| O‘pka saratoni | |
|---|---|
 O‘pkadagi o‘smani ko‘rsatuvchi ko‘krak qafasi rentgenogrammasi | |
| KXT-11 | 2C25 |
| KXT-10 | C33-C34 |
| KXT-10-KM | C34.2, C34.1 va C34.3 |
| KXT-9 | 162 |
| KXT-9-KM | 162.3, 162.5, 162.8 va 162.4 |
| OMIM | 211980, 608935, 612593, 614210 va 612571 |
| DiseasesDB | 7616 |
| MedlinePlus | 007194 |
| eMedicine | med/1333 med/1336 emerg/335 radio/807 radio/405 radio/406 |
| MeSH | D002283 |
 Vikimedia omboridagi mediafayllar | |
O‘pka saratoni (bronxogen saraton, bronxogen karsinoma, so‘zlashuvda o‘pka raki) — xavfli o‘sma, u o‘pkato‘qimasida, ko‘pincha epiteliyda, xususan, bronxlarning shilliq qavatini hosil qiluvchi to‘qimada.
Ikki asosiy turi farqlanadi:
- kichik hujayrali o‘pka saratoni;
- kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratoni.
Ular o‘sma hujayralarining morfologik xususiyatlariga ko‘ra farqlanadi; bu hujayralarmikroskop ostida kuzatiladi.
Epidemiologiya
O‘pka saratoni dunyoda eng keng tarqalgan saraton turi va saratondan o‘limning asosiy sababidir. 2022-yilda qariyb 2,5 million kishiga o‘pka saratoni tashxisi qo‘yilgan, 1,8 milliondan ortiq kishi esa ushbu kasallikdan vafot etgan.
Saratonni o‘rganish xalqaro agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda har yili o‘pka saratonining qariyb 1 million yangi holati qayd etiladi va 60 % onkologik bemor ushbu kasallik oqibatida vafot etadi.
Etiologiya
Har qanday saratonning asosiy sabablari qatoriga kanserogenlar (masalan, tamaki tutunidagilar), ionlashtiruvchi nurlanish va virusli infeksiya kiradi. Ularning ta’siri o‘pka bronxlarini qoplovchi to‘qimadagi DNK molekulasida to‘planib boradigan o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Bu to‘qima bronxlarning shilliq qavatini tashkil etuvchi bronxial epiteliydeb ataladi. To‘qimalar qanchalik ko‘p shikastlansa, saraton rivojlanish xavfi shunchalik yuqori bo‘ladi. O‘pkada xavfli o‘sma rivojlanishida, ayniqsa, quyidagi omillar muhim: radon ta’sir darajasi va tamaki chekish.
Tamaki chekish
Tamaki chekish hozirgi vaqtda o‘pka saratonining asosiy sababidir. Chekmaydiganlarga nisbatan chekuvchilarda o‘pka saratoni rivojlanish xavfi qariyb 20 baravar yuqori. Sigareta tutunida 60 dan ortiq ma’lum kanserogenlar, shu jumladan radioizotoplar radon, nitrozamin va benzpirenmavjud. Bundan tashqari, nikotin immun tizimini susaytirib, to‘qimalarning xavfli o‘smaga aylanishiga yordam beradi, deb hisoblanadi. Rivojlangan mamlakatlarda o‘pka saratonidan o‘lim holatlarining 85-90 %i chekish bilan bog‘liq. Chekuvchi erkaklarda umr davomida o‘pka saratoniga chalinish xavfi 17,2 %, chekuvchi ayollarda esa 11,6 % ni tashkil etadi. Chekmaydiganlarda bu xavf ancha past: erkaklarda 1,3 % va ayollarda 1,4 %.
Chekuvchi va gormonal terapiya oluvchi ayollarda o‘pka saratonidan o‘lish xavfi ancha yuqori. 2009-yilda o‘tkazilgan tadqiqot gormon qabul qilgan ayollarda o‘pka saratonidan vafot etish ehtimoli 60 % yuqoriligini ko‘rsatgan. Taqqoslash uchun platseboqabul qilgan ayollar guruhi olingan. Ilgari yoki hozir chekkan ayollardan gormon qabul qilganlarning 3,4 %i, platsebo qabul qilganlarning esa atigi 2,3 %i o‘pka saratonidan vafot etgan.
Chekish davomiyligi oshgani sari o‘pka saratoniga chalinish ehtimoli ham ortadi. Kishi chekishni tashlasa, bu ehtimol muntazam ravishda kamayadi, chunki shikastlangan o‘pka tiklanadi va zararli zarrachalar asta-sekin chiqarib yuboriladi. Bundan tashqari, hech qachon chekmaganlarda o‘pka saratonining prognozi chekuvchilarnikiga qaraganda yaxshiroq ekanini ko‘rsatuvchi dalillar bor. Shu sababli tashxis qo‘yilgan vaqtda chekishni davom ettirayotgan bemorlarning yashab qolish ko‘rsatkichi ancha oldin chekishni tashlaganlarnikiga qaraganda pastroq bo‘ladi.
Passiv chekish (boshqa chekuvchining tamaki tutunidan nafas olish) — chekmaydiganlarda o‘pka saratonining sabablaridan biri. AQSH, Yevropa, Buyuk Britaniya va Avstraliyadagi tadqiqotlar passiv chekish ta’siriga uchraganlarda nisbiy xavf sezilarli oshishini ko‘rsatgan. So‘nggi tadqiqotlar chekuvchi chiqaradigan tutun sigaretadan bevosita nafasga olinadigan tutunga nisbatan xavfliroq ekanini ko‘rsatgan. O‘pka saratoni bilan og‘rigan bemorlarning 10-15 %i hech qachon chekmagan.
Radon
Radon — og‘ir (shu sababli binolarning yerto‘lalari va pastki qavatlarida to‘planadi), inert gaz bo‘lib, rangsiz va hidsiz, u radiy-226parchalanishidan hosil bo‘ladi; radiy esa radioaktiv qator uran-238ning tarkibiga kiradi. Uran Yer qobig‘idakatta miqdorda uchraydi. Radon-222 ning radioaktiv nurlanishi genetik materialni shikastlab, mutatsiyalarni yuzaga keltirishi mumkin. Ionlashtiruvchi nurlanishning yo‘naltirilmagan va mohiyatan tasodifiy ta’siri tufayli bu mutatsiyalar ko‘pincha xavfli o‘smalar rivojlanishiga, shuningdek malignizatsiya — yaxshi sifatli o‘smalarning xavfli tus olishigaolib keladi; ancha kam hollarda esa irsiy kasalliklarga sabab bo‘ladi. Radon ta’siri umumiy aholi orasida chekishdan keyin o‘pka saratonining ikkinchi asosiy sababidir. Radon konsentratsiyasi oshganida xavf 8 % dan 16 % gacha ortadi (har 100 Bk/m³ o‘sish hisobiga). Atmosferadagi radon konsentratsiyasi hudud va tuproq hamda tog‘ jinslarining tarkibiga bog‘liq. Masalan, Kornuoll Buyuk Britaniyada (bu yerda granitzaxiralari mavjud) radon katta muammo hisoblanadi. Uning konsentratsiyasini kamaytirish uchun binolar yaxshi shamollatilishi zarur.
Asbestoz
Asbest o‘pkaning turli kasalliklarini, jumladan, o‘pka saratonini keltirib chiqarishi mumkin. Tamaki chekish va asbestoz o‘pka saratoni rivojlanish xavfini bir-birini kuchaytiradigan tarzda oshiradi. Asbestoz, shuningdek, plevrasaratoni — mezotelioma rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin (uni o‘pka saratonidan farqlash kerak).
Viruslar
Viruslar hayvonlarda o‘pka saratonini keltirib chiqarishi bilan ma’lum. So‘nggi dalillar ularning odamlarda ham ushbu kasallikni keltirib chiqarishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Bunday viruslarga inson papilloma virusi, JC virusi, SV40 virusi, BK virusi va sitomegaloviruskiradi. Bu viruslar hujayra sikliga ta’sir ko‘rsatib, apoptoznisusaytirishi va hujayralarning nazoratsiz bo‘linishiga yordam berishi mumkin.
Chang zarrachalari
Amerika saraton jamiyati tadqiqotlarida chang zarrachalarining ta’siri bilan o‘pka saratoni o‘rtasida bevosita bog‘liqlik aniqlangan. Masalan, havodagi chang konsentratsiyasi atigi 1 % oshsa, o‘pka saratoni rivojlanish xavfi 14 % ortadi. Bundan tashqari, chang zarrachalarining o‘lchami ham muhim: o‘ta mayda zarrachalar o‘pkaning chuqur qismlariga kirib borishi mumkin.
O‘pka saratonining bosqichlar bo‘yicha tasnifi
Quyidagi mahalliy tasnifgako‘ra, o‘pka saratoni quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:
- I bosqich — eng katta o‘lchami 1 dan 3 sm gacha bo‘lgan, o‘pkaning bitta segmentida yoki segmentar bronx doirasida joylashgan o‘sma. Metastazlar yo‘q.
- II bosqich — eng katta o‘lchami 6 sm gacha bo‘lgan, o‘pkaning bitta segmentida yoki segmentar bronx doirasida joylashgan o‘sma. O‘pka va bronx-o‘pka limfa tugunlarida ayrim metastazlar kuzatiladi..
- III bosqich — o‘lchami 6 sm dan katta bo‘lgan va o‘pkaning qo‘shni bo‘lagiga o‘tgan yoki qo‘shni bronx yoxud asosiy bronx ichiga o‘sib kirgan o‘sma. Bifurkatsion, traxeobronxial va paratraxeal limfa tugunlarida metastazlar aniqlanadi.
- IV bosqich — o‘pkadan tashqariga chiqib, qo‘shni a’zolarga tarqalgan hamda keng mahalliy va uzoq metastazlar hosil qilgan o‘sma; bunga plevrit va/yoki perikardit qo‘shiladi.
Quyidagi TNM tasnifigako‘ra, o‘smalar quyidagicha belgilanadi:
T — birlamchi o‘sma:
- Tx — birlamchi o‘smani baholash uchun ma’lumot yetarli emas yoki o‘sma hujayralari faqat balg‘amda yoxud bronx yuvindisida aniqlanadi, ammo bronxoskopiya va/yoki boshqa usullar bilan topilmaydi
- T0 — birlamchi o‘sma aniqlanmaydi
- Tis — invaziv bo‘lmagan saraton (carcinoma in situ)
- Tl — eng katta o‘lchami 3 sm gacha bo‘lgan, o‘pka to‘qimasi yoki visseral plevra bilan o‘ralgan va bronxoskopiyada bo‘lak bronxidan proksimalroq joyga o‘sib kirmagan o‘sma (asosiy bronx zararlanmagan)
- T2 — eng katta o‘lchami 3 sm dan katta bo‘lgan yoki istalgan o‘lchamdagi visseral plevraga o‘sib kirgan yoxud atelektazyoki obstruktiv pnevmoniya bilan kechadigan, o‘pkaning o‘pka ildizigachatarqaladigan, lekin butun o‘pkani egallamaydigan o‘sma; bronxoskopiyada o‘smaning proksimal cheti karina (traxeya ayrilish joyi)dan kamida 2 sm uzoqda joylashgan.
- T3 — ko‘krak devoriga (shu jumladan yuqori egat o‘smasi), diafragma, ko‘ks oralig‘i plevrasi yoki perikardga tarqalgan istalgan o‘lchamdagi o‘sma; karinaga 2 sm dan yaqin joylashgan, lekin uni zararlamagan o‘sma yoki butun o‘pka atelektazi yoxud obstruktiv pnevmoniyasi bilan kechuvchi o‘sma.
- T4 — bevosita ko‘ks oralig‘i, yurak, yirik qon tomirlari, traxeya, qizilo‘ngach, umurtqa tanalari yoki karinaga tarqalgan istalgan o‘lchamdagi o‘sma (o‘sha bo‘lakdagi alohida o‘sma tugunlari yoki xavfli plevral suyuqlik to‘planishi bilan kechuvchi o‘sma).
N — hududiy limfa tugunlari
- Nx — hududiy limfa tugunlarining holatini baholash uchun ma’lumot yetarli emas
- N0 — hududiy limfa tugunlarida metastatik zararlanish belgilari yo‘q
- N1 — zararlangan tomondagi peribronxial va/yoki o‘pka ildizi limfa tugunlari zararlangan, jumladan o‘sma limfa tugunlariga bevosita tarqalgan.
- N2 — zararlangan tomondagi ko‘ks oralig‘i yoki bifurkatsion limfa tugunlari zararlangan.
- N3 — qarama-qarshi tomondagi ko‘ks oralig‘i yoki o‘pka ildizi limfa tugunlari, shuningdek zararlangan yoki qarama-qarshi tomondagi oldingi narvonsimon mushak oldidagi yoki o‘mrov usti limfa tugunlari zararlangan
M — uzoq metastazlar
- Mx — uzoq metastazlarni aniqlash uchun ma’lumot yetarli emas
- M0 — uzoq metastazlar belgilari yo‘q
- M1 — uzoq metastazlar, jumladan boshqa bo‘lakdagi alohida o‘sma tugunlari belgilari bor
- M1a — ko‘krak qafasi ichidagi metastazlar, qarama-qarshi o‘pkadagi alohida o‘sma tugunlari. Katta, biroq ko‘krak qafasi a’zolari bilan cheklangan o‘sma.
- M1b — ko‘krak qafasidan tashqaridagi metastazlar: bosh miya, jigar, suyak, buyrak va buyrak usti bezlaridagi metastatik o‘smalar.
G — gistopatologik darajalash
- Gx — hujayralarning differensiatsiyalanish darajasini baholab bo‘lmaydi
- G1 — yuqori darajada differensiatsiyalangan
- G2 — o‘rtacha darajada differensiatsiyalangan
- G3 — past darajada differensiatsiyalangan o‘sma
- G4 — differensiatsiyalanmagan o‘sma
O‘pka saratonining gistologik tasnifi
| Gistologik tur | Chastotasi ( %) |
|---|---|
| Kichik hujayrali bo‘lmagan[ingl.] o‘pka saratoni | 80.4 |
| Kichik hujayrali o‘pka saratoni | 16.8 |
| Karsinoid | 0.8 |
| Sarkoma | 0.1 |
| Aniqlashtirilmagan xavfli o‘pka o‘smasi | 1.9 |
Quyidagi gistologik tasnifga ko‘ra o‘pka saratoni quyidagi turlarga ajratiladi:
I. Yassi hujayrali (epidermoid) saraton
- a) yuqori darajada differensiatsiyalangan
- b) o‘rtacha darajada differensiatsiyalangan
- v) past darajada differensiatsiyalangan
_by_core_needle_biopsy.jpg)
- a) sulisimon hujayrali, duksimon hujayrali
- b) pleomorf
III. Adenokarsinoma
- a) yuqori darajada differensiatsiyalangan
- b) o‘rtacha darajada differensiatsiyalangan
- v) past darajada differensiatsiyalangan
- g) bronxoalveolyar
- a) gigant hujayrali
- b) tiniq hujayrali
V. Aralash saraton
- yassi hujayrali saraton va adenokarsinoma
- adenokarsinoma va kichik hujayrali saraton va boshqalar
O‘pka saratonining gistologik tavsifi ma’lum darajada shartlidir, chunki tuzilishi bir xil o‘smalarda ham klinik kechish keskin farq qilishi mumkin. Differensiatsiyalangan yassi hujayrali saraton eng sekin o‘sadi; differensiatsiyalanmagan saraton esa keng metastazlar bilan tez kechadi. Kichik hujayrali o‘pka saratoni eng xavfli o‘smalardan biridir. U qisqa anamnez, yashirin va tez kechish, erta metastazlanish hamda noqulay prognoz bilan ajralib turadi.
Metastazlanish
O‘pka saratoni uch yo‘l bilan metastaz beradi: limfogen, gematogen va implantatsion.
Eng xos yo‘l — birinchisi, ya’ni yaqin joylashgan o‘pka, bronxo-o‘pka, bifurkatsion, traxeobronxial, paratraxeal va qizilo‘ngach atrofidagi (paraezofageal) limfa tugunlarigatarqalishdir. Limfogen metastazlanishning birinchi bosqichida bo‘lak bronxi segmentar bronxlarga ajraladigan joydagi o‘pka limfa tugunlari zararlanadi. Keyin jarayon bo‘lak bronxlari bo‘ylab joylashgan bronxo-o‘pka limfa tugunlariga tarqaladi. Uchinchi bosqichda asosiy bronx va o‘pka ildizi tomirlari bo‘ylab joylashgan ildiz limfa tugunlarida, yuqori va pastki traxeobronxial limfa tugunlarida hamda toq venaning pastki devori yonidagi limfa tugunlarida metastazlar paydo bo‘ladi. To‘rtinchi bosqichda paratraxeal, retrokaval, preaortokarotid, perikardial va paraezofageal limfa tugunlari jarayonga qo‘shiladi. Beshinchi bosqichda o‘mrov usti va osti limfa tugunlari zararlanadi.
Gematogen metastazlanish o‘sma qon tomirlariga o‘sib kirganda yuzaga keladi — metastazlar jigar, o‘pka, buyrak, suyak, bosh miya va buyrak usti bezlariga tarqaladi.
Agar o‘sma plevraga o‘sib kirsa, o‘sma hujayralari plevra bo‘ylab tarqalishi mumkin.
Klinik manzara
O‘pka saratonining klinik belgilari birlamchi o‘sma tugunining joylashuviga sezilarli darajada bog‘liq.
Markaziy o‘pka saratoni. Yirik bronxning shilliq qavatidan rivojlangan o‘sma nisbatan erta namoyon bo‘ladi. O‘sib borgani sari u bronx shilliq qavatini ta’sirlantiradi, bronx o‘tkazuvchanligini va segment, bo‘lak yoki butun o‘pkaning ventilyatsiyasini buzadi, natijada gipoventilyatsiya va atelektazyuzaga keladi. Keyinchalik o‘sma nerv poyalari va plevraga o‘sib kirib, og‘riq sindromini va tegishli nerv (diafragma, qaytuvchi yoki sayyor nerv) innervatsiyasining buzilishini, shuningdek plevraning o‘sma jarayoniga jalb etilish belgilarini keltirib chiqaradi. Metastazlar qo‘shilganda zararlangan a’zolar va tizimlarga oid ikkilamchi belgilar paydo bo‘ladi.
O‘sma bronxga o‘sib kirganda yo‘tal paydo bo‘ladi: dastlab quruq, keyin esa och rangli balg‘am, ba’zan qon aralash balg‘am ajraladi. O‘pka segmentida gipoventilyatsiya, so‘ngra atelektaz rivojlanadi. Balg‘am yiringli tusga kiradi, tana harorati ko‘tariladi, umumiy holsizlik va nafas qisishi kuzatiladi. Saraton bilan bog‘liq pnevmoniya qo‘shiladi; u nisbatan oson davolansa-da, tez-tez qaytalanadi. Bunga og‘riq bilan kechuvchi saraton plevriti ham qo‘shilishi mumkin.
Agar o‘sma qaytuvchi nervga o‘sib kirsa, ovoz mushaklari falajlanishi tufayli ovoz xirillaydi. Diafragma nervining zararlanishi diafragma falajiga sabab bo‘ladi. Perikardga o‘sib kirish yurak sohasida og‘riq bilan namoyon bo‘ladi.
O‘sma yoki uning metastazlari yuqori kovak venani zararlasa, gavdaning yuqori qismi, yuqori qo‘l-oyoqlar, bosh va bo‘yindan qon hamda limfa oqib chiqishi buziladi. Bemorning yuzi shishib, ko‘kimtir tus oladi, bo‘yin, qo‘llar va ko‘krak qafasidagi venalar bo‘rtib chiqadi.
Periferik o‘pka saratoni. Periferik o‘sma dastlabki bosqichda belgisiz kechadi, chunki o‘pka to‘qimasida og‘riq retseptorlari yo‘q. Keyinchalik o‘sma tuguni kattalashib, bronxlar, plevra va qo‘shni a’zolarga o‘sib kiradi; oxir-oqibat o‘smaning markazida yemirilish va qon ketish yuz berishi mumkin.
O‘pka saratonida quyidagi mahalliy belgilar kuzatilishi mumkin: yo‘tal, balg‘am bilan qon kelishi, ovoz xirillashi, o‘smaning yuqori kovak venani siqishi va ko‘ks oralig‘ini siljitishi sindromi, qo‘shni a’zolarga o‘sib kirish belgilari. Joylashuvi bilan bog‘liq ayniqsa xos klinik ko‘rinish Pankost sindromi bilan kechuvchi o‘pka uchining saratoni.
Saraton plevriti yuzaga kelganda plevral suyuqlik o‘pkani siqishi sindromi ham qo‘shiladi.
Umumiy belgilar xavfli o‘smalar rivojlanishiga xos organizm holatining yomonlashuvi: intoksikatsiya, nafas qisishi, zaiflik, vazn yo‘qotish va tana harorati ko‘tarilishidan iborat. O‘pka saratonida, shuningdek, kalsiy almashinuvi buzilishi, dermatit va barmoqlarning «nog‘ora tayoqchalari».
Kech bosqichlarda hayotiy muhim a’zolarning metastatik zararlanishi belgilari, shuningdek o‘sma va o‘pka to‘qimasining yemirilishi, bronxlar o‘tkazuvchanligining buzilishi, atelektazlarva o‘pkadan og‘ir qon ketishlar yuzaga keladi.
Tashxislash
Klinik tekshiruv
Klinik tekshiruvda o‘pka saratoni rivojlanishining tashqi belgilari aniqlanadi:
- Dastlabki erta belgilar (yo‘tal, qon tupurish, nafas qisishi va ko‘krak qafasidagi og‘riq)
- O‘sma rivojlanishi asoratlari (yallig‘lanish jarayonlari, qo‘shni a’zolarga o‘sib kirish, metastazlar) bilan bog‘liq keyinroq paydo bo‘ladigan ikkilamchi belgilar
- Xavfli o‘smaning organizmga ta’siriga xos umumiy belgilar (umumiy holsizlik, tez charchash, ish qobiliyatining pasayishi va boshqalar)
Rentgenologik tashxislash
Rentgenologik tekshiruv o‘pka o‘smalarini tashxislashning asosiy usullaridan biri bo‘lib, bemorlarning 80 % ida ularni o‘z vaqtida aniqlash imkonini beradi. Skrining usuli sifatida flyuorografiyaqo‘llanadi; u odatda profilaktik tibbiy ko‘riklarda o‘tkaziladi. Flyuorogrammada o‘zgarishlar (yakka o‘pka tuguni, atelektaz va boshqalar) aniqlansa yoki klinik ko‘rsatmalar bo‘lsa, ikki proyeksiyali rentgenografiya va kompyuter tomografiyasiqo‘llanadi. Bundan tashqari, kompyuter tomografiyasi boshqa a’zolardagi metastazlarni aniqlashning eng axborotli usulidir.
Bronxoskopiya
Bronxoskopiya traxeya, asosiy, bo‘lak, segmentar va subsegmentar bronxlarni, ayrim hollarda esa 6-, 7- va undan yuqori tartibli bronxlarni bevosita ko‘rib tekshirish imkonini beradi. Bunda o‘smani to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rish va biopsiya olish mumkin. O‘pka saratoniga shubha qilinganda bronxoskopiya majburiy tekshiruv hisoblanadi.
Transtorakal biopsiya
Transtorakal punksion biopsiya boshqa usullarni (bronxoskopiya, bronx kateterizatsiyasi, balg‘am tahlili) qo‘llab bo‘lmaganda bajariladi. Uni o‘tkazish ko‘rsatmalari:
- o‘pkaning istalgan qismidagi yumaloq hosila
- boshqa joydagi o‘smaning o‘pkaga metastaz berganiga shubha
- o‘pka ichidagi ko‘plab sharsimon soyalar
Transtorakal punksiyada ko‘krak qafasi teshilib, bevosita o‘smadan namuna olinadi va hujayralar mikroskopda tekshiriladi. Ushbu usul bemorlarning sezilarli qismida tashxisni tasdiqlash imkonini beradi (o‘smaning joylashuviga qarab 62-87 % holatda). Muolajaning eng ko‘p uchraydigan asorati (50 % gacha) — plevra bo‘shlig‘ini drenajlashni talab qiladigan yopiq pnevmotoraks.
Ultratovush diagnostikasi
Ultratovush tekshiruvi xavfli o‘smaning devor tuzilmalariga o‘sib kirishini, o‘pka to‘qimasidagi keng soyalanishni (uning zichlashishi, plevra suyuqligi va boshqalar sababli) aniqlashning samarali usulidir. Havo bo‘lmagan o‘pka to‘qimasi orqali o‘sma tugunining o‘zini ham ko‘rish mumkin.
Bu diagnostika xavfsiz, sodda va nisbatan arzon. U ko‘ks oralig‘i a’zolari — yuqori kovak vena, perikard va yurak bo‘shliqlari, o‘ng va chap o‘pka arteriyalari, o‘pka venalari, aorta, qizilo‘ngach, chap bo‘lmacha — o‘sma bilan zararlanganini hamda jarrohlik davosi qay darajada mumkinligini aniqlashga yordam beradi.
Biopsiya namunasini laboratoriyada tekshirish
O‘sma turini va davolash strategiyasini aniqlash
Mutatsiyalar o‘pka saratonini davolashga qanday ta’sir qilishini tushunish uchun shifokorlar ushbu kasallikni qanday tasniflashini hisobga olish muhim. O‘pka saratoni odatda ikkita asosiy guruhga ajratiladi: kichik hujayrali (KHO‘S) va kichik hujayrali bo‘lmagan (KHBO‘S). Barcha holatlarning 85 dan 90 % gachasi ikkinchi guruhga to‘g‘ri keladi. Unga quyidagi o‘sma turlari ham kiradi:
- adenokarsinoma — bezsimon epiteliy hujayralaridan, masalan, nafas yo‘llaridagi shilliq qavatni hosil qiluvchi hujayralardan rivojlanadi;
- yassi hujayrali saraton — nafas yo‘llari yuzasini qoplovchi yassi hujayralardan boshlanadi, odatda o‘pkaning markaziy qismida, bronxlar yaqinida aniqlanadi;
- yirik hujayrali karsinoma — o‘pkaning istalgan qismida paydo bo‘lishi mumkin, boshqa turlarga qaraganda tezroq o‘sadi va tarqaladi; mikroskopda uning saraton hujayralari yirik hamda yumaloq ko‘rinadi.
Taxminan 10—15 % bemorda aniqlanadigan kichik hujayrali saraton o‘pkada havo va qon oqimini boshqaruvchi gormonlar ishlab chiqaradigan neyroendokrin hujayralardan boshlanadi. Kichik hujayrali va kichik hujayrali bo‘lmagan saratonlar barcha holatlarning 100 % ini tashkil qilmaydi: juda kam hollarda karsinoid o‘smalar, sarkoma yoki limfoma o‘pkada ham uchraydi.
Odatda o‘pka saratonining I—III bosqichlarida jarrohlik, kimyoterapiya va nur terapiyasi, shuningdek immunoterapiya qo‘llanadi. Immunoterapiya KHBO‘Sning operatsiya qilib bo‘lmaydigan III bosqichidagi ayrim bemorlar davolash rejasiga ham kiritilishi mumkin.
Kasallik rivojlanib ketgan, jumladan metastazlar paydo bo‘lgan (IV bosqich) yoki davolashdan keyin qaytalangan bo‘lsa, butun organizmdagi xavfli hujayralarga qarshi kurashuvchi tizimli terapiya qo‘llanadi (ma’lum joyga qaratilgan jarrohlikdan farqli ravishda). Kichik hujayrali o‘pka saratonida bu kimyoterapiya yoki kimyoimmunoterapiya bo‘lishi mumkin. KHBO‘Sda tizimli davolash immunoterapiya va nishonli dori vositalarini o‘z ichiga olishi mumkin..
Kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonining biologiyasi va genetikasini o‘rganish jarayonida olimlar o‘sma xususiyatlariga qarab bu kasallikni davolashda turli yondashuvlar zarurligini aniqladilar. Ular drayver mutatsiyalarni — DNK ketma-ketligidagi odatdagi hujayralarning saraton hujayralariga aylanishi, ko‘payishi va organizm bo‘ylab tarqalishiga sabab bo‘ladigan o‘zgarishlarni — topdilar. 2016-yilda The Lancetjurnalida chop etilgan fransuz tadqiqotiga ko‘ra, bunday genetik o‘zgarishlar o‘pka saratoni o‘smalarining taxminan 50 % ida aniqlanadi va ularning 64 % i aynan adenokarsinomaga to‘g‘ri keladi. Ushbu kashfiyot muayyan gen mutatsiyalariga yo‘naltirilgan nishonli terapiya preparatlari ishlab chiqilishiga turtki berdi. Keyinchalik bu shaxsiylashtirilgan terapiyaning joriy etilishiga olib keldi: o‘sma individual tanlangan dori vositalariga standart kimyoterapiyaga qaraganda yaxshiroq javob beradi.
Klinik amaliyotda eng muhim va ko‘p uchraydigan drayver o‘zgarishlar EGFR mutatsiyasi (epidermal o‘sish omili retseptori) va ALK translokatsiyasi (anaplastik limfoma kinazasi)dir. Ulardan tashqari, mahalliy tarqalgan va metastatik KHBO‘Sda (jumladan III bosqichda) o‘smaning kam uchraydigan boshqa sabablari ham bor. Mutatsiyalar keng qamrovli molekulyar-genetik tekshiruvorqali aniqlanadi, shundan keyin individual nishonli terapiya belgilanishi mumkin. Rossiyada kasallik prognozini va davolash taktikasini tanlash uchun Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligi 2021-yilgi «Bronxlar va o‘pkaning xavfli o‘smasi» klinik tavsiyalarida shifokorlarga gen mutatsiyalarini tekshirishni tavsiya etadi. Tekshiriladigan genlar: EGFR, BRAF V600E, ALK va ROS1.
Molekulyar tekshiruv
Drayver mutatsiyalar mavjudligi o‘pka saratoni ko‘proq yoshroq bemorlarda, shuningdek chekmaydiganlarda rivojlanishi bilan bog‘liq.
EGFR geni mutatsiyasi
Rossiyada bu drayver mutatsiya kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonining adenokarsinoma holatlarining taxminan 20 % ida uchraydi. U ko‘proq chekmaydigan bemorlar va ayollarda aniqlanadi. Osiyo populyatsiyalarida EGFR mutatsiyalari chastotasi ancha yuqori bo‘lib, 62 % gacha yetishi mumkin.
EGFR — bu epidermal o‘sish omili retseptoridir. Uning genlaridagi buzilish hujayralar o‘sishiga yordam beruvchi maxsus oqsil ishlab chiqarilishini boshlaydi. Mutatsiya qon plazmasi namunasi, gistologik yoki sitologik material orqali aniqlanishi mumkin. Masalan, AQSH Sog‘liqni saqlash vazirligining Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) EGFR mutatsiyasi musbat bemorlarni aniqlash uchun ctDNA testlarini (suyuq biopsiya, Rossiyada ro‘yxatdan o‘tmagan test) ma’qullagan. Bundan tashqari, boshqa testlar ham qo‘llanadi: anomaliyalarni aniqlash uchun PZRorqali DNKni tekshiradigan allelga xos usul va sekvenirlash ning yangi avlodi (next generation sequencing, NGS).
EGFR tirozin kinaza ingibitorlari bo‘lgan preparatlar epidermal o‘sish omili retseptorini bloklaydi va keng tarqalgan KHBO‘Sli bemorlarda davolash natijalarini sezilarli yaxshilaydi. Birinchi avlod preparatlariga erlotinib va gefitinib, ikkinchi avlodga esa afatinibkiradi. Yangi tadqiqotlarda uchinchi avlod preparati — osimertinib[ingl.]bilan davolash yaxshiroq natija ko‘rsatgan, shuning uchun bu dori hozirda FDA tomonidan birinchi qator terapiyasi sifatida ma’qullangan. Biroq birinchi va ikkinchi avlod tirozin kinaza ingibitorlari ham maqbul muqobil hisoblanadi.
ALK geni translokatsiyasi
Translokatsiyani aniqlash bo‘yicha ALK geni tekshiruvi o‘pka adenokarsinomasi bo‘lgan barcha bemorlarga tavsiya etiladi. Bu mutatsiya KHBO‘S holatlarining 5—7 % ida uchraydi. Kasallik boshlanishining o‘rtacha yoshi bu holatda 52 yil bo‘lib, drayver mutatsiyalarsiz KHBO‘Sga nisbatan kichikroq. Bunday bemorlar yoshroq bo‘lishidan tashqari, odatda kam chekkan yoki umuman chekmagan bo‘ladi.
Anaplastik limfoma kinazasi (ALK, Anaplastic Lymphoma Kinase) embrional davrda faol ifodalanib, nerv hujayralarining o‘sishi va rivojlanishini boshqaradi. Uning ishlashi uchun ligand— o‘sish omili (midkin yoki pleyotrofin) bilan bog‘lanishi zarur. Bu hujayra ichidagi reaksiyalar zanjirini ishga tushiradi, ular hujayra bo‘linishi va differensiatsiyalanishigaolib keladi. Bu faoliyat bola tug‘ilishidan oldin «o‘chiriladi», lekin katta yoshda ALK geniningpatologik faollashuvi mumkin. U dastlab onkogen salohiyatga ega protoonkogen bo‘lib, mutatsiya uni onkogenga aylantiradi. Ko‘pincha ALKning faollashuviga xromosoma qayta tuzilishi (translokatsiya) — 2-xromosomaning qisqa yelkasidagi DNK qismlari o‘rnining o‘zgarishi sabab bo‘ladi. DNK ichida o‘rnini o‘zgartirib, endi ALK geni yoniga kelib qolgan qism (ko‘pincha EML4) shu gen ekspressiyasini faollashtiradi; natijada katta yoshli odamda patologik ALK retseptori hosil bo‘ladi. Bunday mutant retseptor faollashish uchun ligandga bog‘lanishni talab qilmaydi, shu sababli u doimiy ishlaydi va hujayraning nazoratsiz ko‘payishini boshlatadi, natijada onkologik kasallik rivojlanadi.
Quyidagi genning translokatsiyasi — ALK — o‘sma yoki qon plazmasi namunalarida quyidagi tekshiruv usullari bilan aniqlanadi:
- in situ fluoressent gibridizatsiya (FISH) — translokatsiyalarni bevosita aniqlashda qo‘llanila boshlagan ilk klinik test bo‘lib, xususan quyidagi genni tekshiradi: ALK;
- yangi avlod sekvenirlashi (next generation sequencing, NGS) — o‘smaning bir nechta biomarkerini bir vaqtda baholash imkonini beradi va amerikalik onkologlar orasida eng afzal usul hisoblanadi;
- immunogistokimyo (IHC, IGX) — o‘sma hujayralari sitoplazmasidagi patologik retseptorning yuqori ekspressiyasini aniqlovchi eng keng tarqalgan usul. FDA buning uchun quyidagi testni ma’qullagan: Ventana ALK (D5F3) CDx;
- teskari transkripsiyali polimeraza zanjir reaksiyasi usuli (RT-PZR) — yuqori sezgirlikka ega, o‘sma hujayralari kam bo‘lgan namunalar bilan ishlash imkonini beradi, biroq namunadan ajratilgan RNKsifatiga juda talabchan.
Agar o‘pka saratonida translokatsiya ALK genida aniqlansa, o‘sma ALK tirozin kinazasi ingibitorlariga (TKI) sezgir bo‘ladi. Shu asosda o‘pka saratonining kech bosqichlarida o‘smaga qarshi kurashuvchi nishonli preparatlar ishlab chiqiladi. Bunday dorilarga alektinib (FDA va EMA tomonidan birinchi qator terapiyasi sifatida tavsiya etilgan, RFda ro‘yxatdan o‘tgan), krizotinib[ingl.] (klinik amaliyotda qo‘llangan birinchi preparat), seritinib, shuningdek brigatinib va lorlatinib kiradi. 2021-yil holatiga ko‘ra, brigatinib Rossiyada ro‘yxatdan o‘tmagan, lorlatinib esa 2021-yil iyulida ro‘yxatdan o‘tgan. U ALK tirozin kinazasining 3-avlod ingibitori bo‘lib, 2-avlod TKI (alektinib yoki seritinib) yoki bir nechta ALK ingibitorlari bilan davolashdan so‘ng qo‘llash uchun tasdiqlangan.
O‘pka saratonining tez-tez uchraydigan asorati — bosh miyaga metastazlar tarqalishi; bu kasallik holatlarining taxminan 16—20 % ini tashkil etadi. ALK-musbat KHBO‘Sda kasallik davomida markaziy nerv tizimiga metastaz tarqalish xavfi 50—60 % gacha oshadi. Bosh miyadagi metastazlarga qarshi kurashishda alektinib terapiyasi samaralidir.
ROS1 geni translokatsiyasi
Ushbu mutatsiya odatda adenokarsinomaga chalingan yosh, chekmaydigan odamlarda aniqlanadi; ko‘pincha kasallik ALK va EGFR mutatsiyalari bilan bog‘liq bo‘lmaydi. ROS1 translokatsiyasi genlarning qo‘shilishidan kelib chiqadi: bunda aynan ROS1[ingl.] geni boshqa gen, ko‘pincha CD74bilan birikib, o‘sma hujayralarining nazoratsiz o‘sishiga sabab bo‘ladi. Quyidagi gendagi qayta tuzilish: ROS1 kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratoni bilan kasallanganlarning taxminan 1—2 % ida mavjud. Ushbu drayver mutatsiyani FISH va NGS usullari orqali aniqlash mumkin.
ROS1 translokatsiyali bemorlar ROS1 tirozin kinazasi ingibitorlari — entrektinib va krizotinibga ham sezgir. Ikkala dori ham FDA tomonidan ROS1 translokatsiyali bemorlar uchun birinchi qator va kimyoterapiyadan keyingi davolash sifatida tasdiqlangan.
RET geni translokatsiyasi
Translokatsiyada quyidagi gen — RET[ingl.] — boshqa gen bilan DNK qismlari birikishi tufayli qayta tuziladi; bu hujayralarning nazoratsiz o‘sishi va bo‘linishi hamda saraton rivojlanishiga olib keladi. Ushbu mutatsiya yosh yoki chekmaydigan bemorlardagi adenokarsinomalar holatlarining 1—2 % ida uchraydi. Drayver mutatsiyani FISH yoki NGS orqali tashxislash mumkin. FDA keng tarqalgan RET-musbat KHBO‘S bilan kasallangan katta yoshli bemorlarni davolash uchun pralsetinib, selperkatinibpreparatlarini ma’qullagan. KHBO‘Sdagi RETni nishonga olish uchun boshqa dorilar ham o‘rganilgan: kabozantinib, sunitinib, vandetanib yoki alektinib.
BRAF geni mutatsiyasi
BRAF (serin/treonin protein kinazasi) — gen va oqsilning nomi. BRAF oqsili hujayra o‘sishini boshqarishga yordam beradi, uning BRAF genidagi mutatsiyasi esa hujayraga tinimsiz signallar yuboradigan «g‘ayritabiiy» oqsil hosil bo‘lishiga va hujayralarning nazoratsiz o‘sishiga sabab bo‘ladi. Bu mutatsiya kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonining taxminan 1—3 % holatida, odatda ko‘p chekadiganlarda uchraydi. Drayver mutatsiyani qidirishda uning muayyan turi — BRAF V600E tekshiriladi. Uni PZR yoki NGS bilan aniqlash mumkin. Davolash uchun FDA dabrafenib va trametinib kombinatsiyasini tasdiqlagan.
HER2 geni mutatsiyasi
HER2 (2-tur epidermal o‘sish omili retseptori) — hujayradagi signal retseptori bo‘lib, unga boshqa hujayralardan muayyan «xabarlar»ni olishga yordam beradi. Gen mutatsiyasi bu aloqani buzib, o‘smaning nazoratsiz rivojlanishiga olib keladi. Ushbu buzilish kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonining taxminan 1—3 % ida uchraydi va asosan adenokarsinoma hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. U ko‘proq chekmaydiganlarda kuzatiladi, bemorlarning aksariyati ayollardir. HER2 mutatsiyali o‘pka saratoni ba’zan HER2ga yo‘naltirilgan dorilarga, ayniqsa, trastuzumabgayaxshi javob beradi. Tadqiqotlarda o‘smalarning 44—62 % i doriga ijobiy javob bergan.
MET geni mutatsiyasi
Ikki muhim o‘zgarishga ega bo‘lgan gen — MET[ingl.] bo‘lib, davolashni tanlashda ular muhim: amplifikatsiya (qo‘shimcha nusxalar sonining ortishi) va 14-sonli ekzonning tushib qolishi (noto‘g‘ri splaysing). MET o‘sish retseptori bo‘lgani uchun uning qo‘shimcha nusxalari saraton hujayralariga yuboriladigan signallarni kuchaytiradi. Quyidagi genning amplifikatsiyasi: MET geni davolanmagan KHBO‘Sli bemorlarning 2—4 % ida aniqlanadi. EGFR mutatsiyasi bilan bog‘liq o‘smalarning 5—20 % ida MET amplifikatsiyasi EGFR ingibitorlariga rezistentlik , ya’ni dorilarga chidamlilik sababidir.
14-ekzonning tushib qolishi MET genida o‘pka adenokarsinomalarining 3 % ida uchraydi hamda sarkomalar bilan bog‘liq nisbatan kam uchraydigan KHBO‘S turlarining (20 % gacha holat) rivojlanishiga sabab bo‘ladi. 14-ekzonning tushib qolishiga sabab bo‘lgan mutatsiya hujayraning normal faoliyatini buzadi: MET oqsili kerak bo‘lmay qolganda boshqa oqsil uni parchalab, hujayradan chiqaradi; bu mexanizm buzilganda esa MET hujayrada qolib ketadi va saraton rivojlanishiga yordam beradigan haddan tashqari ko‘p o‘sish signallarini uzatadi.
14-ekzon «tushib qolishi» bilan bog‘liq mutatsiyalar ko‘pincha PZR yoki NGS orqali, MET amplifikatsiyasi esa FISH tahlili yoki NGS testi orqali aniqlanadi. 14-ekzon «tushib qolishi» mutatsiyasi mavjud bemorlarga kapmatinib yoki tepotinib bilan davolash tavsiya etiladi.
NTRK genining qo‘shilishi
Agar o‘smada quyidagi gen — NTRK — boshqa genlar bilan biriksa, bu NTRK geniningfaollashuvini keltirib chiqarishi mumkin. Natijada hujayralar nazoratsiz o‘sib, saraton paydo bo‘ladi. O‘pka saratonida bunday qo‘shilishlar kam uchraydi — holatlarning 1 % idan kamida, biroq bunday genetik o‘zgarishlar uchun samarali davolash mavjud. NTRK qo‘shilishini yangi avlod sekvenirlashi (NGS) orqali aniqlash mumkin. Quyidagi NTRK genlari qo‘shilganda o‘pka saratonining nishonli davosi sifatida entrektinib va larotrektinib ishlatiladi (ikkala preparat ham 2021-yilda RFda ro‘yxatdan o‘tmagan).
PD-L1 testi
EGFR va ALK mutatsiyalari bo‘yicha natijalar manfiy bo‘lsa, drayver mutatsiyani aniqlash hamda nishonli yoki individual terapiya tanlash imkoni bo‘lmasa, shifokor o‘smadagi PD-L1 (dasturlashtirilgan hujayra o‘limi ligandi) oqsili ekspressiyasini tekshirishi va natijaga ko‘ra immunoterapiya belgilashi lozim. PD-L1 ekspressiyasi immunogistokimyoviy usulda aniqlanadi. Tekshiruvda birlamchi yoki metastatik o‘smadan operatsiya yoki biopsiyada olingan namuna ishlatilishi mumkin. Namuna formalinda fiksatsiyalanib, so‘ng parafinga quyiladi.
Davolash
Jarrohlik davosi
Jarrohlik aralashuvi quyidagi turlarga bo‘linadi:
- radikal
- shartli radikal
- palliativ
Radikal operatsiyada butun o‘sma majmuasi olib tashlanadi: birlamchi o‘choq, hududiy limfa tugunlari, metastaz tarqalishi mumkin bo‘lgan yo‘llardagi biriktiruvchi to‘qima. Eng ko‘p bajariladigan operatsiyalar — lobektomiya (o‘pkaning bir bo‘lagini olib tashlash), faqat o‘ng o‘pkada bilobektomiya (o‘pkaning ikki bo‘lagini rezeksiya qilish) va pulmonektomiya (o‘pkani butunlay olib tashlash). Kengaytirilgan va kombinatsiyalangan pulmonektomiyalar mos ravishda turli guruhdagi limfa tugunlarini rezeksiya qilish hamda o‘sma o‘sib kirgan qo‘shni a’zolarni olib tashlash bilan birga o‘pkani butunlay olishni nazarda tutadi. 1- va 2-bosqichlarda lobektomiya bajariladi. 3A bosqichda odatda pulmonektomiya amalga oshiriladi. Shartli radikal operatsiyaga nur va dori terapiyasi qo‘shiladi. Shuni ham hisobga olish kerakki, qon ketish xavfi yoki atelektazdagi yemirilish jarayonlari tufayli birlamchi o‘sma to‘qimasining bir qismi va metastazlarni ba’zan jarrohlik yo‘li bilan olib tashlab bo‘lmaydi.
Radikal operatsiyaga qarshi ko‘rsatmalar:
- rezeksiya qilib bo‘lmasligi — o‘smaning qo‘shni to‘qima va a’zolarga shu darajada tarqalishiki, texnik jihatdan uni radikal olib tashlashning imkoni bo‘lmaydi.
- uzoq metastazlar mavjudligi sababli operatsiyaning maqsadga muvofiq emasligi.
- yurak-qon tomir va nafas olish tizimlari faoliyatining yetishmovchiligi
- ichki a’zolarning dekompensatsiyalangan kasalliklari
O‘smani jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash ko‘pincha o‘pka ildizi va traxeobronxial limfa tugunlarini, ko‘ks oralig‘idagi biriktiruvchi to‘qima va limfa tugunlarini keng olib tashlash, ko‘krak devori, perikard, diafragma, traxeya bifurkatsiyasi, yurak bo‘lmachasi, magistral tomirlar (aorta, yuqori kovak vena), qizilo‘ngach mushak devori hamda o‘sma o‘sib kirgan boshqa to‘qimalarni rezeksiya qilish bilan birga bajariladi.
Nur terapiyasi
O‘pka saratonini nur bilan davolash operatsiyadan keyin o‘sma o‘rni va hududiy limfa oqimi yo‘llariga qaratiladi. Operatsiya qilib bo‘lmaydigan saraton shakllarida, bemor operatsiyadan bosh tortganida yoki jarrohlikka jiddiy qarshi ko‘rsatmalar mavjud bo‘lsa, nur terapiyasi mustaqil davolash usuli sifatida qo‘llanishi mumkin.
Nur terapiyasi radikal hamda palliativ davolashda qo‘llanadi. Radikal nur terapiyasida o‘smaning o‘zi bilan birga hududiy metastazlanish sohalari, ya’ni o‘pka ildizi, ko‘ks oralig‘i va hududiy limfa oqimi yo‘llari jami 50—70 Gr.
dozada nurlantiriladi. So‘nggi paytlarda nur terapiyasining imkoniyatlari bemor nafas olishi bilan sinxronlashgan tana stereotaktik nur terapiyasi yordamida kengaydi. Bunday imkoniyatlar ayrim zamonaviy tibbiy tezlatkichlar va Kiberpichoqqurilmasida mavjud. Ushbu yondashuvda nurlantirish aniqligi taxminan bir-uch millimetrga yetadi va o‘choqqa ablativ nurlanish dozalarini yetkazish mumkin; bunda jarrohlik yo‘li bilan kirish va anesteziya talab etilmaydi. Ushbu usul o‘pkadagi yakka metastazlarda va operatsiya qilib bo‘lmaydigan birlamchi o‘pka saratonida ayniqsa talabgir.
Kimyoterapiya
Kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonida jarrohlik va nur terapiyasiga qarshi ko‘rsatmalar mavjud bo‘lsa, kimyoterapiya o‘tkaziladi. Bunda quyidagi preparatlar belgilanadi: doksorubitsin, sisplatin, vinkristin, etopozid, siklofosfamid, metotreksat, bleomitsin, nitrozomochevina, vinorelbin, paklitaksel, dotsetaksel, gemsitabin, karboplatin, vinorelbin, irinotekan va boshqalar. Ular 3-4 haftalik oraliq bilan kurslarda (6-7 kursgacha) qo‘llanadi.
Kichik hujayrali o‘pka saratonida kimyoterapiya nur terapiyasi bilan birga qo‘llanganda eng samarali davolash usuli hisoblanadi. Preparatlar kichik hujayrali bo‘lmagan saratondagi bilan bir xil.
O‘pka saratonida kimyoterapiyaga qarshi ko‘rsatma: bemorning og‘ir ahvoli.
Birlamchi o‘sma va metastazlar hajmining qisman kamayishi barcha bemorlarda kuzatilmaydi, xavfli o‘smaning butunlay yo‘qolishi esa kamdan-kam uchraydi. Uzoq metastazlar bo‘lganda kimyoterapiya tuzalishga olib kelmaydi (palliativ kimyoterapiya); u faqat kasallik belgilari og‘irligini kamaytiradi va umr davomiyligini biroz uzaytiradi.
O‘pka saratonini davolash usullariga yana quyidagilar kiradi[manba 3688 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
- Fotodinamik terapiya
- Kimyoembolizatsiya
- Radioembolizatsiya
- Braxiterapiya
- Kriodestruksiya
- Lazer koagulyatsiyasi
- Radiochastotali ablatsiya
- Bioterapiya
- Immunoterapiya
Nishonli terapiya
Preparatlar
adagrasib, mobosertinib, repotrektinib[ingl.], lazertinib[ingl.], ensartinib[ingl.], taletrektinib[ingl.].
Monoklonal antitanalar
Pembrolizumab — immunoonkologik preparat bo‘lib, immun tizimining T-limfotsitlaridagi PD-1 retseptorlari bilan o‘sma hujayrasidagi PD-L1 va PD-L2 ligandlarining o‘zaro ta’sirini bloklovchi monoklonal antitanadir. Shu tariqa preparat organizm immun tizimining xavfli o‘smaga qarshi kurashish qobiliyatini qayta faollashtiradi. Pembrolizumab 2018-yil uchun hukumat tasdiqlagan hayotiy zarur va eng muhim dori vositalari ro‘yxatiga kiritilgan. Preparat MSD kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan va Rossiyada ilk bor 2016-yil noyabrida ro‘yxatdan o‘tkazilgan. U mamlakatda uchta ko‘rsatma bo‘yicha qo‘llash uchun tasdiqlangan: operatsiya qilib bo‘lmaydigan yoki metastatik melanoma bilan og‘rigan katta yoshli bemorlarni davolash; PD-L1 ekspressiyasi yuqori (≥50 %) bo‘lgan metastatik kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratonida birinchi qator terapiyasi; shuningdek o‘sma hujayralarida PD-L1 ekspressiyasi tasdiqlangan va platina preparatlari bilan terapiya vaqtida yoki undan keyin kasalligi zo‘raygan metastatik KHBO‘Sli bemorlarni davolash. Pembrolizumab monoterapiyasi ilgari davolanmagan KHBO‘Sli bemorlarning umumiy yashab qolish muddatini kimyoterapiyaga nisbatan uzaytiradi.
III fazali IMpower132 tadqiqoti natijalariga ko‘ra, atezolizumabni pemetreksed va kimyoterapiya preparatlari bilan birinchi qator davolashga qo‘shish yassi hujayrali bo‘lmagan KHBO‘Sli bemorlarda kasallik rivojlanishi yoki o‘lim xavfini pasaytiradi. Kasallik rivojlanish xavfi taxminan 40 % kamaygan. Umumiy yashab qolish muddati ham 4,5 oyga yaxshilangan, biroq statistik ahamiyatga hali erishilmagan. IMpower132 — atezolizumabning kimyoterapiya bilan kombinatsiyasining samaradorligi va xavfsizligini baholaydigan ochiq, randomizatsiyalangan tadqiqot (sisplatin yoki karboplatin va pemetreksed) oldin kimyoterapiya olmagan KHBO‘Sli bemorlarda atezolizumabsiz kimyoterapiya bilan taqqoslangan. Tadqiqotga 568 kishi kiritilgan.
2018-yilda AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari boshqarmasi (FDA) quyidagi preparatni tasdiqladi (durvalumab) — kimyoterapiya va radioterapiyadan so‘ng kasalligi rivojlanayotgan, operatsiya qilib bo‘lmaydigan III bosqich kichik hujayrali bo‘lmagan o‘pka saratoni (KHBO‘S) bilan kasallanganlarda rivojlanish xavfini kamaytirish uchun. Durvalumab dasturlashtirilgan o‘lim ligandi-1 (PD-L1)ni tormozlashi va immun tizimini rag‘batlantirishi mumkin. Avvalroq FDA uni siydik pufagi saratonibilan og‘rigan bemorlarda qo‘llash uchun ro‘yxatdan o‘tkazgan. 173 bemor ishtirok etgan PACIFIC klinik tadqiqoti natijalariga ko‘ra, durvalumab platseboga nisbatan kasallik rivojlanmasdan yashash muddatini 16,8 oygacha uzaytirgan (platsebo guruhida 5,6 oy). Durvalumab va platsebo qo‘llanganda obyektiv javob chastotasi mos ravishda 28,4 % va 16,0 % ni tashkil etgan.
Boshqa monoklonal antitanalar: ipilimumab, nivolumab, ramusirumab, netsitumumab, amivantamab, tarlatamab[ingl.], sugemalimab[ingl.], zenokutuzumab[ingl.], telisotuzumab[ingl.]. Quyidagilar klinik sinovlardan o‘tmoqda: datopotamab derukstekan[ingl.], patritumab derukstekan[ingl.], ivonesimab[ingl.].
Palliativ davolash
Palliativ davolash o‘pka saratoniga qarshi davolash imkoniyatlari cheklangan yoki tugagan hollarda qo‘llanadi. Bu muolajalar tuzalmas bemorlarning hayot sifatini yaxshilash (belgilar og‘irligini kamaytirish) va umr davomiyligini uzaytirishga qaratilgan bo‘lib, quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- og‘riqsizlantirish
- kislorod terapiyasi
- simptomatik terapiya
- psixologik yordam
- qon quyish
- kamqonlikka qarshi kurash
- detoksikatsiya
- palliativ nur terapiyasi
- palliativ kimyoterapiya
- palliativ jarrohlik aralashuvi (traxeostomiya, gastrostomiya, enterostomiya, nefrostomiya va boshqalar)
O‘pka saratonida palliativ yordam nafas qisishi, yo‘tal, qon tupurish va og‘riqni kamaytirishga qaratiladi. O‘sma jarayoniga qo‘shilgan pnevmoniya va nur yoki kimyoterapiya vaqtida paydo bo‘ladigan pnevmonit ham davolanadi.
Palliativ davolash usullari ko‘p jihatdan individual tanlanadi va bemorning ahvoliga bog‘liq.
Prognoz
O‘pka saratoni davolanmasa, bemorlarning 87 %i tashxis qo‘yilganidan keyin 2 yil ichida vafot etadi. Jarrohlik usuli qo‘llanganda bemorlarning 30 % i 5 yil yashab qolishiga erishish mumkin.[manba 4618 kundan beri ko‘rsatilmagan] O‘smani erta aniqlash tuzalish ehtimolini oshiradi: T1N0M0 bosqichida bu ehtimol 80 % ga yetadi. Jarrohlik, nur va dori bilan davolashni birgalikda qo‘llash 5 yillik yashab qolish ko‘rsatkichini yana 40 % ga oshirishi mumkin.[manba 4618 kundan beri ko‘rsatilmagan] Metastazlar mavjudligi prognozni sezilarli yomonlashtiradi. 2020-yilda dunyo bo‘yicha o‘lim ko‘rsatkichi 81,39 % ni tashkil etgan (2 206 771 holatga 1 796 144 o‘lim). 2022-yilda vaziyat yaxshilangan va o‘lim ko‘rsatkichi 73,3 % bo‘lgan (2 480 675 kasallanish holati va 1 817 469 o‘lim), biroq hozirgacha prognoz, shubhasiz, noqulayligicha qolmoqda.
Adabiyotlar
- Gantsev Sh. K. Onkologiya: tibbiyot oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun darslik. — M.: «Tibbiy axborot agentligi» MChJ, 2006. — 488 bet. — 5000 nusxa. — ISBN 5-89481-418-9.
- Traxtenberg A. X., Chissov V. I. Klinik onkopulmonologiya. — M.: GEOTAR MEDITSINA, 2000. — 600 bet. — 1500 nusxa. — ISBN 5-9231-0017-7.
- Onkologiya / V. I. Chissov, S. L. Daryalova. — M.: GEOTAR MEDITSINA, 2007. — 560 bet. — 3000 nusxa. — ISBN 978-5-9704-0454-6.
Havolalar
- O‘pka saratonida operatsiya. Operatsiyani akademik M. I. Perelman bajarmoqda. Murojaat qilingan sana: 2-oktabr 2010-yil.
