Qon quyish

Ko‘chma qon quyish stansiyasi.

Gemotransfuziya (qadimgi yunoncha αἷμα — qon va lotincha transfusio — quyish so‘zlaridan) — qon quyish— bu transfuziyaningalohida turi bo‘lib, unda donordan retsipiyentga quyiladigan biologik suyuqlik qon yoki uning tarkibiy qismlarihisoblanadi. Bu jarayon o‘rnini bosuvchi davolash usullaridan biridir.

Gemotransfuziya o‘rnini bosuvchi va rag‘batlantiruvchi ta’siridan tashqari, qon ivishini kuchaytiradi hamda zaharli moddalarni zararsizlantiradi.^{[manba 1860 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Texnologiya

Qon quyish venalar orqali (shoshilinch holatlarda — arteriyalarorqali), shu jumladan qon preparatlaridanfoydalanib amalga oshiriladi. Bu usul eritrotsitlar, leykotsitlar, qon plazmasi oqsillariyetishmovchiligini to‘ldirish, shuningdek, qon yo‘qotilganda aylanib yuruvchi qon hajmi va osmotik bosimini tiklash uchun qo‘llanadi (bunda qon o‘rnini bosuvchi vositalardan ham foydalanish mumkin).

Qon yo‘qotishdan tashqari, qon hosil bo‘lishining aplaziyasi, kuyishlar, infeksiyalar, zaharlanishlar va boshqa holatlar ham qon quyishga ko‘rsatma bo‘lishi mumkin.

Qon quyish to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki donor qonini oldindan yig‘ib, saqlagan holda bajarilishi mumkin. Hozirgi yondashuv qon tarkibiy qismlarini alohida quyishga asoslanadi (plazma, eritrotsit massasi, leykotsit massasi, trombotsit massasi, yuvilgan eritrotsitlar, trombotsit suspenziyasi, kriopretsipitat va boshqa kamroq uchraydigan tarkibiy qismlar).

Tekshirilmagan qon quyilganda retsipiyent qoniga donororganizmida mavjud kasallik qo‘zg‘atuvchilari tushishi mumkin. Shu bois hozirda qon tarkibiy qismlarini karantinda saqlash usuli keng qo‘llanadi.

Donor va retsipiyent qoni o‘zaro mos bo‘lishi kerak:

— qon guruhi,
— rezus-omil.

Ayrim hollarda qon quyishda boshqa antigenlar ham hisobga olinadi, masalan, Kell va H.

Qon quyish qon guruhi va rezus-omil mosligiga qat’iy rioya etilgan holda amalga oshiriladi. XX asrning 80-yillarigacha rezus-manfiy birinchi guruh qoni barcha guruhlar uchun universal deb hisoblangan, biroq agglyutininlar kashf etilgach, bu qarash noto‘g‘ri deb topildi. Faqat birinchi guruh eritrotsitlarini (antitanalarni saqlovchi plazmasini emas) quyish mumkin. Favqulodda holatlarda 0 (Rh-) eritrotsitlari barcha qon guruhiga mansub bemorlarga quyiladi.

Hozircha «universal» qon mavjud emas, ammo unga teng keladigan qon o‘rnini bosuvchi vosita — «moviy qon» deb ataladigan vosita bor. Qon quyishda qon guruhi va rezus-omiliga rioya qilish majburiydir.

Samaradorlik

Eritrotsitlar

Bioinjener M. Intagliyetta va boshqalar (2007—2017-yillar) tajribaviy modellashtirish va nazariy hisob-kitoblar asosida shunday taxmin qilishgan: allogen eritrotsitlar quyishning, masalan, qon yo‘qotishdan keyingi anemiyakabi holatlardagi ijobiy ta’siri to‘qimalar uchun mavjud bo‘lgan kislorod miqdorining qondako‘payishi bilan emas, balki qonning reologik^[ingl.] xossalari tiklanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Natijada mikrosirkulyatsiya saqlanib, shu orqali qon yo‘qotishdan keyin qolgan autogen eritrotsitlar to‘qimalarga kislorod yetkazib beradi. Transfuziyaning reologik ta’siri haqidagi xulosaga pediatrlar ham, xususan, Myunxen universiteti klinikasidagilar (2016-yil), shuningdek boshqa tadqiqotchilar ham kelgan.

2007—2017-yillarga kelib «Bryussel erkin universiteti (Université libre de Bruxelles)» va boshqa ilmiy muassasalar olimlari eritrotsitlar quyilishining mikrosirkulyatsiyaga ta’sirini o‘rgandilar. Bunda teskari korrelyatsiya^[ingl.] aniqlandi: mikrosirkulyatsiyaning boshlang‘ich holati bilan transfuziyadan keyingi o‘zgarishi o‘rtasida bog‘liqlik mavjud. Xususan, anemiyali og‘ir bemorlarda, gemoglobin konsentratsiyasi va boshqa tizimli ko‘rsatkichlar darajasidagi farqlardan qat’i nazar, quyidagi patofiziologik holatlarda: sepsis yoki jarohatlanishpaytida transfuziya, agar mikrosirkulyatsiya oldindan buzilgan bo‘lsa, uni yaxshilashi mumkin; aksincha, buzilmagan bo‘lsa, yomonlashtirishi mumkin. 2016-yil holatiga ko‘ra, mikrosirkulyatsiya holati bemor uchun odatiy klinik amaliyotda baholanmagan.

Transfuziyadan oldingi boshlang‘ich qiymatlar bilan shunga o‘xshash bog‘liqlik kislorod bilan bog‘liq quyidagi ko‘rsatkichlarda ham aniqlangan: kislorod sarfi o‘pka arteriyasi kateteri bilan o‘lchanganda (kardiojarrohlik, 1999-yil); bosh miya oksigenatsiyasi Klark elektrodlari bilan o‘lchanganda^[ingl.] (bosh miya jarohati, 2006-yil); kislorod sarfi yaqin infraqizil spektroskopiya (YIQ-spektroskopiya) (anemiya, 2009-yil; sepsis, 2011-yil) usulida o‘lchanganda. Klinik amaliyotda YIQ-spektroskopiya yordamida kislorod sarfini noinvaziv o‘lchashning cheklovlari — aniq mutlaq shkalaning yo‘qligi va o‘lchash joyida qon oqimini vaqtincha to‘xtatish zaruratidir.

Eritrotsitlarni quyishni buyurish uchun keng tarqalgan mezonlardan biri anemiya belgisi — gemoglobin konsentratsiyasining belgilangan chegaradan pastga tushishidir; ishonchliligi pastroq mezonlar ham qo‘llanadi (masalan, gipovolemiya — gipotoniya va taxikardiyabelgilari). Shu bilan birga, boshqa ko‘rsatkichlardan alohida olingan gemoglobinning «optimal» konsentratsiyasi degan tushuncha mavjud emas. Gemoglobin darajasi transfuziya bemorga foyda keltirishining aniq ko‘rsatkichi emas. Transfuziya natijasida gemoglobin ko‘payishi gemodinamikaningtizimli ko‘rsatkichlarini yaxshilashi mumkin, ammo bu har doim ham kapillyarlardarajasida organizm holatining yaxshilanishiga olib kelmaydi. Reanimatolog J.-L. Vinsent^[ingl.] (2015-yil) fikricha, eritrotsitlar quyishni buyurishda gemoglobin konsentratsiyasini mezon sifatida ishlatish oqibatida transfuziya buyurilmagan bemorlar orasida unga ehtiyoji bo‘lganlar, transfuziya buyurilganlar orasida esa bundan foyda ko‘rmaydigan yoki zarar ko‘radiganlar ham bo‘lishi mumkin. Rossiya Fanlar akademiyasi akademigi, tibbiyot fanlari doktori L. A. Bokeriya va tibbiyot fanlari doktori A. A. Kupryashov (2015-yil) baholashicha, yuqori aniqlikdagi ko‘rsatkichlarga tayanmasdan transfuziya buyurish amaliyoti tufayli yashirin epidemiya — transfuziya keltirib chiqaradigan asoratlarning ommaviy ko‘payishi kuzatilmoqda.

Yuz beradigan jarohat paytidagi qon ketish koagulopatiyabilan og‘irlashishi mumkin; bunday vaziyatda jabrlanuvchi hayotini saqlab qolish uchun imkon qadar tezroq gemodinamika va gemostazni tiklash zarur. Eritrotsitlar qonning boshqa tarkibiy qismlari bilan birga gemostazda qatnashadi. Shunga qaramay, 2016-yil holatiga ko‘ra, jarohatlarda transfuziya va umuman tibbiy yordam ko‘rsatishning yagona, puxta tekshirilgan standarti mavjud emas. Ikki yondashuv (hamda ularning kombinatsiyalari) keng tarqalgan. Birinchisida gemodinamika va gemostaz buzilishlari bir vaqtning o‘zida katta hajmda plazma, eritrotsitlar va trombotsitlar belgilangan nisbatda (masalan, 1:1:1) quyish bilan davolanadi; 2015-yil holatiga ko‘ra, jabrlanuvchiga katta hajmli transfuziya buyurish uchun yuqori aniqlikdagi mezonlar yo‘q edi. Ikkinchi yondashuvda gipovolemiya holatini kristalloidlar quyish orqali kamaytirish (odatda, ruxsat etilgan gipotoniya^[ingl.]rejimida), koagulopatiyani qon ivish omillarini saqlovchi farmakologik preparatlarni buyurish orqali, koagulometriya ko‘rsatmalariga ko‘ra davolash hamda gematokritni eritrotsitlar quyish orqali saqlash (bu qaror gemoglobin konsentratsiyasi darajasiga qarab qabul qilinadi). Shunga qaramay, 2017-yil holatiga ko‘ra, jarohatlarda eritrotsitlar, jumladan, ko‘p tarkibli transfuzion davolash doirasida quyilishining samaradorligi dalillarga asoslangan tibbiyot usullari bilan tasdiqlanmagan ham, rad etilmagan ham edi.

Tadqiqot Oksford universiteti shifoxonalarida^[ingl.] (2015-yil) o‘tkazilib, unda qon quyishning yetarli bo‘lmasligi kam uchrashi ko‘rsatilgan. Me’yordan ortiq qon quyish esa bemor uchun foydasiz yoki zararli. 2017-yilgacha Yevropa (2016—2017-yillar), Buyuk Britaniya (2017-yil), AQSH (2016-yil), Xitoy (2015-yil) va boshqa mintaqalardagi (2014—2017-yillar) o‘rganilgan tibbiyot muassasalarida ortiqcha transfuziya holatlari haqida xabarlar e’lon qilingan. AQSH Milliy sog‘liqni saqlash institutlari klinik markazi^[ingl.] xodimlari H. Kleyn va hammualliflar (2015-yil) shifokorlarning eritrotsitlar quyishni cheklashni istamasligi mavjud tavsiyanomalardagi kamchiliklar bilan bog‘liq, deb taxmin qilganlar: ular, jumladan, noaniq mezon — gemoglobinkonsentratsiyasi ishlatilgan tadqiqotlarga asoslangan. Shu sabab ayrim bemorlar uchun qon quyish yoki quymaslik haqidagi qaror tadqiqotlarda noto‘g‘ri bo‘lgan. Kleyn va hammualliflarga ko‘ra, qat’iy protokollar gemoglobin konsentratsiyasiga asoslanib, «o‘rtacha» bemor uchun tuzilgan bo‘lsa, aksariyatga yordam berishi mumkin, biroq bemorlarning sezilarli qismi uchun amalda maqbul emas yoki xavfli bo‘lib qoladi. Transfuziya to‘g‘risidagi qaror asosliroq bo‘lishi uchun aniq tibbiyotyondashuvlari, gipoksiyaning to‘qimalardagi sezgir ko‘rsatkichlari va amaliy bioinformatika yordam berishi mumkin, deb hisoblaydi Klinik markaz tadqiqotchilari.

Tarix

1628 — Ingliz shifokori Uilyam Garvey inson organizmidagi qon aylanishini kashf etadi. Shundan ko‘p o‘tmay qon quyishga birinchi urinish amalga oshiriladi.
1665 — Qon quyishning rasman qayd etilgan dastlabki holatlari: ingliz shifokori Richard Lower (ingl. Richard Lower) boshqa itlarning qonini quyish orqali kasal itlarning hayotini muvaffaqiyatli saqlab qoladi.

1667 — Jan-Batist Deni (frans. Jean-Baptiste Denis) Fransiyada va Richard Lower Angliyada bir-biridan mustaqil ravishda qo‘ydan odamga muvaffaqiyatli qon quyish holatlarini qayd etadi. Biroq keyingi o‘n yil davomida hayvonlardan odamlarga qon quyish og‘ir nojo‘ya reaksiyalar tufayli qonun bilan taqiqlanadi.
1795 — AQSHda amerikalik shifokor Filipp Sing Fizik (ingl. Philip Syng Physick) birinchi marta odamdan odamga qon quyishni amalga oshiradi, ammo bu haqda hech qayerda ma’lumot e’lon qilmaydi.
1818 — Jeyms Blandell (ingl. James Blundell), britaniyalik akusher sifatida tug‘ruqdan keyingi qon ketishi kuzatilgan bemor ayolga inson qonini birinchi marta muvaffaqiyatli quyadi. Donor sifatida bemorning eridan foydalanib, Blandell uning qo‘lidan qariyb to‘rt unsiya qon oladi va shprits bilan ayolga quyadi. 1825–1830-yillarda Blandell 10 marta qon quyadi, ulardan beshtasi bemorlarga yordam beradi. U natijalarini e’lon qiladi va qon olish hamda quyish uchun dastlabki qulay asboblarni ixtiro qiladi.
1840 — Semyuel Armstrong Leyn J. Blandell rahbarligida London shifoxonalaridan birida bemorga to‘liq qon quyishni amalga oshiradi.

Taxminan shu davrda amerikalik jarroh Jorj Vashington Krayl jarrohlik operatsiyasi paytida birinchi marta qon quyadi.

1832 — Peterburglik akusher Andrey Martinovich Volf Rossiyada birinchi marta akusherlik qon ketishi kuzatilgan tug‘ruqdagi ayolga erining qonini muvaffaqiyatli quyib, uning hayotini saqlab qoladi. Volf qon quyishda Blandell ishlab chiqqan usuldan foydalanadi.

1900 yil — Karl Landshteyneravstriyalik shifokor sifatida dastlabki uchta qon guruhini — A, B va C ni kashf etadi. Keyinchalik C guruhi O deb qayta nomlanadi. Landshteyner o‘z kashfiyotlari uchun 1930-yilda Nobel mukofotini olgan.
1902 yil — Landshteynerning hamkasblari Alfred de Kastello (ital. Alfred Decastello) va Adriano Sturli (ital. Adriano Sturli) qon guruhlari ro‘yxatiga to‘rtinchi — AB guruhini qo‘shishadi.
1907 — Xektoen (Hektoen) donor va retsipiyent qonini moslikka tekshirish qon quyish xavfsizligini oshirishi va asoratlarning oldini olishi mumkinligini taxmin qiladi. Ruben Ottenberg (ingl. Reuben Ottenberg) Nyu-Yorkda birinchi marta o‘zaro moslik sinovidan foydalanib qon quyadi. Ottenberg, shuningdek, qon guruhi Mendel qonunlarigamuvofiq irsiy o‘tishini qayd etadi va birinchi guruh qonining «universal» mosligini ta’kidlaydi.
1912 — Rojer Li, Massachusetsumumiy shifoxonasi shifokori, Pol Dadli Uayt bilan birgalikda laboratoriya amaliyotiga «Li–Uayt bo‘yicha qon ivish vaqti»ni kiritadi. Li yana bir muhim kashfiyotga erishadi: tajribada birinchi guruh qonini har qanday qon guruhiga mansub bemorga quyish, to‘rtinchi guruhli bemorga esa istalgan boshqa qon guruhini quyish mumkinligini ko‘rsatadi. Shu tariqa «universal donor» va «universal retsipiyent» tushunchalari paydo bo‘ladi.
1914 — Buenos-Ayresdagi Roson shifoxonasida Luis Agote donor qonini saqlash imkonini beruvchi, uzoq ta’sir qiladigan antikoagulyantlarni (qon ivishiga to‘sqinlik qiluvchi moddalarni) birinchi marta ishlab chiqib, amaliyotga joriy qiladi. Ulardan biri natriy sitrat.
1915 yil — Nyu-Yorkdagi Maunt-Sinay shifoxonasida Richard Levison bevosita qon quyish o‘rniga bilvosita qon quyish uchun sitratdan birinchi marta foydalanadi. Bu ixtiro muhim bo‘lishiga qaramay, sitrat faqat 10 yildan keyin ommaviy qo‘llanila boshlaydi.
1916 — Frensis Raus va D. R. Terner bir necha kun qon saqlash imkonini beruvchi natriy sitrat va glyukoza eritmasidan ilk bor foydalanadilar. Qon yopiq idishlarda saqlana boshlaydi. Birinchi jahon urushi davrida Buyuk Britaniya ko‘chma qon quyish stansiyasidan foydalanadi (uning yaratuvchisi Osvald Robertson hisoblanadi).
1930-yil — Sergey Sergeyevich Yudin klinikada dunyoda birinchi bo‘lib murda qonini quyishni qo‘llagan.

Ulug‘ Vatan urushi yillarida nemislar bolalar va o‘smirlarning qonini o‘zlariga quydirgan, chunki nemis shifokorlari ularning qoni nemis askarlarining tezroq tuzalishiga yordam beradi, deb hisoblashgan. Bolalar ko‘pincha birinchi marta qon olinganidan keyinoq yoki infeksiyalar oqibatida vafot etgan. Makeyevka shahrida majburiy donor bo‘lgan bolalarga yodgorlik o‘rnatilgan.

Ulug‘ Vatan urushi yillarida sovet shifokorlari qon quyishda nafaqat donorlarning qonidan, balki halok bo‘lgan askarlarning murda qonidan ham foydalanganlar.

2023-yilda Ukrainada qon yo‘qotishdan o‘lim holatlarini kamaytirish uchun harbiy tibbiyot xodimlariga, hatto tibbiy ma’lumoti yo‘q sanitar xodimlarga ham qon quyish o‘rgatila boshlandi. Norvegiyada maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan oddiy askarlar ham qon quyish huquqiga ega. Rossiya harbiy tibbiyot xodimlari 2022-yilda jang maydoniga qon quyish uchun qonni dronlarda yetkazishni boshladilar.

Autogemotransfuziya

Autogemotransfuziya — retsipiyentga uning o‘z qoni yoki tarkibiy qismlarini quyish — shoshilinch va rejalashtirilgan jarrohlik operatsiyalarida qo‘llanishi mumkin. Bu usul gomologik donor qonini quyishga nisbatan ayrim afzalliklarga ega: donor qoni bilan retsipiyent organizmi nomosligidan kelib chiqadigan asoratlar, retsipiyentga qon orqali yuqadigan infeksiyalar yuqishi xavfini bartaraf etadi. Shuningdek, bemor uchun psixologik jihatdan maqbulroq bo‘lishi va tibbiyot muassasasidagi donor qoni zaxirasini tejashi mumkin.

Galereya

Qon retsipiyentga kanyula yordamida quyilmoqda
Qon quyish paytida qon solingan konteyner.
Qon quyish uchun yaratilgan dastlabki apparatlardan biri
Bir odamdan boshqasiga bevosita qon quyishda qo‘llanilgan, Ikkinchi jahon urushi davriga oid shprits
Qon quyishda ishlatilgan idish. Hamshiralik ishi muzeyidagi eksponat, Espirito-Santu federal universitetida

Video

Moviy qon (havola ishlamaydi) Professor F. F. Beloyarsev guruhi ishlab chiqqan qon o‘rnini bosuvchi vosita haqidagi hujjatli film

Adabiyotlar

Монографии

Справочник фельдшера Архивная копия от 15 марта 2009 на Wayback Machine/Под редакцией профессора А. Н. Шабанова. — М.:"Медицина", 1976 год
Аграненко В. А. и Скачилова Н. Н. Гемотрансфузионные реакции и осложнения, М., 1986;
Гаврилов О. К., Очерки истории развития и применения переливания крови, Л., 1968;
Островский А. Г., Карашуров Е. С. .Переливание крови, препаратов крови и кровезаменителей Архивная копия от 11 февраля 2009 на Wayback Machine: Учебное пособие. — Петрозаводск.:Изд-во ПетрГУ, 2000. — 136 с: ил.(Табл. 5. Ил. 37. Библиогр.:19 назв.)
Петров И. Р., Бондина В. А., Сенчило Е. А., Плазмозамещающие растворы при лечении кровопотери и шока, Л., 1969;
Репина М. А. Кровотечения в акушерской практике, М., 1986;
Руководство по общей и клинической трансфузиологии, под ред. Б. В. Петровского, М., 1979;
Руководство по переливанию крови и кровезаменителей, М.,1965
Свирко Ю. С. «ПАТОФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРИМЕНЕНИЯ КРОВЕСБЕРЕГАЮЩИХ МЕТОДИК У КАРДИОХИРУРГИЧЕСКИХ ПАЦИЕНТОВ С ИШЕМИЧЕСКОЙ БОЛЕЗНЬЮ СЕРДЦА»: Автореф. … д-ра мед. наук. — Томск, 2008. — 44 с.
Серов В. Н. и Макацария А. Д. Тромботические и геморрагические осложнения в акушерстве, М., 1987;
Справочник «Домашний Доктор» Глава IV. Хирургические болезни Переливание крови и кровезаменителей
Справочник по кровезаменителям и препаратам крови, под ред. А. И. Бурназяна, М., 1969.
Справочник по переливанию крови и кровезаменителей, под ред. О. К. Гаврилова,М., 1982.
Тихонов В. И., Попов О. С., Шпилевой П. К. Кровотечение. Переливание крови: Учебно-методическое пособие. — Томск.:Изд-во ТГУ, 2005. — 148 с.
Филатов А. Н., Чаплыгина 3. А., Депп М. Е., Белковые гидролизаты, [Л.], 1968
Чернуха Е. А. и Комиссарова Л. М. Ведение больных с кровотечением во время и после операции кесарева сечения, Акуш. и гинек., № 10, с. 18,1986.

Специализированные печатные издания

Воробьёв, А. И. Острая кровопотеря и переливание крови. — В: Альтернативы переливанию крови в хирургии. Материалы симпозиума / ред. В. А. Гологорский // Анестезиология и реаниматология. — 1999. — Прил. — С. 18—26.
ПЕРФТОРАН — ОН ЖЕ «ГОЛУБАЯ КРОВЬ» Архивная копия от 23 ноября 2016 на Wayback Machine // Вестник Российской академии наук 1997, том 67, № 11, с. 998—1013
Система создана, необходимо ускорить её внедрение (недоступная ссылка)//«Фармацевтический вестник»,№ 7 (370) от 22 февраля 2005 г.
Bockeria, L. A. Allogeneic red blood cell transfusion: at the turn of sacred and scientific eras : [англ.] / L. A. Bockeria, A. A. Kupryashov // Interactive CardioVascular and Thoracic Surgery. — 2015. — Vol. 20, no. 2. — P. 171. — doi:10.1093/icvts/ivu419. — PMID 25605821.
Convertino, V. A. The compensatory reserve for early and accurate prediction of hemodynamic compromise: a review of the underlying physiology : [англ.] / V. A. Convertino, M. D. Wirt, J. F. Glenn [et al.] // Shock^[англ.]. — 2016. — Vol. 45, no. 6. — P. 580—590. — doi:10.1097/SHK.0000000000000559. — PMID 26950588.
Doctor, A. How to guide transfusion decision-making? That is the question : [англ.] // Pediatric Critical Care Medicine^[англ.]. — 2014. — Vol. 15, no. 9. — P. 895—896. — doi:10.1097/PCC.0000000000000252. — PMID 25370054.
Dubovoy, T. Thrombotic risks in red blood cell transfusions : [англ.] / T. Dubovoy, M. Engoren // Seminars in Thrombosis and Hemostasis. — 2016. — Vol. 42, no. 2. — P. 102—111. — doi:10.1055/s-0035-1569069. — PMID 26838697.
Faraoni, D. Randomized controlled trials vs. observational studies: why not just live together? : [англ.] / D. Faraoni, S. T. Schaefer // BMC Anesthesiology^[англ.]. — 2016. — Vol. 16. — P. 102. — doi:10.1186/s12871-016-0265-3. — PMID 27769172.
Golden, J. Admission hematocrit predicts the need for transfusion secondary to hemorrhage in pediatric blunt trauma patients : [англ.] / J. Golden, A. Dossa, C. J. Goodhue [et al.] // The Journal of Trauma and Acute Care Surgery^[англ.]. — 2015. — Vol. 79, no. 4. — P. 555—562. — doi:10.1097/TA.0000000000000806. — PMID 26402528.
Goodnough, L. T. Concepts of blood transfusion in adults : [англ.] / L. T. Goodnough, J. H. Levy, M. F. Murphy // The Lancet. — 2013. — Vol. 381, no. 9880. — P. 1845—1854. — doi:10.1016/S0140-6736(13)60650-9. — PMID 23706801.
Goubran, H. A. Impact of transfusion on cancer growth and outcome : [англ.] / H. A. Goubran, M. Elemary, M. Radosevich [et al.] // Cancer Growth and Metastasis. — 2016. — Vol. 9. — P. 1—8. — doi:10.4137/CGM.S32797. — PMID 27006592.
Grottke, O. Coagulation factor concentrates and point-of-care coagulation monitoring: both might be essential for optimal treatment of trauma-induced coagulopathy : [англ.] / O. Grottke, R. Rossaint // The Lancet Haematology. — 2017. — Vol. 4, no. 6. — P. e246-e247. — doi:10.1016/S2352-3026(17)30065-0. — PMID 28457981.
Gruen, R. L. Haemorrhage control in severely injured patients : [англ.] / R. L. Gruen, K. Brohi, M. Schreiber [et al.] // The Lancet. — 2012. — Vol. 380, no. 9847. — P. 1099—1108. — doi:10.1016/S0140-6736(12)61224-0. — PMID 22998719.
Harder, L. The optimal hematocrit : [англ.] / L. Harder, L. Boshkov // Critical Care Clinics^[англ.]. — 2010. — Vol. 26, no. 2. — P. 335—354. — doi:10.1016/j.ccc.2010.01.002. — PMID 20381724.
Hibbs, S. Is undertransfusion a problem in modern clinical practice? : [англ.] / S. Hibbs, D. Miles, J. Staves [et al.] // Transfusion^[англ.]. — 2015. — Vol. 55, no. 4. — P. 906—910. — doi:10.1111/trf.12893. — PMID 25331063.
Ince, C. Why and when the microcirculation becomes disassociated from the macrocirculation : [англ.] / C. Ince, P. Guerci // Intensive Care Medicine^[англ.]. — 2016. — Vol. 42, no. 10. — P. 1645—1646. — doi:10.1007/s00134-016-4494-1. — PMID 27592209.
Klein, H. G. Red blood cell transfusion: precision vs imprecision medicine : [англ.] / H. G. Klein, W. A. Flegel, C. Natanson // JAMA. — 2015. — Vol. 314, no. 15. — P. 1557—1558. — doi:10.1001/jama.2015.10890. — PMID 26355383.
Maegele, M. Hemotherapy algorithm for the management of trauma-induced coagulopathy: the German and European perspective : [англ.] / M. Maegele, G. Nardi, H. Schöchl // Current Opinion in Anaesthesiology^[англ.]. — 2017. — Vol. 30, no. 2. — P. 257—264. — doi:10.1097/ACO.0000000000000433. — PMID 28085709.
Meier, J. Intraoperative transfusion practices in Europe : [англ.] / J. Meier, D. Filipescu, S. Kozek-Langenecker [et al.] // British Journal of Anaesthesia^[англ.]. — 2016. — Vol. 116, no. 2. — P. 255—261. — doi:10.1093/bja/aev456. — PMID 26787795.
Müller, M. M. Transfusion of packed red cells: indications, triggers and adverse events : [англ.] / M. M. Müller, C. Geisen, K. Zacharowski [et al.] // Deutsches Ärzteblatt International^[англ.]. — 2015. — Vol. 112, no. 29—30. — P. 507—517. — doi:10.3238/arztebl.2015.0507. — PMID 26249256.
Parker, R. I. Transfusion in critically ill children: indications, risks, and challenges : [англ.] // Critical Care Medicine^[англ.]. — 2014. — Vol. 42, no. 3. — P. 675—690. — doi:10.1097/CCM.0000000000000176. — PMID 24534955.
Poole, D. Blood component therapy and coagulopathy in trauma: a systematic review of the literature from the Trauma Update Group : [англ.] / D. Poole, A. Cortegiani, A. Chieregato [et al.] // PLOS ONE. — 2016. — Vol. 11, no. 10. — P. e0164090. — doi:10.1371/journal.pone.0164090. — PMID 27695109.
Reinhart, W. H. The optimum hematocrit : [англ.] // Clinical Hemorheology and Microcirculation. — 2016. — Vol. 64, no. 4. — P. 575—585. — doi:10.3233/CH-168032. — PMID 27767984.
Schinagl, C. M. The effect of red blood cell transfusion on the microcirculation of anemic children : [англ.] / C. M. Schinagl, Z. H. Mormanova, A. Puchwein-Schwepcke [et al.] // European Journal of Pediatrics^[англ.]. — 2016. — Vol. 175, no. 6. — P. 793—798. — doi:10.1007/s00431-016-2704-z. — PMID 26898704.
Schöchl, H. Fixed ratio versus goal-directed therapy in trauma : [англ.] / H. Schöchl, M. Maegele, W. Voelckel // Current Opinion in Anaesthesiology^[англ.]. — 2016. — Vol. 29, no. 2. — P. 234—244. — doi:10.1097/ACO.0000000000000278. — PMID 26595548.
Seghatchian, J. Transfusion and alternatives therapeutic support for oncology patients with hematological problems: “Are we doing more harm than benefit”? : [англ.] / J. Seghatchian, H. Goubran // Transfusion and Apheresis Science. — 2017. — doi:10.1016/j.transci.2017.05.007. — PMID 28642121.
Szopinski, J. Microcirculatory responses to hypovolemic shock : [англ.] / J. Szopinski, K. Kusza, M. Semionow // Journal of Trauma^[англ.]. — 2011. — Vol. 71, no. 6. — P. 1779—1788. — doi:10.1097/TA.0b013e31823a05b5. — PMID 22182889.
Thorson, C. M. Change in hematocrit during trauma assessment predicts bleeding even with ongoing fluid resuscitation : [англ.] / C. M. Thorson, M. L. Ryan, R. M. Van Haren [et al.] // The American Surgeon. — 2013. — Vol. 79, no. 4. — P. 398—406. — PMID 23574851.
Tsai, A. G. Perfusion vs. oxygen delivery in transfusion with “fresh” and “old” red blood cells: the experimental evidence : [англ.] / A. G. Tsai, A. Hofmann, P. Cabrales [et al.] // Transfusion and Apheresis Science. — 2010. — Vol. 43, no. 1. — P. 69—78. — doi:10.1016/j.transci.2010.05.011. — PMID 20646963.
Vincent, J.-L.^[англ.]. Indications for blood transfusions: too complex to base on a single number? : [англ.] // Annals of Internal Medicine^[англ.]. — 2012. — Vol. 157, no. 1. — P. 71—72. — doi:10.7326/0003-4819-157-1-201206190-00431. — PMID 22751765.
Vincent, J.-L.^[англ.]. Which carries the biggest risk: anaemia or blood transfusion? : [англ.] // Transfusion Clinique et Biologique. — 2015. — Vol. 22, no. 3. — P. 148—150. — doi:10.1016/j.tracli.2015.05.001. — PMID 26070458.
Vincent, J.-L.^[англ.]. Microvascular monitoring — do “global” markers help? : [англ.] / J.-L. Vincent, F. S. Taccone // Best Practice & Research: Clinical Anaesthesiology. — 2016. — Vol. 30, no. 4. — P. 399—405. — doi:10.1016/j.bpa.2016.10.006. — PMID 27931643.
Weinberg, J. A. Red blood cell transfusion and its effect on microvascular dysfunction in shock states : [англ.] / J. A. Weinberg, R. P. Patel // Best Practice & Research: Clinical Anaesthesiology. — 2016. — Vol. 30, no. 4. — P. 491—498. — doi:10.1016/j.bpa.2016.10.005. — PMID 27931652.

Публицистика

Алексеев, Вячеслав. «Кровавая» работа врачей, ученых и природы . Биомолекула. Дата обращения: 4 июня 2020. Архивировано 5 июня 2020 года.
- Журнальный вариант: Алексеев, Вячеслав. «Кровавая» работа природы и врачей // Наука и жизнь. — 2020. — № 6. — С. 44—50.
Евгения Рябцева, Александр Чубенко. Кровное дело Архивная копия от 4 апреля 2009 на Wayback Machine // интернет-журнал «Коммерческая биотехнология» «Популярная механика» № 6, 2007
Ольга Скрипник. Кровный интерес или Проблемы переливания донорской крови.

Законодательство

Приказ Министерства здравоохранения СССР от 23.05.1985 N 700 «О мерах по дальнейшему предупреждению осложнений при переливании крови, её компонентов, препаратов и кровезаменителей» (недоступная ссылка)

Havolalar

I. P. Nazarov. Qon: quyish kerakmi yoki yo‘qmi? Arxiv nusxasi 2-avgust 2014-yil sanasida Wayback Machine (ma’ruza, savol va javoblar)
Olimlar qonga muhtojlarning barchasini qon bilan ta’minlay oladimi? Arxiv nusxasi 26-noyabr 2015-yil sanasida Wayback Machine // Lenta.ru — 24-noyabr 2015-yil