Posted inBiologiya

O'lim

O‘lim allegoriyasi. XVI asrda yashagan noma’lum fransuz haykaltaroshi. Alabastr. 1530-yildan 1786-yilgacha Parijdagi Begunohlar qabristonida, 1866-yildan esa Luvr muzeyi.
Inson bosh suyagi ko‘pincha o‘lim ramzi sifatida ishlatiladi.

O‘lim (halok bo‘lish, vafot etish, letal oqibat, o‘lim bilan yakunlanish) — hayotning tugashi, biologik va fiziologik hayotiy jarayonlarning organizmda butunlay to‘xtashi. Odatda «o‘lim» deganda biologik o‘lim tushuniladi; u klinik o‘limdan farqli ravishda qaytarib bo‘lmaydigan holatdir.

O‘lim bilan bog‘liq muammolarni fanlararo tanatologiya fani o‘rganadi. Bu sohada tabiiy fanlar (biologiya) va gumanitar fanlar (falsafa, psixologiya, huquqshunoslik) yondashuvlari uyg‘unlashadi; o‘limning tibbiy jihatlari esa quyidagi fanlarda o‘rganiladi: reanimatologiya, patologik anatomiya va patologik fiziologiya.

Tabiiy muhitda nobud bo‘lgan organizmlarning tanalari o‘limdan so‘ng parchalana boshlaydi.

Falsafada inson o‘limi tushunishni talab etadigan tabiiy hodisadan ko‘ra ko‘proq ijtimoiy hodisa sifatida qaraladi. O‘limning muqarrarligi va odamlarning bunga ko‘nika olmasligi o‘lmas, jismsiz ruh va o‘limdan keyingi hayot haqidagi tasavvurlarning paydo bo‘lishiga olib kelgan. Inson boshqa tirik mavjudotlardan farqli ravishda o‘zining bir kun o‘lishini anglaydi va o‘limini kutadi. Falsafiy nuqtayi nazardan o‘lim hayotning yakuniy lahzasi hisoblanadi.

O‘limning muqarrarligi va ortga qaytmasligi, ba’zan esa uning kutilmaganda, arzimas sabablar tufayli yuz berishi o‘lim tushunchasini inson idroki chegarasidan tashqariga olib chiqardi[manba 1675 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Inson o‘limining eng ko‘p uchraydigan sabablari

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 56,9 mln o‘lim holati 2016-yilda qayd etilgan bo‘lib, ularning yarmidan ko‘pi (54 %) quyidagi yetti sabab tufayli yuz bergan:

Har yili tamaki ta’siri oqibatida 8 million kishi, ikkilamchi tamaki tutuni ta’siridan esa 1 million kishi vafot etadi. Shu sababli chekish yuqoridagi ro‘yxatda ikkinchi o‘rinni egallaydi.

O‘lim sabablari va o‘lmaslik

O‘limning qora o‘roqchi timsolidagi allegoriyasi.
O‘lim bog‘i (fin tilida Kuoleman puutarha), Hugo Simberg chizgan kartina (1906).

Tabiatda deyarli barcha tirik mavjudotlar uzluksiz davom etadigan yashash uchun kurash natijasida halok bo‘ladi. Bu kurash turlararo va tur ichidagi raqobatni, shuningdek, yashash sharoitlarining o‘zgarishini ham qamrab oladi. Jumladan, istisnosiz barcha prokariotlar va bir hujayrali eukariotlar, koloniya hosil qiluvchi organizmlar (poliplar va gidralar) aynan shu yo‘l bilan nobud bo‘ladi, chunki biologik jihatdan ular o‘lmas hisoblanadi (qarimaydi). Boshqa ko‘p hujayralilar orasida amalda o‘lmas deb hisoblanadigan meduza — Turritopsis nutricula va ayrim dengiz tipratikanlari. Sayyoradagi tirik mavjudotlarning juda kichik qismi (murakkab tuzilgan organizmlar) qarishga moyil bo‘lib, shu sababli keksalikdan o‘lishi mumkin. Ularga inson.

Biroq tabiiy muhitda individlar (qarish yoki u bilan bog‘liq kasalliklar sababli) odatda yashash uchun kurashda yutqazadi va boshqa hayvonlar tomonidan o‘ldiriladi (ko‘pincha yeb qo‘yiladi). Faqat ayrim yirik hayvonlar, jumladan fillar, kitsimonlar, sakkizoyoqlar, yirik yirtqich baliqlar, shuningdek, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar qarilikdan o‘lishi mumkin. Insonda bu sabab umrning eng yuqori chegarasini belgilasa-da, tibbiy ro‘yxatlarda qayd etilmaydi[manba 2050 kundan beri ko‘rsatilmagan] (o‘lim sabablari ro‘yxati).

Evolyutsiya avlodlarning uzluksiz almashinuvini nazarda tutadi. Bu jarayon sayyorada hayot sharoitlari o‘zgarishi va boshqa turdagi organizmlar bilan raqobat sharoitida turlarning o‘zgaruvchanligi uchun zarur. Demak, mutlaqo o‘lmas mavjudotlar o‘zlari paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan evolyutsiyani to‘xtatib qo‘ygan bo‘lardi; ammo hozircha bunday bo‘lmagan. gen jarrohligi sohasidagi yutuqlar yangi turlarni yaratish va genomni o‘zgartirish imkoniyatini berishi mumkin[ishonchsiz manba]. Ehtimol, kelajakda ular insonga evolyutsion yo‘ldan voz kechish imkonini berar.

Tushunchaning rivojlanishi

Ko‘plab xalqlarda o‘lim insonning o‘lmas ruhi tanadan ajralib, ajdodlar ruhi huzuriga yo‘l oladigan lahza deb tasavvur qilingan. Shuningdek, o‘limga sig‘inish bilan bog‘liq marosimlar ham mavjud bo‘lgan.

O‘limni o‘rganish haqida so‘z yuritar ekan, akademik V. A. Negovskiy «Reanimatologiya ocherklari» asarida shunday yozgan:

…tabiiy fanlar taraqqiyoti o‘limni o‘rganish oldida to‘xtab qolgandi. Asrlar davomida bu hodisa shu qadar murakkab va tushunarsiz ediki, u inson bilimi chegarasidan tashqarida tuyulardi. Faqat asta-sekin to‘plangan, dastlab juda sodda bo‘lgan insonni hayotga qaytarish urinishlari va ba’zan erishilgan muvaffaqiyatlar o‘limni «o‘z-o‘zicha mavjud narsa»ga aylantirgan bilib bo‘lmaslik devorini yemira boshladi.

XIX asr oxiri va ayniqsa XX asr o‘lim muammosiga tub o‘zgarishlar olib kirdi. Hayotning qonuniy yakuni bo‘lgan o‘lim ham hayot kabi ilmiy tadqiqot obyektiga aylandi.

Eksperimental patologiya asoschilaridan biri, tanatologiya fanining shakllanishida muhim o‘rin tutgan mashhur fransuz olimi Klod Bernar «Eksperimental patologiya bo‘yicha ma’ruzalar» asarida shunday yozgan: «…Hayvon va inson organizmlari qanday yashashini bilish uchun ularning ko‘pchiligi qanday o‘lishini ko‘rish kerak. Chunki hayot mexanizmlarini faqat o‘lim mexanizmlarini bilish orqali ochish va aniqlash mumkin».

Alfred Nobel, Nobel mukofotlari asoschisi, organizmning qarishi va o‘lishini o‘rganishga — zamonaviy biologiya va tibbiyotning tub muammolariga alohida e’tibor qaratishni tavsiya etgan.

O‘limga ilmiy munosabatning o‘zgarishi, o‘limning malakali fiziologik tahlil va tadqiqotni talab qiladigan tabiiy fiziologik jarayon sifatida qaralishi, ayniqsa, taniqli olim I. P. Pavlovning so‘zlarida yaqqol ko‘rinadi: «…Agar tajribachi kasallik paydo qilgandan keyinoq yoki o‘lim muqarrarligi ayon bo‘lganda kasallik va o‘limni yengish yo‘lini bilimdonlik bilan izlasa, fiziologik tadqiqotlar uchun naqadar keng va samarali imkoniyatlar ochilgan bo‘lardi».

Shunday qilib, XX asrning boshlaridayoq o‘lim sirli «o‘z-o‘zicha narsa»dan maxsus o‘rganish va tahlilni talab etadigan ilmiy tadqiqot obyektiga aylandi. Uni o‘rganish nafaqat hayotiy faoliyat to‘xtashining sabablarini tushunish, balki o‘limga qarshi «murosasiz kurashga kirishish», hatto hayotning o‘zini, tirik mavjudotlarni jonsiz narsalardan ajratib turadigan asosiy xususiyatlarni anglash imkonini berdi.

Fransuz tarixchisi Filipp Aries o‘lim haqidagi ommaviy tasavvurlarning kelib chiqishini tahlil qilib, ularning rivojlanishida besh bosqichni ajratadi:

  1. Qadimgi davrlardan XI asrgacha — «odatiy o‘lim» («ko‘niktirilgan o‘lim» deb ham ataladi). Barcha odamlar bir kuni o‘lishi haqidagi tasavvur hukm surgan, ya’ni o‘lim oddiy, muqarrar hodisa bo‘lib, alohida qo‘rquv uyg‘otmagan. Marhumlar «zamon oxirigacha» uxlab yotganlar deb qaralgan. Shu sababli qabristonlar nafaqat dafn joyi, balki kundalik hayot, yig‘ilish va uchrashuvlar o‘tkaziladigan maskan ham bo‘lgan.
  2. XII asrdan boshlab — «o‘z o‘limi» (fransuzcha la mort de soi). O‘lim haqidagi bu tasavvur shaxsiy ongning rivojlanishi hamda XI–XIII asrlarda jamiyatda «Qiyomat sudi» g‘oyasining mustahkamlanishi ta’sirida shakllangan. O‘lim oldidagi holat va dafn bilan bog‘liq marosimlarning ahamiyati oshgan. Tiriklar va marhumlar o‘rtasidagi yaqinlik yo‘qolib, qabristonlar shahar tashqarisiga (tiriklar yashaydigan hududdan chetga) ko‘chirilgan. Ayni paytda o‘lim san’atda ham faol ifodalana boshlagan.
  3. Aynan Ma’rifatparvarlik davrida — «uzoq va yaqin o‘lim» (la mort longue et proche). O‘lim yovvoyi, jilovlab bo‘lmaydigan hodisa sifatida tasavvur etilgan. Bu tabiatdan himoyalanish mexanizmlari yo‘qolishiga bo‘lgan munosabat edi.
  4. Aynan Romantizm davrida — «sening o‘liming» (la mort de toi). Boshqa insonning o‘limi o‘z o‘limi yaqinlashganidan ham og‘irroq kechirilgan. O‘lim hodisasi estetiklashtirilgan.
  5. XX asrda — «teskari o‘lim» (la mort inversée). O‘limni hatto tilga olishdan qo‘rqish paydo bo‘lgan, bu mavzu taqiqlangan mavzuga aylangan. O‘lim bilan bog‘liq marosimlar (dafn marosimi, motam). Marhumlarning jasadlariga tirik odamga o‘xshash ko‘rinish berishga harakat qilingan.

Falsafada o‘lim tushunchasi

Haqiqat hodisalarini til orqali bir ma’noda aks ettirish mumkin deb hisoblaydigan olimlar uzoq vaqtdan beri tirik va jonsiz mavjudotlar o‘rtasidagi tub farqlarni aniqlashga urinib kelmoqda.

Epikur shunday yozgan: «Biz bor ekanmiz, o‘lim hali yo‘q; o‘lim kelganda esa biz endi yo‘qmiz».

Tanatologiya asoschilaridan biri M. F. K. Bisha hayotni o‘limga qarshilik ko‘rsatuvchi hodisalar majmui deb ta’riflagan. Dialektik materializm klassiklari murakkab masalani hal qilishdagi bu qarashlarni metafizik yondashuv uchun tanqid qilgan. Masalan, F. Engels «Anti-Dyuring» asarida shunday yozgan: «Hayot — oqsilli jismlarning mavjud bo‘lish usulidir. Bu usulning mohiyati ularning kimyoviy tarkibiy qismlari oziqlanish va ajratish jarayonlari orqali uzluksiz yangilanib turishidan iborat», so‘ng quyidagi fikrni ilgari surgan: «Yashash — o‘lish demakdir». Ammo Engels va u tanqid qilgan muxoliflarining qarashlari taqqoslansa, ular o‘rtasida tub farq yo‘qligi ko‘rinadi. Bundan tashqari, ularning barchasi hayotni o‘zlari bilgan yagona oqsilli shakl nuqtayi nazaridan talqin qilgan. Ular o‘z subyektiv tilini voqelikni tasvirlashning yagona vositasi deb hisoblagan.

Faylasuf Artur Shopengauer o‘limga butunlay boshqacha qaragan. U palingenesiya nazariyasini yaratgan bo‘lib, u diniy reinkarnatsiyaga falsafiy muqobil hisoblanadi.

Boshqa tomondan, ayrim falsafiy ta’limotlar va dinlar o‘limni tug‘ilishning aksi sifatida emas, balki qayta tirilishning ajralmas qismi deb biladi. Bu barcha Ibrohimiy dinlarga va Qadimgi Misr diniga.

tegishlidir. Shu bilan birga, deprivatsionistlar o‘limni insonni kelajakdan va unda bo‘lishi mumkin bo‘lgan barcha yaxshiliklardan mahrum etuvchi hodisa deb biladi.

Zamonaviy faylasuflar orasida o‘lim masalalarini, masalan, Shelli Kagan(inglizcha) o‘rganadi. U bu mavzuga bag‘ishlangan kursni Yel universitetida olib borgan.

O‘lim tushunchasi fanda

Huquqshunoslik

Sovet notariusi tasdiqlagan akademik G. N. Gorelovning o‘lim haqidagi guvohnomasi fotonusxasi.

21.11.2011-yildagi 323-FZ-sonli «Rossiya Federatsiyasida fuqarolar salomatligini muhofaza qilish asoslari to‘g‘risida»gi federal qonunning 66-moddasi — «Inson o‘limi vaqtini aniqlash va reanimatsiya tadbirlarini to‘xtatish»da shunday deyiladi: «Inson o‘limi vaqti uning miyasi o‘lgan yoki biologik o‘limi (insonning qaytarib bo‘lmas nobud bo‘lishi) yuz bergan vaqtdir» (qarang: insonda miya o‘limi tashxisini qo‘yish tartibi, Rossiya Federatsiyasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 25-dekabr 2014-yildagi 908n-son buyrug‘i).

Sotsiologiya

Taxminiy ehtimollik — har bir yoshda erkaklar va ayollarning o‘lish ehtimoli (Kanada, 2017/2019-yillar davri). Rivojlangan mamlakatlarda 40 yoshdan keyin o‘lim ko‘rsatkichlari har 7-8 yilda ikki baravar oshadi.

Insonning o‘limliligi insoniyat jamiyatiga katta ta’sir ko‘rsatib, [manba 2831 kundan beri ko‘rsatilmagan] ayniqsa dinlarning paydo bo‘lishi va rivojlanishining asosiy sabablaridan biriga aylangan. O‘limning muqarrarligi va oxiratga ishonish [manba 2831 kundan beri ko‘rsatilmagan] jasadlardan xalos bo‘lish yoki ularni saqlash muammosini yuzaga keltirdi. Turli davrlarda turli dinlar bu muammoni har xil hal qilgan. Yondashuvlardan biri dafn uchun alohida hududlar — qabristonlarning paydo bo‘lishiga olib kelgan. Boshqa tomondan, ko‘plab madaniyat va dinlarda jasadning ahamiyati katta emas, shuning uchun uni yo‘qotishning boshqa usullari, masalan, kuydirish (krematsiya) ham qo‘llanadi. Oxiratga ishonish marhumni bu dunyodagi so‘nggi yo‘lga kuzatishga qaratilgan turli jamoaviy marosimlarni, jumladan tantanali dafn, motam va boshqalarni keltirib chiqargan.

Biologiya va tibbiyot

O‘lim turlari. Terminal holatlar

O‘limning ikki bosqichi farqlanadi: klinik o‘lim va undan keyin yuz beradigan haqiqiy, ya’ni biologik o‘lim. Bunda klinik o‘lim terminal holatlarning oxirgisi — o‘lim kelishidan oldin kuzatiladigan jon berish jarayonining turli bosqichlaridan biridir.

Terminal holatlar: preagonal holat, agoniya va klinik o‘lim birgalikda bir necha daqiqadan bir necha soat, hatto bir necha kungacha davom etishi mumkin. O‘lim qanchalik tez yuz berishidan qat’i nazar, odatda undan oldin klinik o‘lim holati kuzatiladi. issiqqonli hayvonlar va insonda hayotiy faoliyatning to‘xtashi, avvalo, nafas olish, yurak faoliyati va qon aylanishining to‘xtashi bilan bog‘liq. Bu holatda ma’lum muddat davomida yurak-o‘pka reanimatsiyasi usullari yordamida organizmning hayotiy funksiyalarini tiklash imkoniyati saqlanadi. Agar reanimatsiya tadbirlari o‘tkazilmasa yoki samara bermasa, biologik o‘lim yuz beradi. Bu, avvalo, nafas olishga eng sezgir bo‘lgan markaziy asab tizimi to‘qimalarida, shuningdek boshqa a’zo va to‘qimalarda fiziologik jarayonlarning qaytarilmas to‘xtashidir. Asab tizimi faoliyati to‘xtaganda (qarang: miya o‘limi) reanimatsiya samarali bo‘la olmaydi. Ba’zan yurak faoliyati qisqa muddat saqlanib turgan bo‘lsa ham, bosh miya bevosita shikastlanishi oqibatida nobud bo‘lgani uchun o‘lim yuz beradi.

Klinik o‘lim qaytarilishi mumkin bo‘lgan holat sifatida tan olingach, yakuniy (axborotga oid) o‘lim tushunchasi faraz qilindi. Tibbiyotning muayyan davrdagi imkoniyatlariga qarab biologik o‘limdan farq qilishi mumkinligi taxmin qilindi. Nazariy jihatdan biologik o‘limdan keyin, ammo axborotga oid o‘limdan oldin, masalan, anabioz holatida krionika yordamida saqlangan inson miyasini hali kashf etilmagan tibbiy texnologiyalar bilan tiklash mumkin bo‘lishi mumkin. Faqat «yakuniy o‘lim» har qanday texnologiya uchun tamoman qaytarilmas o‘limni bildiradi. «Miyani molekulyar tiklash» (Molecular Repair of the Brain) Ralf Merkl asarida axborot-nazariy mezon asosidagi o‘limni quyidagicha ta’riflaydi:

Axborot nazariyasiga ko‘ra, agar insonning xotiralari, shaxsiyati, orzu-umidlari, tushlari va boshqalar axborot-nazariy ma’noda yo‘q qilingan bo‘lsa, u o‘lgan hisoblanadi. … Agar xotira va shaxsiyatni kodlaydigan tuzilmalar ularni ajratib olish, binobarin, avvalgi ishlash holatiga qaytarish nazariy jihatdan mumkin bo‘ladigan darajada saqlanib qolgan bo‘lsa, bunday odam o‘lgan hisoblanmaydi.

Preagonal holat

Organizmning bu reflektor himoya reaksiyasi o‘lim oldidan «azobni kamaytirish» vazifasini bajaradi. Odatda biologik tananing og‘ir yoki juda og‘riqli shikastlanishidan kelib chiqadi va deyarli har doim mos ruhiy holat bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu holatda hushning to‘liq yoki qisman yo‘qolishi, loqaydlik (atrofda sodir bo‘layotganlarga nisbatan) va og‘riqni sezish qobiliyatining yo‘qolishi.

Preagonal holatda markaziy asab tizimi funksiyalari buziladi (sopor yoki koma), arterial bosimning pasayishi, qon aylanishining markazlashuvi kuzatiladi. Nafas olish buziladi, yuzaki va notekis, ba’zan esa tez-tez bo‘lib qoladi. O‘pka yetarli shamollatilmagani to‘qimalarda kislorod yetishmovchiligiga (to‘qima atsidozi) olib keladi, ammo moddalar almashinuvining asosiy turi oksidlanish jarayoni bo‘lib qoladi. Preagonal holat turlicha davom etishi mumkin: u umuman bo‘lmasligi (masalan, yurakning og‘ir mexanik shikastlanishida) yoki organizm hayotiy funksiyalar susayishini qandaydir yo‘l bilan qoplay olsa (masalan, qon yo‘qotganda) uzoq vaqt saqlanishi mumkin.

Davolash choralari ko‘rilmasa, jon berish jarayoni ko‘pincha kuchayadi va preagonal holat terminal tanaffus bilan almashadi. Bu holatda tezlashgan nafasdan so‘ng nafas olish birdaniga butunlay to‘xtaydi. Shuningdek, vaqtinchalik asistoliya holatlari kuzatiladi, ularning davomiyligi 1—2 dan 9—15 soniyagacha bo‘ladi.

Agoniya

Agoniya — hayotiy muhim a’zolar faoliyati susaygan sharoitda organizmning hayotni saqlab qolish uchun qolgan so‘nggi imkoniyatlarini ishga solishga urinishi. Agoniya boshida qon bosimi ko‘tariladi, yurak ritmi tiklanadi, kuchli nafas harakatlari boshlanadi (ammo o‘pka deyarli shamollatilmaydi: nafas olish va chiqarishga mas’ul mushaklar bir vaqtda qisqaradi). Qisqa muddatga ong.

ham tiklanishi mumkin. To‘qimalarda kislorod yo‘qligi sababli to‘liq oksidlanmagan almashinuv mahsulotlari tez to‘planadi. Moddalar almashinuvi asosan anaerob yo‘l bilan kechadi. Agoniya vaqtida organizm 50—80 g vazn yo‘qotadi. Bunga to‘qimalardagi ATFning sarflanishi sabab bo‘ladi. Agoniya odatda qisqa, 5—6 daqiqadan oshmaydi (ayrim hollarda yarim soatgacha cho‘ziladi). Keyin arterial bosim tushadi, yurak qisqarishlari va nafas olish to‘xtaydi, klinik o‘lim boshlanadi.

Klinik o‘lim

Klinik o‘lim yurak faoliyati, nafas olish va markaziy asab tizimi funksiyalari to‘xtagan paytdan miya to‘qimalarida qaytarilmas patologik o‘zgarishlar yuz berguniga qadar davom etadi. Klinik o‘lim holatida to‘qimalarda anaerob moddalar almashinuvi hujayralarda to‘plangan zaxiralar hisobiga davom etadi. Asab to‘qimasida bu zaxiralar tugagach, u nobud bo‘ladi. To‘qimalarda kislorod mutlaqo bo‘lmaganda bosh miya po‘stlog‘i va miyacha (kislorod yetishmovchiligiga eng sezgir miya qismlari) hujayralari 2—2,5 daqiqadan so‘ng nobud bo‘la boshlaydi. Po‘stloq nobud bo‘lgandan keyin organizmning hayotiy funksiyalarini tiklab bo‘lmaydi, ya’ni klinik o‘lim biologik o‘limga aylanadi.

Faol reanimatsiya tadbirlari muvaffaqiyatli o‘tkazilsa, klinik o‘lim davomiyligi sifatida odatda yurak to‘xtaganidan reanimatsiya boshlanganigacha o‘tgan vaqt olinadi. Chunki zamonaviy reanimatsiya usullari, jumladan zarur minimal arterial bosimni saqlash, qonni tozalash, o‘pkani sun’iy shamollatish, almashinuv qon quyish yoki donor yordamida sun’iy qon aylantirish asab to‘qimalarini uzoq vaqt tirik saqlash imkonini beradi.

Odatda klinik o‘lim 5—6 daqiqadan oshmaydi. Uning davomiyligiga o‘lim sababi, sharoitlari, davomiyligi, vafot etayotgan insonning yoshi, qo‘zg‘alish darajasi, o‘lish paytidagi tana harorati va boshqa omillar ta’sir qiladi. Ayrim hollarda, masalan, sovuq suvda cho‘kkanda klinik o‘lim yarim soatgacha davom etishi mumkin. Sababi past harorat tufayli organizmdagi, jumladan bosh miyadagi almashinuv jarayonlari ancha sekinlashadi. Profilaktik sun’iy gipotermiya yordamida klinik o‘lim davomiyligini ikki soatgacha uzaytirish mumkin. Boshqa tomondan, ayrim sharoitlar bu muddatni keskin qisqartiradi. Masalan, ko‘p qon yo‘qotib o‘layotganda asab to‘qimasida hayotni tiklashni imkonsiz qiladigan patologik o‘zgarishlar yurak to‘xtashidan oldin ham rivojlanishi mumkin.

Klinik o‘lim qaytarilishi mumkin: zamonaviy reanimatsiya texnologiyalari ayrim hollarda hayotiy muhim a’zolar faoliyatini tiklaydi, shundan keyin markaziy asab tizimi «ishga tushadi» va ong qaytadi. Biroq klinik o‘limdan jiddiy asoratlarsiz omon qolganlar soni kam: tibbiyot muassasasida klinik o‘limni boshdan kechirgan bemorlarning taxminan 4—6 % i tirik qolib, to‘liq sog‘ayadi, yana 3—4 % i tirik qoladi, ammo oliy asab faoliyatining og‘ir buzilishlariga uchraydi; qolganlari vafot etadi.

Ba’zan reanimatsiya kech boshlanganida yoki bemor ahvoli og‘irligi sababli samara bermaganda, bemor «vegetativ hayot» deb ataladigan holatga o‘tishi mumkin. Bunda ikkita holat ajratiladi: to‘liq dekortikatsiya va miya o‘limi.

O‘limni aniqlash

«Doktor Tulpning anatomiya darsi», Rembrandt, 1632 y.

O‘limga noto‘g‘ri tashxis qo‘yishdan qo‘rqqan shifokorlar uni aniqlash usullarini, hayot belgilarini sinovdan o‘tkazish yo‘llarini va dafn etish uchun maxsus sharoitlarni yaratishga intilgan. Masalan, Myunxenda yuz yildan ortiq vaqt davomida marhumning qo‘liga qo‘ng‘iroq ipi bog‘lab qo‘yiladigan maqbara mavjud bo‘lgan. Qo‘ng‘iroq faqat bir marta chalingan; xodimlar letargik uyqudan uyg‘ongan bemorga yordam berish uchun kelganida esa bu holat murda qotishining bo‘shashishi natijasida yuz bergani ma’lum bo‘lgan. Ayni paytda adabiyotda va tibbiy amaliyotda shifokorlar xato qilib o‘ldi deb topgan tirik odamlarning morgga olib kelingan holatlari ham ma’lum.

Insonning biologik o‘limi «hayotiy uchlik»ka bog‘liq belgilar majmui: yurak faoliyati, nafas olishning saqlanishi va markaziy asab tizimi funksiyasi asosida tasdiqlanadi.

Nafas olishni tekshirish

Hozirgi vaqtda nafas olish saqlanib qolganini mutlaqo ishonchli ko‘rsatuvchi belgilar mavjud emas. Tashqi sharoitga qarab sovuq ko‘zgu, patdan foydalanish, nafasni auskultatsiya qilish yoki Vinslov sinovini o‘tkazish mumkin. Bu sinovda bemorning ko‘kragiga suv solingan idish qo‘yiladi va suv yuzasidagi tebranishlarga qarab ko‘krak qafasining nafas harakatlari bor-yo‘qligi aniqlanadi. Shamol yoki yelvizak, xonadagi namlik va haroratning yuqoriligi yoxud yonidan o‘tayotgan transport tekshiruv natijalariga ta’sir ko‘rsatishi, nafas olish borligi yoki yo‘qligi haqidagi xulosani noto‘g‘ri qilishi mumkin.

Yurak faoliyatini tekshirish

O‘lim tashxisi uchun yurak-qon tomir tizimi faoliyati saqlanganini ko‘rsatadigan sinovlar ko‘proq ma’lumot beradi. Yurakni auskultatsiya qilish, markaziy va periferik tomirlarda pulsni paypaslash, yurak turtkisini aniqlash — bu usullarning hech birini mutlaqo ishonchli deb bo‘lmaydi. Hatto klinik sharoitda ham shifokor juda kuchsiz yurak qisqarishlarini payqamasligi yoki o‘z yuragi urishini bemorning yurak faoliyati deb xato baholashi mumkin. Klinitsistlar yurakni tinglash va pulsni paypaslashni bir daqiqadan oshmaydigan qisqa oraliqlarda o‘tkazishni tavsiya qiladi. Juda kam qon aylanishida ham Magnus sinovi qiziqarli va ishonchli natija beradi. Bunda barmoq mahkam bog‘lanadi. Qon aylanishi mavjud bo‘lsa, bog‘langan joyda teri oqaradi, undan chetdagi qism esa ko‘kimtir tus oladi. Bog‘ich yechilgach, rang tiklanadi. Quloq yumshog‘ini yorug‘likka tutib ko‘rish ham ma’lumot berishi mumkin: qon aylanishi bo‘lsa u qizg‘ish-pushti, murdada esa kulrang-oq bo‘ladi. XIX asrda yurak-qon tomir tizimi faoliyatini aniqlash uchun juda o‘ziga xos sinovlar taklif etilgan. Masalan, Vernye sinovi — arteriotomiya (chakka arteriyasini kesish), Busshu sinovi — tanaga sanchilgan po‘lat igna tirik odamda yarim soatdan keyin yaltirashini yo‘qotadi; birinchi Ikar sinovi — vena ichiga fluoresein eritmasi yuborilganda tirik odam terisi tezda sarg‘ish, ko‘zning sklerasini esa yashil rangga kiritadi. Hozirgi kunda bu sinovlar amaliy emas, faqat tarixiy ahamiyatga ega. Shok holatidagi kishida, ayniqsa aseptika va antiseptika sharoitlarini ta’minlab bo‘lmaydigan hodisa joyida arteriyani kesish yoki po‘lat igna xiralashishini yarim soat kutish, ayniqsa tirik odamda yorug‘lik ta’sirida gemoliz.

Asab tizimini tekshirish

Markaziy asab tizimi faoliyatining saqlanishi hayotning eng muhim ko‘rsatkichidir. Hodisa joyida miya o‘limini aniqlash prinsipial jihatdan mumkin emas. Asab tizimi faoliyati ongning bor-yo‘qligi, tananing passiv holati, mushaklarning bo‘shashishi va tonusining yo‘qligi, tashqi ta’sirlarga — novshadil spirti, kuchsiz og‘riqli ta’sirlar (igna sanchish, quloq yumshog‘ini ishqalash, yonoqlarga yengil urish)ga reaksiya mavjudligi orqali tekshiriladi. Shox parda refleksi va qorachiqlarning yorug‘likka reaksiyasi yo‘qligi muhim belgidir. XIX asrda asab tizimi faoliyatini tekshirish uchun juda g‘ayrioddiy va ba’zan shafqatsiz usullar ishlatilgan. Masalan, Joza sinovi taklif etilgan bo‘lib, buning uchun maxsus qisqichlar ixtiro qilingan va patentlangan. Bu qisqichlar teri burmasini qisganda odam qattiq og‘riq sezgan. Og‘riq reaksiyasiga asoslangan yana bir usul — Degranj sinovi (ko‘krak uchiga qaynab turgan moyni yuborish) va Raze sinovi — tovonlarga urish yoki tovon va tananing boshqa qismlarini qizdirilgan temir bilan kuydirish edi.

O‘limning eng erta va muhim belgilaridan biri «mushuk qorachig‘i fenomeni» bo‘lib, u ba’zan Beloglazov belgisi deb ham ataladi. Inson qorachig‘ining shakli ikki omilga — qorachiqni toraytiruvchi mushak tonusi va ko‘z ichki bosimiga bog‘liq. Asosiy omil mushak tonusidir. Asab tizimi ishlamay qolganda qorachiqni toraytiruvchi mushakning innervatsiyasi to‘xtaydi va mushak tonusi yo‘qoladi. Ko‘z olmasiga zarar yetkazmaslik uchun ehtiyotkorlik bilan yon tomondan yoki vertikal siqilganda qorachiq oval shaklga kiradi. Qorachiq shaklining o‘zgarishiga ko‘z ichki bosimining pasayishi ham yordam beradi. Bu bosim ko‘z olmasi tonusini belgilaydi va o‘z navbatida arterial bosimga bog‘liq. Demak, «mushuk qorachig‘i fenomeni» mushak innervatsiyasining yo‘qligidan va arterial bosim bilan bog‘liq ko‘z ichki bosimining pasayganidan dalolat beradi.

Inson o‘limi vaqtini aniqlash mezonlari va tartibi hamda reanimatsiya tadbirlarini to‘xtatish bo‘yicha yo‘riqnoma Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 2003-yilda tasdiqlangan. U inson o‘limi yoki biologik o‘limini murdaga xos o‘zgarishlar mavjudligiga yoxud miya o‘limiga asoslanib, belgilangan tartibda tasdiqlashni nazarda tutadi. Reanimatsiya tadbirlarini faqat insonning miya o‘limi asosida o‘lgani tasdiqlanganda yoki 30 daqiqa davomida samara bermaganda to‘xtatish mumkin. Biologik o‘lim belgilari mavjud bo‘lganda, shuningdek, aniq tashxis qo‘yilgan davolab bo‘lmaydigan kasalliklar rivojlanishi yoki hayot bilan mos kelmaydigan og‘ir jarohatning tuzatib bo‘lmas oqibatlari fonida klinik o‘lim yuz berganda reanimatsiya o‘tkazilmaydi.

O‘limlarning tasnifi

O‘lim masalasining murakkabligiga qaramay, tibbiyotda aniq tasnif mavjud. Bu tasnif shifokorga har bir o‘lim holatida uning toifasi, turi, ko‘rinishi va sababini belgilovchi belgilarni aniqlash imkonini beradi.

Tibbiyotda o‘lim ikki toifaga ajratiladi: zo‘ravonlik bilan yuz bergan o‘lim va zo‘ravonliksiz o‘lim.

O‘limning ikkinchi tasnif belgisi uning turidir. Har ikkala toifada uch tur ajratiladi. Zo‘ravonliksiz o‘lim turlariga fiziologik o‘lim, patologik o‘lim va to‘satdan yuz bergan o‘lim kiradi. Zo‘ravonlik bilan yuz bergan o‘lim turlari esa quyidagilardir: qotillik, o‘z joniga qasd qilish va baxtsiz hodisa oqibatidagi o‘lim.

Uchinchi tasnif belgisi o‘limning ko‘rinishidir. O‘lim ko‘rinishini aniqlash uning yuz berishiga sabab bo‘lgan, kelib chiqishi yoki inson organizmiga ta’siriga ko‘ra umumiy bo‘lgan omillar guruhini belgilash bilan bog‘liq. Jumladan, miya o‘limi qon aylanishining dastlabki to‘xtashi bilan yuz beradigan klassik o‘limdan farqlanuvchi alohida ko‘rinish sifatida qaraladi.

O‘limni tasniflashning eng murakkab bosqichlaridan biri uning sababini aniqlashdir. O‘lim toifasi, turi va ko‘rinishidan qat’i nazar, sabablari asosiy, oraliq va bevosita sabablarga bo‘linadi. Hozirgi tibbiyotda «qarilikdan o‘lim» atamasini ishlatish mumkin emas — har doim aniqroq sababni aniqlash zarur. Asosiy o‘lim sababi nozologik birlik deb hisoblanib, u Kasalliklarning xalqaro tasnifiga mos keladi: bu bevosita o‘limga sabab bo‘lgan yoki o‘lim bilan yakunlangan patologik jarayon (asorat)ni yuzaga keltirgan shikastlanish yoki kasallikdir.

Dinda o‘lim tushunchasi

Barcha asosiy dinlarda inson o‘limidan so‘ng nima sodir bo‘lishini tushuntiradigan ta’limot mavjud. Ko‘pchilik dinlar ruhning mavjudligini e’tirof etgani uchun ular inson o‘limini asosan tananing halokati deb biladi va shaxsning keyingi mavjudligini ruh shaklida yoki yangi tanada qayta tug‘ilish ko‘rinishida tasvirlaydi. Bu mavjudlik abadiy bo‘lishi yoki quyidagi maqsadga erishish bilan yakunlanishi mumkin: nirvana (buddizmda) yoki abadiy hayot (xristianlikda).

  • Reinkarnatsiya tushunchasi Hinduizmda reinkarnatsiya insonning nomoddiy ruhi o‘limdan so‘ng yangi tanada mujassam bo‘lishini nazarda tutadi. Bunda avvalgi hayot keyingi tana tanlanishiga ta’sir qilishi mumkin. «Inson eski kiyimlarini yechib, yangisini kiyganidek, ruh ham eski va keraksiz tanalarni tark etib, yangi moddiy tanalarga kiradi» (Bhagavadgita, II.22).
  • Reinkarnatsiya buddistlar e’zozlaydigan «Tibet o‘liklar kitobi»da ham tilga olinadi. Bu asar o‘lim arafasidagi kishilar uchun o‘ziga xos qo‘llanmadir.[3062 kundan beri manba ko‘rsatilmagan] Biroq buddizmda anatmavada — ruhning mavjud emasligi haqidagi ta’limot ham bor.
  • Xristianlikda o‘lim insonning gunohga botishi oqibatidir. Xristian avliyolari ta’limotiga ko‘ra, o‘lim jismoniy (tana hayotiy faoliyatining to‘xtashi) va ruhiy (tana tirik bo‘lsa-da, ruhning Xudo bilan aloqasi uzilib, tana o‘lgach ruhning do‘zaxga yoki limbga tushishiga hukm qilinishi) bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, o‘lmas ruh uchun o‘lim vaqtinchalik yerdagi hayot bilan abadiy oxirat o‘rtasidagi chegaradir. Shuning uchun ko‘plab xristian shahidlari zo‘ravonlik bilan o‘ldirilishini xursandchilik bilan qabul qilgan: ular uchun yerdagi o‘lim kuni osmondagi tug‘ilish kuniga aylangan. Ilohiyotchi Yuhannoning Vahiy kitobida Kelajakdagi Xudo Shohligida: Qiyomat sudidan so‘ng o‘lim yo‘qolishi aytilgan: «Xudo ularning ko‘zidan har bir yoshni artadi; endi o‘lim ham, qayg‘u ham, faryod ham, og‘riq ham bo‘lmaydi». (Vahiy 21:4)[manba 664 kundan beri ko‘rsatilmagan].
  • Sintoizm inson ruhi o‘limdan so‘ng ham mavjud bo‘lishda davom etadi, ammo albatta yangi tanada tug‘ilishi shart emas, deb hisoblaydi. Bu dinga ko‘ra, marhumlar ruhi tirik qarindoshlariga yordam berishi mumkin va ko‘pincha sig‘inish.
  • obyekti bo‘ladi. Islomda inson o‘limidan keyin barzaxga (arabcha «to‘siq») — qabrda Qiyomat kunigacha bo‘ladigan holatga o‘tadi. Shundan so‘ng u tanasi bilan qayta tiriltiriladi, amallari yuzasidan savol-javob qilinadi va do‘zaxga yoki jannatga.

Avliyolarning o‘limi

Xristianlikda va boshqa ayrim dinlarda solih va muqaddas kishilarning o‘limi alohida sharoitlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, degan tasavvur bor. Masalan, Xano‘x va Ilyos tirik holda osmonga ko‘tarilgan, Iso va Maryam o‘limdan keyin osmonga ko‘tarilgan, Lazar esa ikki marta o‘lgan, chunki birinchi safar uni Iso Masih qayta tiriltirgan[manba 664 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Bundan tashqari, pravoslavlikda va katoliklikda ko‘plab avliyolarning qoldiqlari — muqaddas yodgorliklar — g‘ayrioddiy xususiyatlar namoyon etishi (xushbo‘y hid taratishi, xushbo‘y muqaddas moy ajratishi va hokazo) mumkinligi ma’lum.

Shuningdek, bahoiylik ta’limotida Bahoullohning osmonga ko‘tarilishi va Abdul-Bahoning osmonga ko‘tarilishiga ishoniladi.

O‘lim va qayta tirilish

Ko‘plab dinlarda o‘limdan keyin mo‘jizaviy qayta tirilish holatlari tasvirlanadi.

Muqaddas Kitobda o‘limdan so‘ng qayta tirilishning kamida to‘qqiz holati tasvirlangan[manba 664 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

Rus faylasufi N. F. Fyodorov ilmiy-texnik taraqqiyotning keyingi rivoji tufayli insoniyat qachonlardir yashagan barcha kishilarni qayta tiriltirishni o‘rganishi kerak deb hisoblagan[manba 5142 kundan beri ko‘rsatilmagan].

San’at va adabiyotda o‘lim tushunchasi

Tasviriy san’atda o‘lim

«Kamilla o‘lim to‘shagida». Klod Mone 1879 y.

Tasviriy san’atning rangtasvir va grafika yo‘nalishlarida portret janrining «o‘lim to‘shagidagi portret» deb ataladigan butun bir tarmog‘i mavjud. Ko‘pincha bunday portretlarda rassomning vafot etayotgan yoki vafot etgan oila a’zolari, shuningdek, qirollik oilasi vakillari yoki mashhur kishilar — monarxlar, shoirlar, bastakorlar va boshqalar tasvirlangan.

O‘lim mavzusi kech O‘rta asr rassomlarini o‘ziga rom etgan. Ko‘pincha o‘lim insonsimon qiyofada tasvirlangan. Buni o‘lim raqsi aks ettirilgan ko‘plab tasvirlar, shuningdek, ayniqsa Shimoliy Yevropaga xos bo‘lgan o‘limning shaxmat o‘ynashi tasvirlari ham tasdiqlaydi.

Aynan haykaltaroshlikda marhumlarning yuzidan o‘lim niqoblarini olish odati juda qadimdan mavjud va marhumga o‘xshashlik talab etilmagan dafn niqoblaridan kelib chiqqan. Niqoblar portretlardan tashqari byustlar, yodgorliklar va qabr usti haykallarini yaratishda ishlatilgan.

Shu yo‘nalish rivojlangach, fotografiya o‘limdan keyingi portret vazifasini postmortem suratlar orqali bajara boshladi.

Musiqada o‘lim

Yo‘lidagi hamma narsani yo‘q qiluvchi O‘lim timsoli «Hayot haqidagi passakalya» asarining asosini tashkil etadi. Bu asar yetarli dalillarsiz bo‘lsa ham[manba 812 kundan beri ko‘rsatilmagan], italyan bastakori Stefano Landiga nisbat beriladi (1587—1639).

Mashhur «O‘lim qo‘shiqlari va raqslari» vokal turkumi bastakor Modest Musorgskiy ijodiga mansub.

O‘lim timsoli rok va bayker madaniyatida, xususan, bosh suyaklarining turli tasvirlarida keng tarqalgan. Ayniqsa, det-metal (o‘lim metali) janri alohida e’tiborga loyiq; u shu yo‘nalish asoschilaridan biri bo‘lgan guruh — Death nomi bilan atalgan. O‘lim mavzusi, ayniqsa, 80-yillar oxiri — 90-yillar boshlarida shu uslubda ijod qilgan guruhlarga xos bo‘lgan. Bu davr XX asrga to‘g‘ri keladi.

O‘lim mavzusi tresh-metal va xevi-metalga ham begona emas.

O‘lim timsoli

O‘limning tasviri: og‘ir vabo bilan kasallanganlarni Birinchi Bolqon urushi frontida o‘rib ketmoqda. XX asr boshidagi jurnal muqovasi.

San’atda o‘lim ko‘pincha suyaklardan iborat mavjudot (tirik skelet) sifatida, qora yopinchiq kiygan va qo‘lida o‘roq tutgan qiyofada tasvirlanadi. Yevropada ilk O‘rta asrlarga qadar hamda xristian cherkovi dafn masalalarida ustun mavqega ega bo‘lishi, o‘limning shaxsiylashtirilishi va xristian marosimlarining xalq urf-odatlaridan ustun kelishi boshlanguncha marhumlar qurigan, qoni qolmagan jasad qiyofasida tasvirlangan. O‘lim va oxirat qo‘rquvi mavzusining asta-sekin kuchayishi, tavbaga chaqiriqlar, makabr tasvirlarining tarqalishi o‘lim timsolini qurigan tanadan dahshatli suyaklarga, tirik inson skeletiga aylantirgan.

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida yashagan shoir Maksimilian Voloshin «Isyon» she’rida shunday yozgan:

Modda yo‘qolib ketmasin deya,
Unga eruvchi olov sanchildi.
U «men» ichida cho‘g‘lanar, modda esa
Uni o‘z bag‘riga olib bo‘g‘olmas.
Olov — bu hayot.
Va olamning har bir nuqtasida
Nafas, yurak urishi va alangalanish.
Hayot va o‘lim emas, balki o‘lim va tirilish —
Isyonkor olovning yaratuvchi maromi.

Ruhiy o‘lim

Adabiyot, san’at va dinda ruhiy o‘lim — shaxsning ruhiy tanazzuli tushunchasi mavjud. Misollar:

O‘limdan qo‘rqish

Ko‘pchilik[noaniqlikni] va o‘lim qo‘rquvini inson faoliyatining, hatto uning hayotga intilishining asosiy harakatlantiruvchi omili deb hisoblaydi. Bu, jumladan, din, falsafa, ilm-fan va adabiyotga (nomini abadiylashtirish urinishlari sifatida) ham taalluqlidir. Garchi o‘limdan obsesiv qo‘rqish kasallik sifatida tashxislansa-da, ba’zi vaziyatlarda u ko‘plab odamlarni jang maydonidan, yonayotgan binodan va boshqa xavfli joylardan qochishga majbur qiladi. Ammo qo‘rquvning vahimali ko‘rinishi har doim ham omon qolishga yordam bermaydi (qochayotganlarning qirg‘in qilinishi, chiqish joyidagi tiqilinch). Shu sababli odamlarni tarbiyalash bu qo‘rquvni yengishni ham o‘z ichiga oladi. Bu dinga (ilohlar belgilagan tartibga ko‘nikish) va falsafaga (aql orqali bostirish), hatto o‘limni uzoqdagi, kamyob hodisa sifatida mohirona ko‘rsatadigan ommaviy axborot vositalariga ham tegishli (aviatsiya halokatlari, zaharlanishlar, terrorchilik xurujlari, epidemiyalar — holbuki bundan ko‘proq odamlar baxtsiz hodisalardan halok bo‘ladi, qolganlarning barchasi esa qarilikdan o‘ladi[manba 664 kundan beri ko‘rsatilmagan]).

Shunday qilib, tushkunlik va umidsizlik inson o‘limining muqarrarligi haqidagi tasavvur balog‘atga yetishdan oldin shakllangach, imkon qadar ongning chuqur qatlamlariga siqib chiqariladi. Natijada odamlar o‘zlariga ham o‘lim kelishi haqiqatini umrining juda oz qismidagina anglaydi. Biroq barcha jamiyatlar bunday tuzilmagan (va o‘tmishda ham bunday bo‘lmagan): buddizmda o‘limga tayyorgarlik insonning eng muhim ishi hisoblanadi; busido ta’limotida butun umr samurayga hamroh bo‘ladigan o‘lim xavfi uning qo‘rquvi bo‘lmay qoladi. Ammo zamonaviy iste’mol jamiyatida o‘lim qo‘rquvi ongsiz ravishda, hatto uning mavjudligini inkor etish darajasigacha ta’sir ko‘rsatishda davom etmoqda.

Bevaqt o‘lim

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti 70 yoshgacha yuz bergan o‘limni bevaqt o‘lim deb hisoblaydi. 70 yoshgacha o‘limning eng ko‘p uchraydigan sabablari — yurak yetishmovchiligi, onkologik kasalliklar, o‘pka kasalliklari va qandli diabet. Bevaqt o‘limga alkogol, tamaki va giyohvand moddalar ham sabab bo‘ladi. AQShda 75 yoshgacha yuz bergan o‘lim bevaqt o‘lim hisoblanadi.

Turli yoshda o‘limni idrok etish

O‘limni anglash yoshga kuchli bog‘liq. Uch yoshgacha bo‘lgan bolalar o‘lim nima ekanini tushunmaydi. Bunday bola vafot etgan yaqin qarindoshining qaytishini uzoq vaqt kutishi mumkin. 3-5 yoshda bolalar o‘limni vaqtinchalik va qaytariladigan hodisa deb tasavvur qiladi: ularning fikricha, o‘lganlar tirilishi mumkin. Bundan tashqari, bu yoshda bola yaqin kishining o‘limiga o‘z harakatlari sabab bo‘lgan deb o‘ylashi mumkin, chunki u o‘zining ta’sir o‘tkaza olishiga ishonadi — atrofdagi istalgan hodisaga ta’sir qila olaman deb hisoblaydi.

5-8 yoshdan boshlab bola o‘limning qaytarilmasligini va muqarrarligini, ya’ni barchamiz, uning o‘zi ham bir kuni o‘lishini tushuna boshlaydi. Bu yoshda bolalar o‘limni hayotning tugashi, insonning harakatlanish, gapirish, his qilish va fikrlashdan to‘xtashi deb qabul qila oladi.

8 yoshdan boshlab o‘lim tabiati va uning sabablari to‘liq anglana boshlaydi. 8-12 yoshda (o‘smirlik davrigacha) o‘lish jarayoniga qiziqish paydo bo‘lishi mumkin. Agar yaqin kishi vafot etsa, bola unga qo‘shilish uchun o‘lishni xohlab qolishi mumkin.

O‘smirlar o‘limni kattalar kabi tushunadi. O‘smirlik davrida o‘limning ekzistensial oqibatlariga qiziqish paydo bo‘ladi.

Adabiyotlar

  • Varava, V. V. «O‘lim» // «Rus falsafasi» : ensiklopediya / umumiy tahrir ostida: M. A. Maslin. — M. : «Algoritm», 2007. — B. 510—512 . — 736 b.
  • Ilyasov F. N. «Zamonaviy jamiyatda o‘lim qo‘rquvi hodisasi» // «Sotsiologik tadqiqotlar». — 2010. — № 9. — B. 80—86.
  • Mineyev. «O‘limning ijtimoiy jihatlari». — M. : Direkt-Media, 2014. — 473 b.
  • Mineyev. «Hayotdan ko‘z yumish» : ijtimoiy-falsafiy yondashuv. — M. : Direkt-Media, 2014. — 293 b. b.
  • Robinson K. «O‘lim jarayonidagi ong holati: ilmiy-tibbiy va buddaviy yondashuvlar» // «Dinshunoslik» : jurnal. — 2007. — № 3. — B. 168—187. — ISSN 2072-8662. Arxivlangan: asl nusxasi 23 2013-yil may oyida.
  • Ryazantsev S. «Tanatologiya (o‘lim haqidagi ta’limot)». — Sankt-Peterburg: Sharqiy Yevropa psixoanaliz instituti, 1994. — 384 b. — («Psixoanalitik adabiyot kutubxonasi»). — ISBN 5-85-084-004-8.
  • Torchinov, Y. A. «Buddizm» : cho‘ntak lug‘ati. — Sankt-Peterburg : Amfora, 2002. — 187 b. — ISBN 5-94278-286-5.
  • Haydar Varraych. «Zamonaviy o‘lim. Tibbiyot hayotdan ko‘z yumishni qanday o‘zgartirdi». — M.: Alpina non-fikshn, 2021. — 414 b. — ISBN 978-5-00139-364-1.
  • «Holizm va salomatlik». — 2014. — № 1 (9). — [Son mavzusi: «O‘lim va o‘lmaslik». «So‘nggi savollar: hayot, o‘lim va o‘lmaslik. O‘lim ijod sifatida» konferensiyasi materiallari asosida]. — ISSN 2305-5677.
  • Xose Luis Kordeyro, Devid Vud. «O‘lim o‘lishi kerak. O‘lmasligimiz uchun ilm-fan kurashi» = José Luis Cordeiro, David Wood. La muerte de la muerte: La posibilidad científica de la inmortalidad física y sudefensa moral. (Ispancha: «O‘limning o‘limi: jismoniy o‘lmaslikning ilmiy imkoniyati va uning axloqiy himoyasi».) — M.: Alpina Pablisher, 2021. — 376 b. — ISBN 978-5-9614-3809-3.

Havolalar

Dinlarda