Hujayradan tashqari matriks (ingl. extracellular matrix, ECM) — to‘qimaning hujayradan tashqari tuzilmalari (interstitsial matriks va bazal membranalar). Hujayradan tashqari matriks biriktiruvchi to‘qimaning asosini tashkil etadi, hujayralarga mexanik tayanch bo‘lib xizmat qiladi va kimyoviy moddalar tashilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, biriktiruvchi to‘qima hujayralari matriks moddalari bilan hujayralararo kontaktlar (gemidesmosomalar, adgeziv kontaktlar va boshqalar) hosil qiladi. Bu kontaktlar signal uzatish vazifasini bajarishi va hujayralarning harakatlanishida ishtirok etishi mumkin. Masalan, embriogenez davrida hayvonlarning ko‘plab hujayralari hujayradan tashqari matriks bo‘ylab harakatlanib, bir joydan boshqa joyga ko‘chadi. Matriksning ayrim tarkibiy qismlari esa hujayralarning ko‘chish yo‘lini belgilovchi belgilar vazifasini bajaradi.

Hujayradan tashqari matriksning asosiy tarkibiy qismlari — glikoproteinlar, proteoglikanlar va gialuron kislotasi. Kollagen ko‘pchilik hayvonlarda hujayradan tashqari matriksning eng ko‘p uchraydigan glikoproteinidir. Hujayradan tashqari matriks tarkibiga boshqa ko‘plab moddalar ham kiradi: fibrin, elastin, shuningdek, fibronektinlar, lamininlar va nidogenlar; suyak to‘qimasi matriksi tarkibida gidroksiapatit kabi minerallar mavjud. Suyuq biriktiruvchi to‘qimalarning tarkibiy qismlari — qon plazmasi va limfa suyuqligini ham hujayradan tashqari matriks deb hisoblash mumkin.

Tabiiy hujayradan tashqari matriks asosidagi materiallarni klinikagacha va klinik tadqiqotlarda qo‘llash uchun ular turli detsellyulyarizatsiya (decellularization) usullari yordamida oldindan tayyorlanadi. Sun’iy matrikslarni sintetik materiallardan tayyorlash, odatda, ularning hajmi yoki yuzasini biologik faol birikmalar bilan o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi. Bu hujayralarning yaxshiroq birikishini va ko‘payishini (proliferatsiyasini) ta’minlashga xizmat qiladi.

• Ruksha T. G. va boshqalar. Teri hujayradan tashqari matriksi: dermatologik kasalliklar rivojlanishidagi roli / T. G. Ruksha, M. B. Aksenenko, G. M. Klimina, L. V. Novikova // Dermatologiya va venerologiya xabarnomasi. 2013. № 6. B. 32-39.
• Kafili, G., Kabir, H., Jalali Kandeloos, A., Golafshan, E., Ghasemi, S., Mashayekhan, S., & Taebnia, N. (2023). Yurak to‘qimasi muhandisligi va organlarni modellashtirish uchun eruvchan detsellyulyarizatsiyalangan hujayradan tashqari matriks sohasidagi so‘nggi yutuqlar. Journal of Biomaterials Applications, 38(5), 577-604. PMID 38006224 PMC 10676626 doi:10.1177/08853282231207216
• Harmansa, S., Erlich, A., Eloy, C., Zurlo, G., & Lecuit, T. (2023). Hujayradan tashqari matriksning o‘sish anizotropiyasi rivojlanayotgan organning shaklini belgilaydi. Nature Communications, 14(1), 1220. PMID 36869053 PMC 9984492 doi:10.1038/s41467-023-36739-y
• Stramer, B. M. (2024). To‘qimalar morfogenezida hujayradan tashqari matriks: endi ikkinchi darajali ishtirokchi emas. Cells & Development, 177, 203883. PMID 37935283 doi:10.1016/j.cdev.2023.203883