Inson o‘pkasi
Inson o‘pkasi va nafas olish tizimining sxemasi
Kataloglar
FMA TA98
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Inson o‘pkasi — juft nafas olish a’zosi. O‘pkalar ko‘krak qafasi bo‘shlig‘ining chap va o‘ng yarmida joylashib, ko‘ks oralig‘idagi a’zolar majmuasini (yurak va boshqalar) ikki yon tomondan chegaralaydi. Ular yarimkonus shaklida bo‘lib, asosi diafragma ustida yotadi, uchi esa o‘mrov suyagidan 1—3 sm yuqoriga, yelka usti sohasiga chiqib turadi. O‘pkalarning qovurg‘alarga qaragan yuzasi qavariq (ba’zan ularda qovurg‘alarning izlari bo‘ladi), diafragmaga va ko‘ks oralig‘i a’zolariga qaragan yuzalari esa botiqdir. O‘pkalar orasida joylashgan barcha a’zolar (yurak, aorta va boshqa qator qon tomirlari, traxeya hamda asosiy bronxlar, qizilo‘ngach, timus, nervlar, limfa tugunlari va limfa yo‘llari) ko‘ks oralig‘i (mediastinum) deb ataluvchi tuzilmani tashkil etadi. Har ikkala o‘pkaning ko‘ks oralig‘iga qaragan yuzasida botiqlik — o‘pka darvozasi bor. U orqali bronxlar va o‘pka arteriyasi kiradi, ikkita o‘pka venasi esa chiqadi. O‘pka arteriyasi bronxlar tarmoqlanishiga parallel ravishda shoxlanadi. Chap o‘pkaning ko‘ks oralig‘iga qaragan yuzasida yurakning ancha chuqur izi, oldingi chetida esa yurak o‘ymasi joylashgan. Yurakning asosiy qismi aynan shu yerda — o‘rta chiziqning chap tomonida joylashadi.

O‘ng o‘pka 3 bo‘lakdan, chap o‘pka esa 2 bo‘lakdan iborat. O‘pkaning tayanch tuzilmasini daraxtsimon tarmoqlanadigan bronxlar tashkil etadi. Har bir o‘pka seroz parda — o‘pka plevrasi bilan qoplangan va plevra xaltasida joylashgan. Ko‘krak qafasi bo‘shlig‘ining ichki yuzasi devoriy plevra bilan qoplangan. Har bir plevraning tashqi tomonida bezsimon hujayralar (mezoteliotsitlar) qatlami bo‘lib, ular plevra bo‘shlig‘iga (plevra varaqlari orasidagi tor, tirqishsimon bo‘shliqqa) seroz plevra suyuqligini ajratadi.

Har bir o‘pka bo‘lagi segmentlardan — uchi o‘pka ildiziga qaragan, notekis kesik konus shaklidagi parenxima qismlaridan iborat. Har bir segment segmentar bronx orqali havolanadi va unga o‘pka arteriyasining tegishli tarmog‘i keladi. Bronx va arteriya segment markazida, segmentdan qon olib chiqadigan venalar esa qo‘shni segmentlar orasidagi biriktiruvchi to‘qima to‘siqlarida joylashadi. O‘ng o‘pkada odatda 10 ta segment (yuqori bo‘lakda 3 ta, o‘rta bo‘lakda 2 ta va pastki bo‘lakda 5 ta), chap o‘pkada esa 8 ta segment (yuqori va pastki bo‘laklarda 4 tadan) bo‘ladi.

Segment ichidagi o‘pka to‘qimasi uzunligi 25 mm, kengligi 15 mm bo‘lgan piramidasimon bo‘lakchalardan (lobulalardan) iborat; ularning asosi o‘pka yuzasiga qaragan. Bo‘lakchaning uchiga bronx kirib, ketma-ket tarmoqlanish natijasida unda 18—20 ta oxirgi bronxiolani hosil qiladi. Bu bronxiolalarning har biri o‘pkaning tuzilish va funksional birligi — atsinus bilan tugaydi. Atsinus 20—50 ta respirator bronxioladan iborat bo‘lib, ular alveolyar yo‘llarga tarmoqlanadi; bronxiolalar va alveolyar yo‘llar devori juda ko‘p alveolalar bilan qoplangan. Har bir alveolyar yo‘l oxirgi qismlarga — 2 ta alveolyar xaltachaga tutashadi.

Alveolalar yarimsharsimon bo‘rtmalar bo‘lib, biriktiruvchi to‘qima va elastik tolalardan tashkil topgan. Ularning ichki yuzasi juda yupqa alveolyar epiteliy bilan qoplangan, tashqi tomoni esa zich qon kapillyarlari tarmog‘i bilan o‘ralgan. Alveolalarda qon bilan atmosfera havosi o‘rtasida gaz almashinuvi yuz beradi. Bunda kislorod va karbonat angidrid diffuziya jarayonida qon eritrotsitidan alveolagacha bo‘lgan yo‘lda umumiy diffuziya to‘sig‘ini — alveola epiteliysi, bazal membrana va qon kapillyari devoridan iborat, umumiy qalinligi ko‘pi bilan 0,5 mkm bo‘lgan qatlamni 0,3 s ichida bosib o‘tadi. Alveolalar diametri chaqaloqlarda 150 mkm dan kattalardagi 280 mkm gacha, keksa odamlarda esa 300—350 mkm gacha bo‘ladi. Katta yoshli odamda alveolalar soni 600—700 million, yangi tug‘ilgan chaqaloqda esa 30 dan 100 mln gacha. O‘pkaning nafas olish yuzasi maydoni nafas chiqarilgandagi 30 m² dan chuqur nafas olingandagi 100 m² gacha o‘zgaradi (taqqoslash uchun, inson terisi yuzasining maydoni 1,5—2,3 m²).

Shunday qilib, havo alveolalarga daraxtsimon tuzilma — traxeobronxial daraxt orqali yetib boradi. U traxeyadan boshlanib, asosiy bronxlar, bo‘lak bronxlari, segmentar bronxlar, bo‘lakchalararo, bo‘lakcha va bo‘lakcha ichidagi bronxlar, so‘ngra terminal bronxiolalarga tarmoqlanadi. Terminal bronxiolalardan o‘tgach, havo o‘pkaning nafas olish bo‘limlariga yetib boradi.

Erkaklarda o‘ng o‘pkaning o‘rtacha balandligi 27,1 sm, ayollarda esa 21,6 sm, chap o‘pkaning balandligi esa mos ravishda 29,8 va 23 sm ni tashkil etadi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, sog‘lom o‘pkaning o‘rtacha massasi 374±14 g, eng katta massasi esa 470 g bo‘lgan. Ko‘proq kishilar ishtirokida o‘tkazilgan boshqa o‘lchovlarga ko‘ra, erkaklarda o‘ng o‘pkaning o‘rtacha massasi 455 g, ayollarda 401 g; chap o‘pkaniki esa erkaklarda 402 g, ayollarda 342 g bo‘lgan. Umumiy sig‘im 1290 dan 4080 ml gacha o‘zgarib, o‘rtacha 2680 ml^:370,371.

Bolalarda o‘pka to‘qimasi och pushti rangda bo‘ladi. Kattalarda esa nafas bilan kiradigan ko‘mir va chang zarralari o‘pkaning biriktiruvchi to‘qimali asosida to‘planishi tufayli o‘pka to‘qimasi asta-sekin to‘qroq tus oladi.

O‘pka sezuvchi va vegetativ nervlar hamda limfa tomirlari bilan juda yaxshi ta’minlangan.

Nafas olganda o‘pkadagi bosim atmosfera bosimidan past, nafas chiqarganda esa yuqori bo‘ladi. Shu tufayli havo atmosferadan o‘pkaga kirib, yana tashqariga chiqishi mumkin.

Odatiy, tinch nafas olishda diafragma va tashqi qovurg‘alararo mushaklar ishtirok etadi. Nafas kuchli olinsa, tana va bo‘yinning ayrim qo‘shimcha (yordamchi) mushaklari, jumladan orqaning keng mushaklari, trapetsiyasimon mushaklar, to‘sh-o‘mrov-so‘rg‘ichsimon mushaklar va boshqalar ham ishga tushadi. Nafas olganda diafragma pastga tushadi, qovurg‘alar ko‘tariladi va ular orasidagi masofa ortadi. Odatiy, tinch nafas chiqarish asosan passiv kechadi, bunda ichki qovurg‘alararo mushaklar va qorinning ayrim mushaklari faol ishlaydi. Kuchli nafas chiqarish esa faol jarayon bo‘lib, unda qorinning to‘g‘ri mushaklari, yonbosh-qovurg‘a mushaklari va boshqa mushaklar qatnashadi. Nafas chiqarganda diafragma ko‘tariladi, qovurg‘alar pastga tushadi va ular orasidagi masofa kamayadi.

Nafas olishning bir necha turi mavjud:^{[manba 3798 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

• qovurg‘a orqali yoki ko‘krak bilan nafas olish;
• qorin orqali yoki diafragmal nafas olish;
• aralash nafas olish.

O‘pkaning umumiy sig‘imi 5000 ml ga, tiriklik sig‘imi (eng chuqur nafas olish va chiqarishda) esa 3000—5000 ml va undan ko‘proqqa teng; odatiy nafas olish va chiqarish hajmi taxminan 400—500 ml ni tashkil etadi (bu nafas hajmi deb ataladi). Eng chuqur nafas olishda taxminan 2000 ml havo olinadi. Eng kuchli nafas chiqarishda ham taxminan 2000 ml havo chiqariladi. Eng kuchli nafas chiqarilgandan so‘ng o‘pkada taxminan 1500 ml havo qoladi. U o‘pkaning qoldiq hajmi deb ataladi. Tinch nafas chiqarilgandan keyin o‘pkada taxminan 3000 ml havo saqlanib qoladi. Bu havo hajmi o‘pkaning funksional qoldiq sig‘imi (FQS) deb ataladi. O‘pkaning funksional qoldiq sig‘imi tufayli alveolyar havoda kislorod bilan karbonat angidrid miqdorlari nisbati nisbatan doimiy saqlanadi, chunki FQS nafas hajmidan bir necha baravar katta. Nafas hajmining faqat taxminan 2⁄3 qismi alveolalarga yetib boradi; bu ko‘rsatkich alveolyar ventilyatsiya hajmi deb ataladi. O‘pka hajmini o‘lchash diagnostik muolajasi (spirometriya) maxsus asbob — spirometr yordamida o‘tkaziladi; bunda odam nafas bilan chiqargan havo shu asbobdan o‘tkaziladi.

Nafas olishni nafas olish markazi boshqaradi. Ba’zi retseptor maydonlari nafas olish markazi sohasida, uzunchoq miya bilan keyingi miya chegarasida joylashgan. Nafas olishni boshqaruvchi retseptorlar qon tomirlarida (xemoretseptorlar — karbonat angidrid va kamroq darajada kislorod konsentratsiyasiga sezgir retseptorlar), bronxlar devorlarida (baroretseptorlar — bronxlardagi bosimga sezgir retseptorlar) joylashgan. Ayrim retseptor maydonlari karotid sinusda (tashqi va ichki uyqu arteriyalari ajraladigan joyda) joylashadi.

Shuningdek, simpatik va parasimpatik nerv tizimlari ham bronxlar bo‘shlig‘i kengligini o‘zgartira oladi.

O‘pka atmosfera va qon o‘rtasidagi gaz almashinuvini ta’minlashdan iborat asosiy vazifasidan tashqari, inson (va boshqa sutemizuvchilar) organizmida yana bir qator funksiyalarni bajaradi:

• Qonning pH ko‘rsatkichini o‘zgartirish, karbonat angidridning parsial bosimi o‘zgarishini yengillashtirish.
• Gormonal o‘zgarish: angiotenzin I dan angiotenzin II hosil bo‘lishi (angiotenzinni aylantiruvchi ferment ta’sirida).
• Yurak uchun amortizator vazifasini bajarish va yurakni zarbalardan himoya qilish.
• Bronx sekretiga immunoglobulin-A va mikroblarga qarshi birikmalarni ajratish orqali organizmni nafas yo‘llari infeksiyalaridan himoyalash. Bronx shillig‘ida mikroblarga qarshi ta’sirga ega glikoproteinlar mavjud. Ulardan ayrimlari: mutsin, laktoferrin, lizotsim, laktoperoksidaza.
• Kiprikchali epiteliy bronxlarni havo-tomchi yo‘li bilan yuqadigan infeksiyalardan himoya qiluvchi muhim tizimdir. Nafas bilan kirgan havodagi chang zarralari va bakteriyalar nafas yo‘llari shilliq qavati yuzasidagi shilliq qatlamga tushadi. Epiteliy yuzasini qoplagan kiprikchalarning tebranuvchi harakati ularni yuqoriga, halqum tomon siljitadi.
• Ovoz tovushlarini hosil qilish uchun havo oqimini ta’minlash.
• O‘pka organizmda qon zaxirasi vazifasini ham bajaradi. O‘pkadagi qon hajmi taxminan 450 millilitr bo‘lib, bu butun qon aylanish tizimidagi umumiy qon hajmining o‘rtacha 9 foizini tashkil etadi. Ushbu miqdor me’yordagi hajmdan ikki baravar ko‘payishi yoki kamayishi mumkin. Qon aylanishining katta doirasida qon ketishi tufayli yuzaga kelgan yo‘qotish o‘pkadan qon tomirlar tizimiga qon chiqarilishi hisobiga qisman qoplanishi mumkin.
• Termoregulyatsiya — alveolalar yuzasidagi suvning nafas bilan chiqariladigan havoga bug‘lanishi hisobiga (bu jarayon odamdan ko‘ra ter bezlari bo‘lmagan hayvonlar uchun muhimroq).

Nafas olish a’zolari aktinomikoz, aspergillyoz, gripp, kandidamikoz, o‘tkir respirator kasalliklar, sil, zaxm va boshqa infeksiyalar bilan zararlanishi mumkin. OITSda rivojlanishi mumkin bo‘lgan kasallik — pnevmotsistoz.

O‘pkani zararlaydigan parazitar kasalliklar qatoriga o‘pka akariazi, alveokokkoz, askaridoz, metastrongilyoz, paragonimoz, strongiloidoz, tominksoz, tropik o‘pka eozinofiliyasi, shistosomoz, exinokokkoz va boshqalar kiradi.

Boshqa patologiyalar orasida o‘pkaning turli rivojlanish nuqsonlari (ageneziya, aplaziya, gipoplaziya, o‘pkaning tug‘ma mahalliy emfizemasi va boshqalar), oqmalar, pnevmopatiyalar, onkologik kasalliklar (o‘pka saratoni, kistalar), irsiy kasalliklar (masalan, mukovissidoz) va boshqalar uchraydi. Shikastlanish oqibatida quyidagi asoratlar yuzaga kelishi mumkin: ko‘krak qafasi devori tomirlari shikastlanganda gemotoraks, o‘pka to‘qimasi shikastlanganda esa pnevmotoraks.

O‘pka kasalliklariga moyillikni oshiruvchi omillar: chekish, chiqindi gazlardan zaharlanish va zararli ishlab chiqarish sharoitida ishlash (pnevmokoniozlar).

Shuningdek qarang: bronxial astma, bronxit, o‘pka yuragi, pnevmoniya.

Inson o‘pkasining boshlang‘ich tuzilmalari homila ichidagi rivojlanishning uchinchi haftasida shakllana boshlaydi. To‘rtinchi haftada ikkita bronx-o‘pka kurtagi paydo bo‘ladi va ular keyinchalik mos ravishda bronxlar hamda o‘pkalarga aylanadi. Bronx daraxti beshinchi haftadan to‘rtinchi oygacha shakllanadi. To‘rtinchi-beshinchi oylarda nafas olish bronxiolalari vujudga keladi, dastlabki alveolalar paydo bo‘ladi va atsinuslar shakllanadi. Tug‘ilish paytiga kelib, o‘pka bo‘laklari, segmentlari va bo‘lakchalarining soni katta yoshli odamdagiga mos bo‘ladi.

Biroq o‘pkaning rivojlanishi tug‘ilgandan keyin ham davom etadi. Hayotning birinchi yilida bronx daraxti bir yarim-ikki baravar kattalashadi. Keyingi jadal o‘sish davri balog‘atga yetish davriga to‘g‘ri keladi. Alveolyar yo‘llarning yangi tarmoqlari hosil bo‘lishi 7 yoshdan 9 yoshgacha, alveolalarning shakllanishi esa 15 yoshdan 25 yoshgacha yakunlanadi. 20 yoshga kelib o‘pka hajmi yangi tug‘ilgan chaqaloqnikidan 20 baravar katta bo‘ladi. 50 yoshdan so‘ng o‘pkaning yoshga bog‘liq asta-sekin involyutsiyasi (orqaga rivojlanishi) boshlanadi, bu jarayon 70 yoshdan keyin kuchayadi.

• Pyatin V. F. 8-bob. Nafas olish // Inson fiziologiyasi / V. M. Pokrovskiy, G. F. Korotko. — M.: Meditsina, 1998. — J. 1. — B. 401—442. — 448 b. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-225-009-603.
• Shmalgauzen I. I. Nafas olish a’zolari // Umurtqali hayvonlarning qiyosiy anatomiyasi asoslari. — 4-nashr. — M.: Sovetskaya nauka, 1947. — B. 330—349..
• Nafas olishning klinik fiziologiyasi bo‘yicha qo‘llanma / L. L. Shik va N. N. Kanayev tahriri ostida. — L., 1980.
• Jon B. Uest. Nafas olish fiziologiyasi. Asoslari = Respiratory Physiology—The Essentials.. — 3-nashr. — M.: Mir, 1988.