Darvin Edinburg universitetida tibbiyotni o‘rgandi. O‘qish davomida ma’ruzalar zerikarli, jarrohlik esa azobli ekanini anglab, tibbiyot tahsilini tashladi. Buning o‘rniga u taksidermiyani Jon Edmonstoun^[ingl.] ismli ozod etilgan qora tanli sobiq quldan o‘rgandi. Edmonstoun o‘z tajribasini Charlz Uoterton^[ingl.] bilan yomg‘irli tropik o‘rmonlarga Janubiy Amerikaga ekspeditsiyada qatnashib orttirgan edi. Darvin uni tez-tez «juda yoqimli va bilimdon inson» deb eslagan (ingl. very pleasant and intelligent man).

1826-yilda tabiat tarixi bo‘yicha talaba bo‘lganida u radikal materializm g‘oyalari faol muhokama qilinadigan Pliniy talabalar jamiyatiga qo‘shildi. Shu vaqtda u Robert Edmond Grantga dengiz umurtqasizlarining anatomiyasi va hayot siklini o‘rganishda yordam berdi. 1827-yil martida jamiyat yig‘ilishlarida Darvin o‘zining dastlabki kashfiyotlari haqida qisqacha ma’ruzalar qildi. Bu kashfiyotlar uning odatdagi hodisalarga qarashini o‘zgartirdi. Jumladan, u mshankalar (Bryozoa) Flustra deb ataluvchi organizmlarning «tuxumlari» kiprikchalar yordamida mustaqil harakatlana olishini va aslida lichinkalar ekanini ko‘rsatdi. Shuningdek, u suvo‘tining Fucus loreus yosh bosqichi deb hisoblangan mayda yumaloq tanachalar aslida xartumli zuluk Pontobdella muricata ning tuxum pillalari ekanini payqadi. Bir kuni Grant Darvin huzurida Lamarkning evolyutsion g‘oyalarini maqtadi. Darvin bu jo‘shqin nutqdan hayratlandi, ammo indamadi. U bundan sal oldin bobosi Erazmning «Zoonomiya» asarini o‘qib, shunga o‘xshash g‘oyalar bilan tanishgan va nazariyaning bahsli jihatlaridan xabardor edi. Edinburgda o‘qigan ikkinchi yilida Darvin Robert Jeymsonning tabiiy tarix kursida qatnashdi. Unda geologiya, jumladan neptunistlar va plutonistlar o‘rtasidagi bahslar ham o‘rganilardi. Ammo o‘sha vaqtda Darvin geologiyaga unchalik qiziqmagan, garchi bu sohada asosli mulohaza yuritishga yetarli tayyorgarlik olgan bo‘lsa-da. O‘sha yili u o‘simliklar tasnifini o‘rgandi va Yevropaning o‘sha davrdagi eng yirik muzeylaridan biri bo‘lgan Universitet muzeyidagi boy kolleksiyalar bilan ishladi.

portreti). O‘g‘li tibbiyot o‘qishini tashlaganini bilgan otasi bundan ranjidi va unga Krist kolleji Kembrij universitetiga kirib, ruhoniylik maqomini Anglikan cherkovida olishni taklif qildi. Darvinning o‘z so‘zlariga ko‘ra, Edinburgda o‘tgan kunlar uning Anglikan cherkovi aqidalariga shubhasini uyg‘otgan. Bu davrda u ilohiyotga oid kitoblarni qunt bilan o‘qib, oxir-oqibat cherkov aqidalarini qabul qilish mumkinligiga o‘zini ishontirdi va o‘qishga kirishga tayyorlandi. Edinburgda o‘qigan chog‘ida kirish uchun zarur ayrim fanlarni unutib qo‘ygani sababli Shrusberida xususiy o‘qituvchidan saboq oldi va 1828-yil boshida, Rojdestvo ta’tilidan so‘ng Kembrijga o‘qishga kirdi.

O‘zining so‘zlariga ko‘ra, u o‘qishga unchalik chuqur berilmay, vaqtining ko‘prog‘ini ot minish, miltiq otish va ovchilikka bag‘ishlagan (chunki ma’ruzalarga qatnashish ixtiyoriy edi). Amakivachchasi Uilyam Foks^[ingl.] uni entomologiya bilan tanishtirdi hamda hasharot yig‘ishga qiziquvchi kishilar bilan yaqinlashtirdi. Natijada Darvinda qo‘ng‘izlarni to‘plashga ishtiyoq uyg‘ondi. O‘zi bu qiziqishini tasdiqlash uchun quyidagi voqeani hikoya qiladi: «Bir kuni daraxtdan eski po‘stloq bo‘lagini ko‘chirayotib, ikkita noyob qo‘ng‘izni ko‘rib qoldim va har bir qo‘lim bilan bittadan tutdim. Shu payt ilgari ko‘rmagan uchinchi bir qo‘ng‘izni payqadim. Uni qo‘ldan boy bera olmasdim, shuning uchun o‘ng qo‘limdagi qo‘ng‘izni og‘zimga soldim. Attang! U shu qadar achchiq, kuydiruvchi suyuqlik chiqardiki, tilim kuydi va uni tupurib yuborishga majbur bo‘ldim. Natijada uni ham, uchinchi qo‘ng‘izni ham yo‘qotdim». Uning ayrim topilmalari Stivensning «Britaniya entomologiyasiga oid tasvirlar» kitobida chop etilgan (ingl. «Illustrations of British entomology».

Darvin botanika professori Jon Stivens Henslouning yaqin do‘sti va izdoshi bo‘ldi. Henslou orqali boshqa yetakchi tabiatshunoslar bilan ham tanishib, ular orasida «Henslou bilan sayr qiladigan kishi» sifatida tanildi (ingl. «the man who walks with Henslow»). Imtihonlar yaqinlashgach, Darvin diqqatini o‘qishga qaratdi. Bu davrda u «Xristianlik dalillari» (ingl. «Evidences of Christianity») Uilyam Peylining asarini o‘qib, uning tili va bayon uslubiga qoyil qoldi. 1831-yil yanvarida o‘qishini yakunlash arafasida Darvin ilohiyotni yaxshi o‘zlashtirdi, mumtoz adabiyot, matematika va fizikani o‘rgandi. U imtihonlardan muvaffaqiyatli o‘tganlar orasida 10-o‘rinni egalladi; jami 178 talaba bo‘lgan.

Darvin Kembrijda iyungacha qoldi. U Peylining «Tabiiy ilohiyot» (ingl. «Natural Theology») asarini o‘rgandi. Unda muallif tabiatni tushuntirish uchun ilohiy dalillar keltirib, moslashuvni tabiat qonunlari orqali Xudoning ta’siri sifatida izohlaydi. Darvin Hershelning yangi kitobini ham o‘qidi. Unda tabiat falsafasining eng oliy maqsadi kuzatuvlarga asoslangan induktiv xulosalar orqali qonuniyatlarni anglash ekani bayon etilgan. Darvin, shuningdek, Aleksandr fon Gumboldtning «Shaxsiy hikoya» (ingl. «Personal Narrative»), unda muallif o‘z sayohatlarini tasvirlaydi. Gumboldtning Tenerife oroli haqidagi tasvirlari Darvin va do‘stlarini o‘qishni tugatgach, tropik sharoitda tabiat tarixini o‘rganish uchun u yerga borishga ruhlantirdi. Bunga tayyorlanish maqsadida Darvin ruhoniy Adam Sedjvikning geologiya kursida o‘qidi, keyin yozda u bilan Uelsda tog‘ jinslarini xaritalash ishlariga bordi. Ikki haftalik Shimoliy Uels geologik sayohatidan qaytgach, Hensloudan xat oldi. Henslou unda Darvinni «Bigl», Robert Fitsroyga, uning qo‘mondonligida to‘rt haftadan keyin Janubiy Amerika qirg‘oqlari tomon ekspeditsiya boshlanishi kerak edi. Darvin taklifni darhol qabul qilishga tayyor bo‘lsa-da, otasi bunday sarguzashtga qarshi edi, chunki besh yillik sayohatni vaqtni behuda o‘tkazish deb hisoblagan. Biroq Charlzning amakisi Jozayya Uejvud II^[ingl.] o‘z vaqtida aralashib, otasini rozilik berishga ko‘ndirdi.

1831-yilda universitetni tugatgach, Darvin Qirollik harbiy-dengiz flotining «Bigl» kemasida tabiatshunos sifatida dunyo bo‘ylab sayohatga otlandi va Angliyaga faqat 2-oktabrda, 1836-yili qaytdi. Sayohat qariyb besh yil davom etdi. Darvin vaqtining katta qismini quruqlikda geologiyani o‘rganish va tabiiy tarix namunalarini to‘plash bilan o‘tkazdi, «Bigl» esa Fitsroy boshchiligida qirg‘oqlarni gidrografik o‘rganish va xaritaga tushirish ishlarini olib bordi. Sayohat davomida u kuzatuvlari va nazariy mulohazalarini puxta qayd etdi. Imkon tug‘ilishi bilan Darvin qaydlarining nusxalarini Kembrijga, kundaligining ayrim qismlari nusxalarini esa xatlari bilan birga qarindoshlariga yuborardi. Safar davomida u turli hududlar geologiyasi haqida qator tavsiflar yozdi, hayvonlar kolleksiyasini yig‘di, shuningdek, ko‘plab dengiz umurtqasizlarining tashqi tuzilishi va anatomiyasini qisqacha tasvirladi. O‘zi yaxshi bilmagan boshqa sohalarda ham mohir kolleksioner sifatida ish tutib, mutaxassislar o‘rganishi uchun namunalar to‘pladi. Dengiz kasalligi tufayli tez-tez o‘zini yomon his qilganiga qaramay, kema bortida ham tadqiqotlarini davom ettirdi. Zoologiyaga oid qaydlarining aksariyati dengiz tinch paytda to‘plab, tasvirlagan dengiz umurtqasizlariga bag‘ishlangan edi. Birinchi to‘xtash manzili — Santyagu qirg‘oqlarida Darvin qiziq hodisani kuzatdi: lava harorati ta’sirida chig‘anoqlar va marjonlar qattiq oq jinsga aylanib qolgan vulqon qoyalarini ko‘rdi. Fitsroy unga «Geologiya asoslari» (ingl. ”Principles of Geology”) Charlz Layell muallifligidagi asarning birinchi jildini berdi. Unda muallif uniformitarizm tamoyillarini uzoq davr davomida sodir bo‘ladigan geologik o‘zgarishlarni tushuntirish uchun bayon etgan edi.^[II]. Darvinning Santyaguda, Yashil Burun orollarida o‘tkazgan ilk tadqiqotlari Layell qo‘llagan usulning ustunligini ko‘rsatdi. Keyinchalik Darvin geologiyaga oid kitoblarni yozishda Layell yondashuvini nazariy mulohazalari va xulosalariga tatbiq etdi.

Punta-Alta hududida, Patagoniyada u muhim kashfiyot qildi: Darvin toshqotgan ulkan, qirilib ketgan sutemizuvchini topdi. Topilmaning ahamiyati shundaki, bu hayvonning qazilma qoldiqlari hozirgi mollyuska turlari chig‘anoqlari bilan bir jinsda joylashgan bo‘lib, bu iqlim o‘zgarishi yoki halokat alomatlarisiz nisbatan yaqinda yo‘q bo‘lib ketganini bilvosita ko‘rsatardi. U topilmani kam o‘rganilgan megateriy deb aniqladi; hayvonning suyak zirhi dastlab unga mahalliy zirhlining ulkan ko‘rinishini eslatdi. Topilma haqidagi xabar Angliyaga yetib borganida katta qiziqish uyg‘otdi. Mahalliy gaucholar bilan mamlakat ichkarisiga geologiyani tasvirlash va qazilma qoldiqlarni to‘plash uchun safar qilar ekan, Darvin inqilob davrida tub aholi va mustamlakachilar o‘rtasidagi munosabatlarning ijtimoiy, siyosiy va antropologik tomonlari haqida tasavvur hosil qildi. U, shuningdek, nandu tuyaqushining ikki xil ko‘rinishi tarqalish hududlari bir-biridan farq qilishi, ammo qisman ustma-ust tushishini kuzatdi. Janubga qarab yurib, quruqlikning bir necha bor ko‘tarilganini aks ettiruvchi dengiz terrasalari singari, shag‘al va mollyuska chig‘anoqlari bilan qoplangan pog‘onali tekisliklarni aniqladi. Layellning ikkinchi jildini o‘qigach, turlarning «yaratilish markazlari» haqidagi qarashini qabul qildi, biroq topilmalari va mulohazalari Layellning turlar o‘zgarmasligi va yo‘qolishi haqidagi fikrlariga shubha tug‘dirdi.

Kema bortida Olovli Yerning uch nafar tub aholisi vakili bor edi; ularni «Bigl»ning taxminan 1830-yil fevralidagi avvalgi ekspeditsiyasida Angliyaga olib ketishgan edi. Ular bir yil Angliyada yashab, endi missioner sifatida Olovli Yerga qaytarilayotgan edi. Darvin ularni xushmuomala va madaniyatli deb bildi, ularning boshqa qabiladoshlari esa unga «bechora, tanazzulga yuz tutgan yovvoyilar» bo‘lib ko‘rindi; bu uch kishi va qabiladoshlari orasidagi farq go‘yo xonaki hayvonlar bilan yovvoyi hayvonlar o‘rtasidagi farqqa teng edi. Darvin uchun bu farqlar eng avvalo madaniy taraqqiyotning ahamiyatini, irqiy jihatdan kamlikni emas, ko‘rsatardi. Ilmiy do‘stlaridan farqli ravishda, endi u inson va hayvonlar o‘rtasida yengib bo‘lmas to‘siq yo‘q, deb o‘ylardi. Bir yil o‘tib, missiya tashlab qo‘yildi. Jemmi Batton (ingl. Jemmy Button) deb atalgan Olovli Yerlik erkak boshqa mahalliy aholi vakillari kabi yashay boshladi: u uylangan va Angliyaga qaytishni istamasdi.

Darvin Chilida Darvin kuchli zilzila^[ingl.]ning 20-fevral 1835-yilda sodir bo‘lganiga guvoh bo‘ldi va yer yaqinda ko‘tarilganini ko‘rsatuvchi belgilarni ko‘rdi. Ko‘tarilgan qatlamda suvning yuqori to‘lqin sathidan ham balandda qolib ketgan ikki pallali mollyuska chig‘anoqlari bor edi. And tog‘larining yuqori qismida ham odatda qumli sohillarda o‘sadigan daraxtlarning qazilma qoldiqlari va mollyuska chig‘anoqlarini topdi. Uning nazariy mulohazalari shunday xulosaga olib keldiki, quruqlik ko‘tarilganda chig‘anoqlar tog‘larning yuqorisiga chiqib qolgani kabi, dengiz tubining ayrim qismlari cho‘kkanda okean orollari suv ostida qoladi, orollar atrofidagi qirg‘oqbo‘yi marjon riflaridan esa to‘siq riflar, so‘ngra atollar.

hosil bo‘ladi. Galapagos orollarida Darvin masxaraboz qushlar (Mimidae) oilasining ayrim vakillari Chilidagilaridan ham, boshqa orollardagilaridan ham farq qilishini payqadi. Shuningdek, u quruqlik toshbaqalari kosasining shakli kelib chiqqan orolga qarab biroz o‘zgarishini eshitdi.

Darvin Avstraliyada ko‘rgan xaltali kenguru-kalamushlar va o‘rdakburun shu qadar g‘alati ko‘ringanki, u go‘yoki bu dunyoni bir vaqtda kamida ikkita yaratuvchi yaratgan degan fikrga bordi. Avstraliya tub aholisini «xushmuomala va yaxshi kishilar» deb bildi va Yevropa mustamlakachiligi bosimi ostida ularning soni tez kamayib borayotganini kuzatdi.

««Bigl» kemasi Kokos orollari atollarini ularning shakllanish mexanizmlarini aniqlash maqsadida o‘rgandi. Bu tadqiqotning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan Darvinning nazariy mulohazalariga bog‘liq edi. Fitsroy sayohatning rasmiy bayonini «Bigl» sayohati haqidagi rasmiy hisobotni yoza boshladi va Darvinning kundaligini o‘qib chiqib, tabiatshunosning qaydlarini ham hisobotga kiritishni taklif qildi.

Sayohat davomida Darvin Tenerife, , Yashil Burun orollari, Braziliya qirg‘oqlari, Argentina, , Urugvay, Olovli Yer, Tasmaniya va Kokos orollarida bo‘ldi va u yerlardan ko‘plab kuzatuv natijalarini olib qaytdi. Natijalarni «Tabiatshunosning tadqiqot kundaligi» (The Journal of a Naturalist, 1839), «Bigl kemasidagi sayohat zoologiyasi» (Zoology of the Voyage on the Beagle, 1840), «Marjon riflarining tuzilishi va tarqalishi» (The Structure and Distribution of Coral Reefs, 1842) va boshqa asarlarida bayon etdi. Darvin ilmiy adabiyotda birinchi bo‘lib tasvirlagan qiziqarli tabiat hodisalaridan biri o‘ziga xos muz shakllari — «tavba qilayotgan qorlar (penitentes)» bo‘lib, ular muzliklar yuzasida, jumladan And tog‘larida.

Sayohatdan avval Darvin Fitsroy bilan uchrashgan. Keyinchalik kapitan o‘sha uchrashuvni eslar ekan, Darvin burnining shakli tufayli rad etilish xavfi juda katta bo‘lganini aytgan. Lafater ta’limoti tarafdori sifatida u kishining fe’l-atvori bilan tashqi qiyofasi o‘rtasida bog‘liqlik bor deb ishongan va Darvindek burunli odamda sayohatni amalga oshirish uchun yetarli g‘ayrat va qat’iyat bo‘lishiga shubha qilgan. Garchi «Fitsroyning fe’li juda og‘ir bo‘lsa-da», «u ko‘plab olijanob fazilatlarga ega edi: burchiga sodiq, nihoyatda saxiy, jasur, qat’iyatli, bitmas-tuganmas kuch-g‘ayratli va qo‘l ostidagi barcha kishilarning samimiy do‘sti edi». Darvinning o‘zi ham kapitanning unga munosabati juda yaxshi bo‘lganini qayd etgan, «ammo uning bilan, ayniqsa, uning kajutasida bir stolda ikkimiz birga tushlik qilishimizga to‘g‘ri kelgan sharoitda, chiqishib ketish qiyin edi. Bir necha marta janjallashdik, chunki u jahli chiqqanida mulohaza yuritish qobiliyatini butunlay yo‘qotardi». Shunga qaramay, «Bigl»dan yuborgan xabarlaridan birida Fitsroy Bofortga — Darvinning kemaga chiqishiga aloqador kishiga — shunday yozgan: «Menimcha, stolimdagi hamrohim kemadagi joyi uchun ortig‘i bilan haq to‘laganiga qo‘shilasiz». Biroq ular o‘rtasida siyosiy qarashlar bo‘yicha jiddiy kelishmovchiliklar bor edi. Fitsroy qat’iy konservator, qora tanlilar qulligining himoyachisi bo‘lib, Angliya hukumatining mustamlakachilik siyosatini qo‘llab-quvvatlardi. Chuqur dindor va cherkov aqidalari tarafdori bo‘lgan Fitsroy Darvinning turlar o‘zgarmasligi haqidagi shubhalarini tushuna olmasdi. Keyinchalik u Darvin «Turlarning kelib chiqishi».

1838—1841-yillarda Darvin London geologiya jamiyatining kotibi bo‘lgan. 1839-yilda u uylandi, 1842-yilda esa er-xotin Londondan Daunga (graflik: Kent), ular shu yerda doimiy yashay boshladi. Bu yerda Darvin olim va yozuvchiga xos sokin, tartibli hayot kechirdi. Darvin Daun (graflik: Kent) 19-aprel 1882-yilda vafot etdi. U Londondagi Vestminster abbatligida — Buyuk Britaniyaning atoqli arboblari dafn etiladigan maskanda dafn etilgan.

Qaytib kelganidan ko‘p o‘tmay Darvin «Bigl kemasida tabiatshunosning dunyo bo‘ylab sayohati» degan qisqartirilgan nom bilan mashhur bo‘lgan kitobini (1839) nashr etdi. Kitob katta muvaffaqiyat qozondi va uning ikkinchi, kengaytirilgan nashri (1845) Yevropaning ko‘plab tillariga tarjima qilinib, qayta-qayta chop etildi. Darvin besh jildli «Sayohat zoologiyasi» (1842) monografiyasini yozishda ham ishtirok etdi. Zoolog sifatida u tadqiqot obyekti qilib mo‘ylovoyoqli qisqichbaqasimonlarni tanladi va ko‘p o‘tmay bu guruh bo‘yicha dunyodagi yetakchi mutaxassisga aylandi. «Mo‘ylovoyoqli qisqichbaqasimonlar» (Monograph on the Cirripedia, 1851—1854) nomli to‘rt jildli monografiyani yozib nashr qildi; undan zoologlar hozirgacha foydalanadilar.

Darvin 1837-yildan boshlab kundalik yuritdi. Unga uy hayvonlari zotlari, o‘simlik navlari haqidagi ma’lumotlarni hamda tabiiy tanlanish bo‘yicha fikrlarini yozib bordi. 1842-yilda turlarning kelib chiqishi haqidagi dastlabki ocherkini yozdi. 1855-yildan boshlab Darvin amerikalik botanik A. Grey bilan xat yozishib turdi va ikki yil o‘tgach, unga o‘z g‘oyalarini bayon etdi. Ingliz geologi va tabiatshunosi Ch. Layellning ta’sirida Darvin 1856-yilda kitobining uchinchi, kengaytirilgan variantini tayyorlashga kirishdi. 1858-yil iyunida, ish yarmiga yetganida, ingliz tabiatshunosi A. R. Uollesdan uning maqolasi qo‘lyozmasi ilova qilingan xat oldi. Darvin unda o‘zining tabiiy tanlanish nazariyasi qisqacha bayon etilganini ko‘rdi. Ikkala tabiatshunos bir-biridan mustaqil va bir vaqtning o‘zida deyarli bir xil nazariyani ishlab chiqqan edi. Ikkalasiga ham T. R. Maltusning aholi haqidagi asari ta’sir ko‘rsatgan, ikkalasi Layell qarashlari bilan tanish bo‘lgan, orollar guruhlarining hayvonot va o‘simlik dunyosi hamda geologik tuzilishini o‘rganib, ularda yashovchi turlar orasida sezilarli farqlarni aniqlagan. Darvin Uollesning qo‘lyozmasini o‘z ocherki, shuningdek, o‘z ishining ikkinchi varianti qoralamalari (1844) va A. Greyga yo‘llagan xati nusxasi (1857) bilan birga Layellga yubordi. Layell ingliz botanigi Jozef Hukerdan maslahat so‘radi va ular 1-iyul 1858-yilda Londondagi Linney jamiyatiga ikkala ishni («Turlarning o‘zgaruvchanlikka moyilligi haqida»).

»). 1859-yilda Darvin «Tabiiy tanlanish yo‘li bilan turlarning kelib chiqishi yoxud hayot uchun kurashda qulay irqlarning saqlanib qolishi haqida» (On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life) asarini nashr qildi. Unda o‘simliklar va hayvonlar turlarining o‘zgaruvchanligini, ularning avvalgi turlardan tabiiy kelib chiqishini ko‘rsatdi. 1250 nusxalik dastlabki tiraj ikki kun ichida butunlay sotib bo‘lindi. Kitob hozirgacha nashr etilib, sotilmoqda.

Darvin 1868-yilda o‘zining evolyutsiyaga bag‘ishlangan — ««Xonaki sharoitda hayvonlar va o‘simliklarning o‘zgarishi»» (The Variation of Animals and Plants under Domestication) asarini nashr etdi. Unda organizmlar evolyutsiyasiga oid ko‘plab misollar keltirilgan. 1871-yilda Darvinning yana bir muhim asari — «Insonning kelib chiqishi va jinsiy tanlanish» (The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex) chop etildi. Unda Darvin insonning hayvonlardan (maymunsimon ajdodlardan) tabiiy kelib chiqqanini tasdiqlovchi dalillarni keltirdi. «Turlarning kelib chiqishi» 1859-yilda, «Insonning kelib chiqishi» esa 1871-yilda chop etilgan, holbuki bu ishlar mazmunan o‘zaro bog‘liq. Taniqli antropolog Yakov Yakovlevich Roginskiy bu asarlar orasidagi uzoq tanaffusni bir necha omil, jumladan olimga nisbatan jamoatchilik hujumlari ehtimoli bilan izohlagan: chunki zamondoshlari hayvonlar va insonning qon-qarindoshligini inson qadr-qimmatini kamsitish va axloqsizlik deb hisoblashgan.

Darvinning keyingi davrdagi boshqa mashhur asarlaridan «Orxideyalarning changlanishi» (The Fertilization of Orchids, 1862), «Inson va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanishi» (The Expression of the Emotions in Man and Animals, 1872), «O‘simliklar dunyosida chetdan changlanish va o‘z-o‘zidan changlanishning ta’siri» (The Effects of Cross- and Self-Fertilization in the Vegetable Kingdom, 1876).

Darvinning so‘nggi monografiyasi^[ingl.] uning yomg‘ir chuvalchanglari haqidagi 1837-yilda boshlangan tadqiqotlarini yakunladi. Darvin bir qator, shu jumladan o‘nlab yillar davom etgan tajribalarda bu umurtqasizlarning tuproqning ustki qatlamini shakllantirish, uning tarkibi va tuzilishini o‘zgartirish, shuningdek, yer yuzasidagi buyumlarni asta-sekin ko‘mishda hal qiluvchi rol o‘ynashini ko‘rsatdi. Darvin birinchi bo‘lib bu chuvalchanglarning (ko‘payish xatti-harakatlaridan tashqari), oziqlanishi va ozuqa tanlashini, inlarining tuzilishini hamda tashqi ta’sirlarga sezgirligini batafsil tasvirladi. Aynan uning ishlari tufayli tuproqda yashovchi oligoxetalarning ekologik ahamiyati tushunarli bo‘ldi. Ungacha ko‘pchilik ularni ahamiyatsiz jonivorlar, hatto zararkunandalar deb hisoblar edi. Bu kitob 1882-yildayoq rus tilida bir vaqtda ikki tarjimada chiqdi: M. A. Menzbir («Yomg‘ir chuvalchanglari faoliyati natijasida o‘simlik qatlami hosil bo‘lishi va ularning turmush tarzini kuzatish») va M. Lindeman («Yomg‘ir chuvalchanglari tomonidan tuproq qatlami hosil bo‘lishi va ularning turmush tarzi kuzatuvlari»).