Inson — biologik va ijtimoiy mavjudotbo‘lib, ma’lum bo‘lgan biologik turlar orasida eng rivojlangan intellekt va ongga ega. U ijtimoiy-tarixiy faoliyat va madaniyat yaratuvchisidir. Biologik jihatdan hozirgi barcha odamlar Aqlli odam (lot. Homo sapiens ) turiga mansubdir. U gominidlar oilasiga, quruqburun maymunlar — lot. Haplorhinikenja turkumiga va primatlarturkumiga kiradi. Inson Yerda uzoq davom etgan evolyutsion jarayon — antropogeneznatijasida shakllangan. Hozirgi insonni boshqa hayvonlardan ajratib turuvchi o‘ziga xos belgilar — doimiy ikki oyoqda tik yurish, yuksak darajada rivojlangan bosh miya va tafakkur, shuningdek, aniq va ravon nutqdir.

«Inson» tushunchasini ta’riflashning kamida to‘rtta yondashuvini ajratish mumkin: inson hayvonlarning tabiiy sistematikasi doirasida — lot. Homo sapiens; inson — tirik tabiat doirasidan chiqadigan va ma’lum darajada unga qarama-qarshi turadigan mavjudot; inson — «insoniyat» ma’nosida; inson — individ, shaxs. Shuningdek, Odam (lot. Homo) — biologik urug‘ningilmiy nomi bo‘lib, unga Homo sapiensdan tashqari, qirilib ketgan bir qancha turlar ham kiradi; ularning ayrimlari Homo sapiensning ajdodlaridir. Kundalik, diniy va falsafiy tasavvurlarda, ilmiy ma’lumotlarga zid ravishda, inson maymunlar va umuman hayvonlar qatoridan chiqarib tashlanadi.

Hozirgi anatomik tuzilishga ega inson (lot. Homo sapiens sapiens) taxminan 300 000 yil avval Afrikadapaydo bo‘lib, Geydelberg odamidan (yoki Rodeziya odamidan) kelib chiqqan, keyinchalik Afrikadan boshqa hududlarga ko‘chib tarqalgan, boshqa odam turlari bilan asta-sekin aralashgan va ularning o‘rnini egallagan. Zamonaviy odamga xos xulq-atvor odamlar tomonidan taxminan 160 000-60 000 yil avval namoyon etila boshlangan. Neolit inqilobi, G‘arbiy Osiyoda taxminan 13 000 yil avval boshlangan bo‘lib,o‘troq jamoalarning keng tarqalishiga olib keldi. Bunday jamoalar ko‘chmanchi turmush tarzidan (chorvachilik va terimchilik) dehqonchilikkao‘tgan. Dehqonchilikka o‘tish ortiqcha mahsulotpaydo bo‘lishiga yordam berdi. Ortiqcha mahsulotning yuzaga kelishi va oziq-ovqat ishlab chiqarishdan bo‘shagan kishilar jamiyatning uzoq davom etgan taraqqiyotiga asos soldi; bu jarayon sinflarga bo‘lingan jamiyat va davlatning shakllanishiga olib keldi.

Inson o‘zini va atrofdagi olamni o‘rganadi hamda o‘zgartiradi, madaniyat va o‘z tarixini yaratadi. Insonning mohiyati, uning kelib chiqishi, hayotdagi vazifasi va olamdagi o‘rni azaldan falsafa, din, fan va san’atning asosiy muammolari bo‘lib kelgan va hozir ham shunday.

Tadqiqotlarda DNK ketma-ketliklarini taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, hozir yashayotgan turlar orasida insonga eng yaqin qarindoshlar — ikki turdagi shimpanze (oddiy shimpanze va bonobo). Filogenetik tarmoq, hozirgi inson (Homo sapiens) kelib chiqishiga olib kelgan bo‘lib, boshqa gominidlardan 6—7 million yil avval ( miotsen davrida) ajralib chiqqan. Bu tarmoqning boshqa vakillari (asosan, avstralopiteklar va Homourug‘iga mansub bir qator turlar) hozirgacha saqlanib qolmagan.

Hozirgi inson ( Homo sapiens )ning nisbatan ishonchli aniqlangan eng yaqin ajdodi Homo erectus hisoblanadi. Bevosita ajdod sifatida esa Geydelberg odami yoki Rodeziya odami ham ko‘rsatiladi. Neandertal odami, aftidan, hozirgi insonning ajdodi emas, balki unga nisbatan evolyutsiyaning yon tarmog‘iga mansub bo‘lgan. Hozirgi ilmiy qarashlardagi umumiy xulosaga ko‘ra, quyidagi tur — Homo sapiens — Afrikada paydo bo‘lgan, holbuki, Homo heidelbergensis Yevropada paydo bo‘lgan.

Insonning paydo bo‘lishi bir qator muhim anatomik va fiziologik o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan, jumladan:

• Tuzilishdagi o‘zgarishlar: miyaning o‘sishi, xususan, miya bo‘shlig‘i va bosh miya hajmining kattalashishi
• Ikki oyoqda harakatlanish (bipedalizm) va doimiy tik yurish
• Ushlay oladigan qo‘l panjasi
• Pastga siljishi: hiqildoq va tilosti suyagi
• Kichrayishi: jag‘lar, jag‘ mushaklari (bu bosh suyagi miya qismi hajmi va miya massasining ortishiga imkon bergan) hamda qoziq tishlar
• Paydo bo‘lishi: hayz sikli
• Siyraklashishi: tana tuklari.

Genetik polimorfizmlarni mitoxondrial DNKda taqqoslash va qazilma qoldiqlar yoshini aniqlash natijalari shuni ko‘rsatadiki, Homo sapiens taxminan 200 ming yil avval paydo bo‘lgan (taxminan o‘sha davrda «Mitoxondrial Momo Havo» — hozirgi barcha odamlarning ona tomondan eng so‘nggi umumiy ajdodi bo‘lgan ayol yashagan; hozir yashayotgan barcha odamlarning ota tomondan umumiy ajdodi esa «Y-xromosomali Odam Ato» — biroz keyinroq yashagan).

2009 yilda Sara Tishkoff rahbarligidagi Pensilvaniya universiteti olimlari «Science» jurnalida Afrika xalqlarining genetik xilma-xilligini keng qamrovli tadqiq qilish natijalarini e’lon qildi. Ular ilgari taxmin qilinganidek, boshqa guruhlar bilan eng kam aralashgan va eng qadimiy tarmoq bushmenlar hamda koysan tillarida so‘zlashuvchi boshqa xalqlarmansub bo‘lgan genetik guruh ekanini aniqladilar. Ehtimol, aynan shu tarmoq hozirgi butun insoniyatning umumiy ajdodlariga eng yaqin hisoblanadi.

Taxminan 74 ming yil avval juda kuchli vulqon otilishi (taxminan 20-30 yil davom etgan vulqon qishi) oqibatlaridan omon qolgan kichik populyatsiya (qariyb ikki ming kishi), ehtimol, Toba vulqonining Indoneziyadagi otilishidan keyin hozirgi odamlarning Afrikadagi ajdodiga aylangan. Taxminan 60-40 ming yil avval odamlar ko‘chib o‘tgan birinchi hudud — Osiyo; keyinchalik u yerdan ko‘chishlar Yevropaga (40 ming yil avval), Avstraliyaga va Amerikaga (35-15 ming yil avval) tomon davom etgan.

Shu bilan birga, insonning rivojlangan ong, intellektual qobiliyatlar va tilkabi o‘ziga xos xususiyatlari evolyutsiyasini o‘rganish qiyin, chunki ularning o‘zgarishini gominidlar qoldiqlari va ularning faoliyati izlari orqali bevosita kuzatib bo‘lmaydi. Bu qobiliyatlarning evolyutsiyasini o‘rganish uchun olimlar turli fanlarning, jumladan, jismoniy va madaniy antropologiya, zoopsixologiya, etologiya, neyrofiziologiya, genetika ma’lumotlarini birlashtiradilar.

Nutq, din va san’at kabi qobiliyatlar aynan qanday evolyutsiyalashgani hamda ularning Homo sapiensning murakkab ijtimoiy tashkiloti va madaniyati yuzaga kelishidagi roli qanday bo‘lgani hanuz ilmiy munozaralarga sabab bo‘lmoqda.

Antropogenezning yetakchi nazariyalaridan tashqari, insonning kelib chiqishiga oid unchalik mashhur bo‘lmagan, tasdiqlanmagan, hatto ochiqdan-ochiq fantastik farazlar ham ko‘p. Masalan, insonning Janubiy Amerikada paydo bo‘lgani haqidagi faraz. Muqobil farazlarning aksariyati parafandoirasiga kiradi va akademik fan tomonidan rad etiladi.

Hozirgi sistematikada biologik tur Aqlli odam (lot. Homo sapiens) quyidagi urug‘ga mansub: Odamlar (Homo); ushbu tur gominidlar oilasiga, primatlar turkumiga va sutemizuvchilar sinfiga kiradi.

Nisbatan katta bosh miya, besh barmoqli ushlashga moslashgan qo‘l panjasi , yassi tirnoqlar va boshqa barmoqlarga qarama-qarshi qo‘yiladigan bosh barmoq hamda ayrim boshqa xususiyatlar primatlarning ko‘pchiligiga xosdir. Genetika, qiyosiy anatomiya, fiziologiya, molekulyar biologiya, immunogenetika va patologiya tadqiqotlariga ko‘ra, insonning eng yaqin qarindoshlari afrikalik odamsimon maymunlar — shimpanze va biroz kamroq darajada gorillahisoblanadi. Odam va shimpanze DNKsidagi genlarning kamida 98,5 % o‘xshashdir.

Inson tanasi boshqa maymunlarnikidan quyidagi jihatlari bilan farq qiladi:

• oyoqlar ning uzunligi qo‘llarnikidan kattaroq,
• S-simon shaklga ega umurtqa pog‘onasi , bo‘yin va bel qismlarida aniq egilishlar bilan;
• tik yurish bilan bog‘liq ayrim mushaklar va boylamlarning shakli, o‘lchami hamda joylashuvi;
• past va enli chanoq,
• old-orqa yo‘nalishda ko‘krak qafasi ning nisbatan yassi bo‘lishi;
• oyoq kaftining gumbazsimon tuzilishi, undagi yirik va boshqa barmoqlarga yaqinlashgan bosh barmoq va qolgan barmoqlarning kichrayishi;
• qo‘l bosh barmog‘ining qolgan barmoqlarga to‘liq qarama-qarshi qo‘yila olishi;
• barmoq uchlaridagi yaxshi rivojlangan papillyar naqshlar .

Inson miyasi ham ayrim xususiyatlari bilan farqlanadi:

• mutlaq va nisbiy jihatdan juda katta bo‘lishi (uning massasi shimpanze va gorillalar miyasining massasidan o‘rtacha 3—4 baravar katta);
• aniq nutqning rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin bo‘lgan miya sohalarining (peshona, pastki tepa va chakka bo‘laklari) tobora ixtisoslashuvi.

Boshqa primatlardan farqlovchi yana ayrim belgilar mavjud, masalan:

• ovoz hosil qilish apparatining murakkablashuvi bilan bog‘liq anatomik xususiyatlar, jumladan, hiqildoqdagi alohida ovoz mushagi;
• bosh suyagining yuz qismiga nisbatan miya qismining kattalashishi;
• tana tuklari qoplamining siyraklashishi.

Insonning mohiyatini o‘rganishda uni boshqa hayvonlardan farqlovchi ko‘plab belgilar orasidan eng muhim, hal qiluvchi belgini topishga intilishadi; ehtimol, aynan shu belgi oxir-oqibat barcha qolgan xususiyatlarni belgilab berar.

1. Insonning eng mashhur va keng tarqalgan belgisi uning aqlgaegaligi; inson «aqlli odam» (homo sapiens).
2. Insonning yana bir muhim ta’rifi uning mehnat qilish qobiliyati bilan bog‘liq: u homo faber — faoliyat yurituvchi, ishlab chiqaruvchi inson deb ataladi.
3. Keyingi eng muhim belgi — nutqning mavjudligi. Masalan, E. Kassirer insonni homo symbolicus — ramziy inson, ya’ni ramzlaryaratuvchi mavjudot deb ta’riflagan. Ulardan eng muhimi so‘zdir. So‘z insonga boshqalar bilan muloqot qilish imkonini beradi, bu esa real olamni tushunish va undan amalda foydalanishni ancha samarali qiladi.
4. Insonni ijtimoiy mavjudot sifatida tushunish Arastuzamonidan ma’lum; u o‘z davrida buni muhim deb hisoblagan.

Bu insonning mohiyatiga doir ta’riflarning to‘liq ro‘yxati emas. Ularda insonning eng muhim, asosiy xususiyatlari qayd etilgan bo‘lsa-da, ular orasida hamma tomonidan qabul qilingan yagona konsepsiyani yaratish va rivojlantirishga asos bo‘la oladigan, barcha tomonlarni qamrab oluvchi ta’rif yo‘q. Bir tomondan, inson xususiyatlari haqidagi tajribaviy ma’lumotlarga to‘liq mos keladigan, ikkinchi tomondan esa uning rivojlanish yo‘nalishlarini oldindan aytish va mavjudligining mazmunini tushuntirishga imkon beradigan inson tabiati ta’rifini izlash falsafiy tafakkur taraqqiyotining barcha bosqichlarida eng muhim tadqiqot mavzularidan biri bo‘lgan.

Sharq va G‘arb mifologiyasi hamda antik falsafada inson Koinotning ko‘plab sirlarini ochishga yordam beradigan o‘ziga xos kalit sifatida talqin etilgan. Qadimda inson o‘zini atrofdagi tabiatdanajratmagan, atrofdagi dunyoning hayoti bilan bog‘liqligini his qilgan. Bu holat antropomorfizmda — Koinot va unda ta’sir qiluvchi kuchlarni o‘ziga o‘xshash tirik mavjudotlar sifatida beixtiyor tasavvur qilishda aks etgan. Qadimgi mifologiya va falsafada mikrokosmos, ya’ni insonning ichki olami va makrokosmos — insondan tashqaridagi ulkan olamning o‘zaro o‘xshashligi va parallel tuzilishi ko‘rib chiqiladi. «Koinot odami» haqidagi ushbu kosmogonik mifologemaga misollar: Purusha Vedalarda, Skandinaviya mifologiyasida Ymir «Edda»da, Xitoy mifologiyasida Pangu keltiriladi.

Insonni haqiqiy ilmiy ma’noda o‘rganish XIX asrning 2-yarmidan boshlangan. Darvinning 1859 yilda e’lon qilingan tabiiy tanlanish nazariyasi nafaqat antropogenezni bevosita o‘rganish, balki insonshunoslikning boshqa ko‘plab sohalari, jumladan, etnografiya, arxeologiya, psixologiyafanlari taraqqiyotiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Hozirga kelib insonning biologik, ijtimoiy mavjudot va shaxs sifatidagi birorta ham xos jihati maxsus ilmiy tadqiqotlardan chetda qolmagan; juda katta hajmdagi turli ma’lumotlar to‘planib, umumlashtirilgan. Nomida «antropologiya» so‘zi bor ko‘plab fanlar paydo bo‘lgan, masalan: madaniy antropologiya, ijtimoiy antropologiya, siyosiy antropologiya, poetik antropologiya va hokazo.

• Birkner F.^[nem.] Human Race. // The Catholic Encyclopedia. Vol. 12. New York: Robert Appleton Company^[ingl.], 1911.