologik ko‘rsatkichlar, oilaviy anamnez va zarurat bo‘lganda molekulyar-genetik tekshiruvdan foydalaniladi.
Genetik maslahat
O‘roqsimon hujayrali kasallik autosom-retsessiv yo‘l bilan irsiylanadi. Agar ikkala ota-ona HbAS tashuvchisi bo‘lsa, har bir homiladorlikda bolada HbSS ehtimoli 25 %, HbAS ehtimoli 50 %, HbAA ehtimoli esa 25 %.
Reproduktiv xavfni baholashda faqat HbS hisobga olinmaydi: HbS ning HBBgenidagi boshqa patogen variant, masalan, HbC yoki β-talassemiya varianti bilan birikishi ham o‘roqsimon hujayrali kasallikka sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun juftning tekshiruvida gemoglobinning klinik ahamiyatli boshqa variantlari ham hisobga olinishi kerak. Oilaviy HBB variantlari ma’lum bo‘lsa, molekulyar prenatal tashxis va implantatsiyadan oldingi genetik testo‘tkazish mumkin. Genotip kasallik shaklini aniqlashga imkon beradi, ammo uning og‘irligi haqida ishonchli individual prognoz bermaydi.
Davolash
Davolash asoratlarning oldini olish va ularni bartaraf etish, kasallik kechishini o‘zgartiruvchi dori vositalari, eritrotsitlar transfuziyasi hamda ayrim bemorlarda gematopoetik ildiz hujayralari transplantatsiyasi yoki gen terapiyasini o‘z ichiga oladi.
Gidroksimochevina
Gidroksimochevina (gidroksikarbamid) HbF miqdorini oshiradi va og‘riqli vazo-okkluziv epizodlar, o‘tkir ko‘krak sindromi hamda shifoxonaga yotqizishlar chastotasini kamaytiradi. JSSTning 2026-yilgi tavsiyalarida gidroksimochevina o‘roqsimon hujayrali anemiyasi bor 9 oylikdan 19 yoshgacha bo‘lgan bolalar va o‘smirlarga kasallikning klinik og‘irligidan qat’i nazar tavsiya etiladi.
Asoratlarning oldini olish va davolash
Bolalarda og‘ir bakterial infeksiyalarning oldini olish emlash va penitsillinni profilaktik qo‘llashni o‘z ichiga oladi. O‘tkir vazo-okkluziv og‘riq epizodlarida og‘riqsizlantirish zarur; o‘tkir ko‘krak sindromida esa klinik holatga qarab antibakterial davolash, kislorod va transfuziya yordami qo‘llanadi.
HbSS yoki HbS/β⁰-talassemiyasi bo‘lgan va transkranial dopplerografiyada qon oqimi tezligi patologik darajada oshgan bolalarda eritrotsitlarni muntazam quyish birinchi insult xavfini kamaytiradi. Ishemik insult yoki tranzitor ishemik xurujga xos o‘tkir nevrologik nuqsonlarda ASH tavsiyalari transfuziya davosini zudlik bilan boshlashni nazarda tutadi; imkon bo‘lsa, almashinuv transfuziyasi qo‘llanadi.
Transfuziya oddiy qon quyish yoki almashinuv transfuziyasi usulida bajariladi. Bu muolajalar alloimmunizatsiya, kechikkan gemolitik transfuziya reaksiyalari va organizmda temirning ortiqcha to‘planishi xavfi bilan bog‘liq. ASH eritrotsitlarning kengaytirilgan antigen profilini imkon qadar erta, eng yaxshisi birinchi transfuziyadan oldin aniqlashni va transfuziyada kamida Rh C/E hamda K antigenlari bo‘yicha mos eritrotsitlarni profilaktik tanlashni tavsiya qiladi.
Gematopoetik ildiz hujayralari transplantatsiyasi
Allogen gematopoetik ildiz hujayralari transplantatsiyasi kasallikning asosiy gematologik nuqsonini bartaraf etishi mumkin. ASH yaqqol insultni boshdan kechirgan yoki transkranial dopplerografiya natijalari patologik bo‘lgan bemorlarda HLA bo‘yicha mos qarindosh donordan transplantatsiya qilishni ko‘rib chiqishni taklif etadi. Tez-tez takrorlanadigan og‘riq epizodlari yoki qaytalanuvchi o‘tkir ko‘krak sindromida transplantatsiya, avvalo, standart davoga javob yetarli bo‘lmaganda ko‘rib chiqiladi. Qaror bemorning yoshi, kasallik og‘irligi, mos donor mavjudligi va transplantatsiya asoratlari xavfiga bog‘liq.
Gen terapiyasi
2023-yilda AQShda o‘roqsimon hujayrali kasallik uchun ikkita autolog hujayrali gen terapiyasi tasdiqlandi — eksagamglogen autotemsel (Casgevy) va lovotibeglogen autotemsel[ingl.] (Lyfgenia).
Eksagamglogen autotemsel tarkibida bemorning o‘zidan olingan CD34-musbat gematopoetik ildiz hujayralari mavjud bo‘lib, ular ex vivo sharoitida CRISPR/Cas9 tizimi yordamida eritroid hujayralarga xos BCL11Agenining enhanserida tahrirlangan. Tahrirlash eritroid qatorda BCL11A ekspressiyasini kamaytirib, γ-globin va HbF hosil bo‘lishini oshiradi. AQShda Casgevy takroriy vazo-okkluziv krizlari bo‘lgan, 2 yoshdan katta o‘roqsimon hujayrali kasallik bemorlari uchun tasdiqlangan.
Lovotibeglogen autotemsel autolog CD34-musbat hujayralarga o‘zgartirilgan β-globin genini kiritish uchun ko‘payishga qodir bo‘lmagan lentivirus vektoridan foydalanadi. Natijada hosil bo‘ladigan HbAT87Q HbS ulushini kamaytiradi va uning polimerlanishiga to‘sqinlik qiladi. AQShda Lyfgenia anamnezida vazo-okkluziv hodisalar bo‘lgan, 12 yoshdan katta o‘roqsimon hujayrali kasallik bemorlari uchun tasdiqlangan. Preparat yo‘riqnomasida gematologik xavfli o‘smalar holatlari va uzoq muddatli monitoring zarurligi to‘g‘risida maxsus ogohlantirish mavjud.
Ikkala terapiya ham bemorning o‘z gematopoetik ildiz hujayralarini olish, ularni ex vivo sharoitida o‘zgartirish va keyin miyeloablativ konditsionerlashdan so‘ng qayta kiritishni talab qiladi. Miyeloablativ konditsionerlash, jumladan, bepushtlik xavfi bilan bog‘liq, shu sababli davolashdan oldin reproduktiv qobiliyatni saqlash imkoniyati muhokama qilinadi.
Boshqa dori vositalari
AQShda L-glutamin kattalar va 5 yoshdan katta bolalarda o‘roqsimon hujayrali kasallikning o‘tkir asoratlarini kamaytirish uchun tasdiqlangan.
Turli mamlakatlarda krizanlizumabning tartibga soluvchi organlar tomonidan tasdiqlanish holati farqlanadi. AQShda preparat 16 yoshdan katta o‘roqsimon hujayrali kasallik bemorlarida vazo-okkluziv krizlar chastotasini kamaytirish uchun ro‘yxatdan o‘tkazilgan; Yevropa Ittifoqida esa STAND tadqiqoti vazo-okkluziv krizlar chastotasini kamaytirish bo‘yicha klinik foydasini tasdiqlamagani sababli uning ro‘yxatdan o‘tkazilishi 2023-yilda bekor qilingan.
Vokselotor 2024-yilda bozordan qaytarib olindi. FDA ma’lum qilishicha, vokselotorning foydasi aniqlangan xavflardan ustun emasligini ko‘rsatgan ma’lumotlar paydo bo‘lgach, ishlab chiqaruvchi preparatni tarqatish, klinik tadqiqotlar va kengaytirilgan foydalanish dasturlarini to‘xtatgan.
Tadqiqotlar
Eksperimental yo‘nalishlardan biri HbF hosil bo‘lishini dori vositalari orqali rag‘batlantirishdir. 2024-yilda dWIZ-1 va dWIZ-2 nomli kichik molekulali birikmalar tavsiflandi; ular sereblon vositasida WIZ transkripsiya omilining parchalanishini keltirib chiqaradi. Avval WIZ HbF ni bostiruvchi omil sifatida ma’lum emas edi. Klinikagacha bo‘lgan tajribalarda WIZ ning parchalanishi inson eritroblastlari, inson genlari kiritilgan sichqonlar va Yava makakalarida HbF hosil bo‘lishini oshirgan.
Yana bir yo‘nalish — asoslarni tahrirlash. Tadqiq qilinayotgan ristoglogen autogetemsel (ingl. ristoglogene autogetemcel, risto-cel; avval BEAM-101) hujayrali terapiyasi autolog CD34-musbat hujayralardan tashkil topgan bo‘lib, ularda HBG1 va HBG2promotorlari tahrirlanadi. Bunday tahrirlash BCL11A oqsilining bog‘lanishiga yo‘l qo‘ymaydi, ayni paytda BCL11A genining o‘z ekspressiyasini kamaytirmaydi va HbF sintezini oshiradi. I—II bosqich tadqiqotining oraliq tahlilida 31 bemorga risto-cel berilgan; o‘rtacha kuzatuv muddati 6,6 oyni tashkil etgan. Olti oydan so‘ng ma’lumoti mavjud 13 bemorda HbF ning o‘rtacha ulushi 60 % dan oshgan, protokol bo‘yicha so‘nggi transfuziyadan keyingi belgilangan davr o‘tgach esa og‘ir vazo-okkluziv krizlar qayd etilmagan. 27 bemorda (jami 31 kishidan) uchinchi yoki undan yuqori darajali noxush hodisalar kuzatilgan, bir bemor idiopatik pnevmoniya sindromidan vafot etgan; mualliflar terapiyani keyinchalik ham o‘rganish zarurligini ta’kidlagan.
Kuzatuv
Serebrovaskulyar, buyrak, ko‘z va boshqa asoratlarni erta aniqlash uchun bemorlar muntazam kuzatuvda bo‘lishi kerak; tekshiruvlar hajmi va davriyligi yosh, genotip, klinik tarix hamda qo‘llanilayotgan davoga bog‘liq.
Insultning birlamchi profilaktikasi uchun 2—16 yoshli HbSS bemor bolalarda har yili transkranial dopplerografiyao‘tkazish tavsiya etiladi. Yashirin miya infarktlarini aniqlash uchun ASH erta maktab yoshida sedatsiyasiz kamida bir marta bosh miya MRT tekshiruvini tavsiya etadi; HbSS yoki HbS/β⁰-talassemiyali kattalarga ham kamida bir marta MRT skriningi tavsiya qilinadi.
Bolalik davrida jismoniy va kognitiv rivojlanish muntazam baholanadi. Buyrak faoliyati qon va siydikning laboratoriya tekshiruvlari yordamida nazorat qilinadi; GeneReviews buni har yili baholashni tavsiya etadi. Retinopatiyani aniqlash uchun taxminan 10 yoshdan boshlab har yili oftalmolog ko‘rigidan o‘tish tavsiya etiladi. Uzoq muddatli transfuziya davosida temir to‘planishi kuzatib boriladi.
Yurak-qon tomir va nafas olish tizimlari klinik ko‘rsatmalarga ko‘ra tekshiriladi. Jumladan, o‘pka kasalligi belgilari yoki tegishli anamnez mavjud bo‘lsa, o‘pka funksiyasini tekshirish ko‘rsatiladi; yurak-o‘pka asoratlarining belgilari yoki alomatlari bo‘lsa, exokardiografiyadan foydalaniladi.
Prognoz
Prognoz erta tashxis, ixtisoslashgan tibbiy yordam va davolashning mavjudligi, shuningdek, o‘tkir va surunkali asoratlarning rivojlanishiga bog‘liq. Omon qolish ko‘rsatkichlari mamlakatlar va sog‘liqni saqlash tizimlari bo‘yicha sezilarli darajada farq qiladi. Neonatal skrining, infeksiya profilaktikasi, gidroksimochevina va transfuziya davosi mavjud sharoitlarda bolalarning omon qolish ko‘rsatkichlari ancha yaxshilangan.
GBD 2021 baholariga ko‘ra, 2021-yilda dunyo bo‘yicha bevosita o‘roqsimon hujayrali kasallik asosiy sabab deb hisoblangan taxminan 34 400 o‘lim yuz bergan, ushbu kasallik bilan bog‘liq o‘limlarning umumiy baholangan yuki esa taxminan 376 000 holatni tashkil etgan. Besh yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun tegishli baho taxminan 81 100 o‘limga teng bo‘lgan. Bu ko‘rsatkichlar faqat HbSS ga emas, balki o‘roqsimon hujayrali kasallikning barcha shakllariga taalluqlidir.
Prognozga serebrovaskulyar, buyrak, yurak-o‘pka va boshqa a’zolar asoratlari, shuningdek, HbF darajasi va birga keluvchi α-talassemiya kabi kasallikning individual modifikatorlari ta’sir ko‘rsatadi.
O‘rganilish tarixi
1910-yilda amerikalik shifokor Jeyms Xerrik eritrotsitlari noodatiy tarzda cho‘zilgan va o‘roqsimon shaklga ega bemor haqidagi klassik tavsifni e’lon qilgan. Bemor Grenadadan kelgan stomatologiya talabasi Uolter Klement Noel edi; uning qon surtmasini Xerrikning ordinatori Ernest Ayrons tekshirgan. 1922-yilda Vernon Meyson kasallikning dastlabki tavsiflariga bag‘ishlangan maqolasida sickle cell anemia atamasini ishlatgan.
1927-yilda Emmet Xan va Elizabet Gillespi eritrotsitlarning o‘roqsimon shaklga kirishi kislorodning parsial bosimi pasayishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatgan.
1949-yilda Jeyms Nil va E. A. Bit mustaqil tadqiqotlarda o‘roqsimon hujayrali anemiyaning irsiy xususiyatini hamda kasallik o‘roqsimon hujayrali belgi bo‘yicha gomozigota holat bilan bog‘liqligini aniqlagan. O‘sha yili Laynus Poling, Xarvi Itano, Seymur Singer va Aybert Uells odatiy gemoglobin bilan o‘roqsimon hujayrali gemoglobin o‘rtasidagi elektroforetik farqni namoyish etib, o‘roqsimon hujayrali anemiyani «molekulyar kasallik» deb atagan.
1954-yilda Entoni Ellison HbAS ning bezgakdan himoya ta’siri va HbS ning tarqalishi bezgak qo‘zg‘atuvchisi tarqalishi bilan bog‘liqligi haqida ma’lumot e’lon qilgan. Ushbu qo‘zg‘atuvchi — P. falciparum.
1956-yilda Vernon Ingram A va S gemoglobinlari o‘rtasidagi kimyoviy farqni ko‘rsatgan, 1957-yilda esa HbS β-globin zanjirida bitta aminokislota — glutamin kislotasi valin bilan almashganini aniqlagan.
1995-yilda ko‘p markazli klinik tadqiqot gidroksimochevina og‘riqli krizlar va o‘tkir ko‘krak sindromi chastotasini kamaytirishini ko‘rsatgan; 1998-yilda FDA uni o‘roqsimon hujayrali kasallikka chalingan kattalarni davolash uchun tasdiqlagan. 2023-yil dekabrda FDA o‘roqsimon hujayrali kasallikka qarshi dastlabki ikkita hujayrali gen terapiyasi — Casgevy va Lyfgenia ni tasdiqlagan; Casgevy CRISPR/Cas9 dan foydalanadigan FDA tomonidan tasdiqlangan ilk terapiya bo‘lgan.