Qo‘ziqorin — kundalik nutqda qo‘llanadigan nom bo‘lib, meva tanalari zamburug‘lar-makromitsetlarni anglatadi. Hozirgi ilmiy tasavvurlarga ko‘ra, zamburug‘lar tirik tabiatning mustaqil olami sifatida ajratiladi — lot. Fungi. Yirik meva tanalarini hosil qiluvchi zamburug‘lar yuksak zamburug‘lar (Dikarya) kenja olamiga kiradi; unda ikkita bo‘lim — askomitsetlar (Ascomycota), ya’ni xaltachali zamburug‘lar va bazidiomitsetlar (Basidiomycota) ajratiladi. Amaliy jihatdan zamburug‘lar yeyiladigan, yeyilmaydigan va zaharli qo‘ziqorinlarga bo‘linadi. «Qo‘ziqorin» deb turli mikroorganizmlar, asosan achitqilar (saxaromitsetlar) va sut kislotasi bakteriyalaridan tashkil topgan, ichimliklar olishda bijg‘itish yo‘li bilan ishlatiladigan jelesimon massaga ham aytiladi, masalan, choy zamburug‘i, kefir zamburug‘i.
Nomlanishi
Slavyan tillarida
Rus tilida ham zamburug‘lar olami vakillari, ham kundalik ma’nodagi «qo‘ziqorinlar» bitta so‘z bilan ifodalanadi. Ko‘plab tillarda ilmiy tushuncha uchun alohida so‘zlar mavjud; ilmiy atama ko‘pincha lotin tilidan o‘zlashgan bo‘ladi. Masalan, ingliz tilida zamburug‘lar olamining vakili fungus so‘zi bilan, kundalik tushuncha esa — mushroom yoki toadstool.
Ruscha grib, ukr. гриб, belarus. грыб, polyak. grzyb, quyi lujits. grib, yuqori lujits. hrib, chex. hřib, slovak. hríb, sloven. grȋb so‘zlari qadimgi umumslavyan tilidagi umumslavyan. *gribъ so‘ziga borib taqaladi; uning etimologiyasi borasida bahslar mavjud. Bir qarashga ko‘ra, u *grebti («kuramoq») fe’lining takroriy shakli bo‘lgan *gribati («qazimoq») fe’lidan kelib chiqqan. Bunday talqinda grib «yerdan otilib chiqadigan, unib chiqadigan narsa» degan ma’noni anglatadi. Ikkinchi qarashga ko‘ra, *gribъ so‘zi *glei- («shilimshiq») o‘zagidan kelib chiqqan (qiyoslang: litva. gléima «shilimshiq»). Bu talqinni tanqid qiluvchilar uni fonetik jihatdan ishonchsiz deb hisoblaydi. Uchinchi, fonetik jihatdan ham ishonchsiz talqinga ko‘ra, *gribъ so‘zi *gъrbъ («bukri, do‘nglik») bilan bog‘liq.
Ayrim rus va ukrain shevalarida barcha qo‘ziqorinlar guby deb ataladi (qiyoslang: ukr. губа — daraxt zamburug‘i), biroq bu nom ko‘proq ayrim po‘kak zamburug‘larining xalq orasidagi «guby», «gubki» nomlariga tegishli. Bu so‘z rus. губа va litva. gumbas («g‘udda, shish, o‘simta») so‘zlari bilan qarindosh.
Roman va german tillarida
Fransuzcha champignon («qo‘ziqorin») so‘zi qadimgi fransuz. champignuel (← *canpegneus shaklidan kelib chiqqan va so‘zma-so‘z «qishloq joy mahsuloti» degan ma’noni anglatadi («qishloq joy» — fransuz. campagne so‘zi kechki lotin. campaniadan kelib chiqqan). champignon so‘zi boshqa tillarga ham o‘zlashgan, masalan, ispan. champiñón («qo‘ziqorin», «yeyiladigan qo‘ziqorin»), rus. shampinyon.
Inglizcha mushroom (eskirgan shakllari — mushrom, muscheron, mousheroms, musserouns va boshqalar), odatda yeyiladigan qo‘ziqorinni (ba’zan har qanday makromitsetni) bildiradi va fransuz. mousseron so‘zidan kelib chiqqan. U qo‘ziqorinlarning odatiy o‘sish joylaridan biri — mox orasini anglatadi (fransuzcha mousse — «mox»). Bu so‘zning kechki lotin yoki lotingacha bo‘lgan davrdan kelib chiqqanligi haqidagi qarashlar ham mavjud.
Ingliz tilida «zaharli qo‘ziqorin», «poganka», ba’zan esa har qanday qo‘ziqorin — toadstool bo‘lib, so‘zma-so‘z «qurbaqa kursisi» degani; niderland va nemis tillarida shunga o‘xshash atamalar mavjud: niderland. padde(n)stoel, nemis. Krötenschwamm (so‘zma-so‘z «qurbaqa gubkasi»). Zaharli qo‘ziqorinlarning qurbaqa bilan bog‘liq nomlari boshqa Yevropa tillarida ham uchraydi. toadstool so‘zining kelib chiqishi haqida ikki taxmin bor: 1) zaharli (yoki qadimda zaharli deb hisoblangan) qurbaqalar, 2) fonetik-semantik muvofiqlik nemischa Todesstuhl — «o‘lim kursisi» so‘zi bilan. Etnomikolog R. Vasson fikricha, qurbaqalar bilan qiyoslash qadimda ham amfibiyalar, ham gallyutsinogen qo‘ziqorinlar «sehrgarlik» bilan bog‘liq butparast marosimlarda ishlatilgani tufayli paydo bo‘lgan.
Ingliz tilining turli shevalarida mushroom va toadstool so‘zlarining ma’noviy munosabati turlicha. Masalan, AQSHda toadstools faqat zaharli qo‘ziqorinlarni bildiradi, Buyuk Britaniyada esa barcha qo‘ziqorinlarni; mushrooms esa britaniyaliklar uchun yeyiladigan toadstools.
Nemischa Pilz («qo‘ziqorin») qadimgi yuqori nemis. buliz hamda keyingi bülez, bülz shakllari orqali lot. boletus so‘zidan kelib chiqqan (qadimgi Rimda bu nom oq qo‘ziqoringa emas, Sezar qo‘ziqoriniga nisbatan ishlatilgan). Nemischa Schwamm («gubka») yog‘ochda o‘sadigan zamburug‘lar uchun qo‘llanadi (sinonimi — Baumpilz, so‘zma-so‘z «daraxt qo‘ziqorini»). Schwamm so‘zi umumgerman. swampaz so‘ziga borib taqaladi; u, ehtimol, umumslavyan. gǫba («lab») so‘ziga qarindosh.
Ilmiy tasnifi
.jpg) |
 |
| Bazidiyali zamburug‘ (quloqsimon aurikulyariya) |
Xaltachali zamburug‘ (baland smorchok) |
 |
 |
| Bazidiyalar | Xaltachalar |
Dastlabki taksonomik tasniflar faqat meva tanalarining anatomik ma’lumotlariga asoslangan. Biroq tashqi belgilar bilangina turlar o‘rtasidagi haqiqiy qarindoshlik darajasini aniqlash juda qiyin. Shu sababli XIX asr o‘rtalaridayoq mikroskopik tuzilishni hisobga olgan tizimlar paydo bo‘ldi. Ammo turli taksonlar o‘rtasidagi qarindoshlik aloqalarini to‘liq aks ettiruvchi tabiiy tizimni yaratish imkoniyati XX asrning so‘nggi choragidagina, genosistematika va molekulyar filogenetika — DNKni o‘rganishga asoslangan usullar paydo bo‘lgach yuzaga keldi. XXI asr boshlarida zamburug‘larning barcha taksonomik tasnifi qayta ko‘rib chiqila boshladi.
Bevosita sporalar, ni ishlab chiqaruvchi organlarning mikroskopik tuzilishiga ko‘ra yuksak zamburug‘lar ikkita bo‘lim — ga bo‘linadi: askomitsetlar, ya’ni xaltachali zamburug‘lar va bazidiomitsetlar, ya’ni bazidiyali zamburug‘lar. Askomitsetlarda sporalar xaltachalar yoki asklar deb ataladigan maxsus hujayralar ichida hosil bo‘ladi; bazidiyali zamburug‘larda esa sporalar bazidiyalar.
deb ataladigan tuzilmalarning tashqi yuzasida hosil bo‘ladi. Xaltachali makromitsetlarning aksariyati petsitsomitsetlar sinfiga mansub. Bu sinfga bir nechta oilaga (taxminan 20 ta) bo‘lingan bitta turkum kiradi. Ulardan qo‘ziqorin teruvchilarga smorchokdoshlar (smorchoklar va qalpoqchalar), lopastnikdoshlar (strochoklar) hamda tryufeldoshlar vakillari yaxshi tanish. Ayrim hududlarda (Shimoliy Afrika, Janubi-g‘arbiy Osiyo) terfeziydoshlar.
oilasiga mansub «cho‘l tryufellari» talabgir. Bazidiyali makromitsetlar, jumladan mashhur qalpoqli qo‘ziqorinlar, Agaricomycotina kenja bo‘limiga kiradi. XX asr oxiridan boshlab bu zamburug‘lar tizimi genetik ma’lumotlar asosida qayta ko‘rib chiqilmoqda va katta o‘zgarishlarga uchramoqda; olimlar meva tanasi anatomiyasiga asoslangan tasnifdan voz kechmoqda. Masalan, yomg‘irpo‘sh qo‘ziqorinlar plastinkali qo‘ziqorinlarning yaqin qarindoshi ekanligi aniqlanib, shampinyondoshlar oilasiga kiritildi; boshqa gasteromitsetlar va ayrim plastinkali qo‘ziqorinlar ilgari faqat boletlar turkumiga kiritilgan naychali qo‘ziqorinlar.
qatoriga qo‘shildi. Taksonomik sistematikadan tashqari, genetik qarindoshlik darajasini hisobga olmaydigan boshqa tamoyillarga asoslangan tasniflar ham mavjud. Zamburug‘larning turli guruhlari ekologik tamoyil (qarang: Zamburug‘larning ekologik guruhlari), geografik tarqalishi (qarang: Mikogeografiya) asosida ajratiladi. Tuzilishi va ekologiyasi o‘xshash bo‘lgan ko‘plab eskirgan taksonlar hamon ekomorflar.
Qo‘ziqorinlarning shakli
Odatda «qo‘ziqorinsimon shakl» deganda qalpoqchali va oyoqchali qo‘ziqorinlarning xos shakli tushuniladi, holbuki meva tanalarining shakllari juda xilma-xildir.
- Qalpoqli qo‘ziqorinlar — qalpoqcha oyoqcha ustida joylashgan yoki oyoqchasiz bo‘lib, cheti bilan tik yuzaga birikkan bo‘ladi.
- Yelpig‘ichsimon (masalan, veshenkalar) va guldastasimon, ya’ni ko‘p qalpoqli meva tanalari (qo‘chqor qo‘ziqorini) ham odatda qalpoqli qo‘ziqorinlarga kiritiladi.
- Tuyoqsimon meva tanalari (po‘kak zamburug‘lari).
- Marjonsimon meva tanalari (shoxsimon zamburug‘lar).
- Kosachasimon (qadahsimon) meva tanalari (ko‘pincha xaltachali zamburug‘larda).
- Yulduzsimon meva tanalari (yer yulduzchalari).
- Sharsimon (noksimon) meva tanalari (yomg‘irpo‘sh qo‘ziqorinlar).
- Yoyilib o‘suvchi — biror sirtni qoplagan qobiqsimon qatlam ko‘rinishida.
Meva tanasining o‘sishi va tuzilishi
Qo‘ziqorinlar mitseliy — — vegetativ tanada o‘sadi. U tuproq, yog‘och yoki boshqa substratni qamrab olgan, o‘zaro chirmashgan mikroskopik ipchalar (gifalar)dan iborat. Meva tanalarining hosil bo‘lishi va o‘sishi uchun ko‘pincha muayyan tashqi sharoitlar — havo va substratning harorati va namligi, simbiont organizmlarning mavjudligi zarur (bu, ayniqsa, daraxtlar va boshqa o‘simliklar bilan simbiozda yashaydigan mikoriza hosil qiluvchi zamburug‘lar uchun muhim). Har bir tur o‘ziga xos meva berish sharoitiga ega, shu sababli turli qo‘ziqorinlar turli o‘rmon turlarida va boshqa o‘simliklar jamoalarida, muayyan mavsumlarda paydo bo‘ladi; ularning o‘sishi ob-havo sharoitlariga.
kuchli bog‘liq. Xaltachali zamburug‘larning meva tanasi hosil bo‘lishi mitseliyda askogen deb ataladigan maxsus gifalar paydo bo‘lishidan boshlanadi. Bu gifalar jadal o‘sib, meva tanasini shakllantiradi va spora hosil qiluvchi tuzilmalar — xaltachalarni hosil qiladi. Bazidiyali zamburug‘larning mitseliysida dastlab o‘lchami 1—2 millimetrdan oshmaydigan «murtaklar» paydo bo‘ladi; ular primordiylar deb ataladi. Primordiylar uzoq vaqt tinim holatida qolishi, ya’ni rivojlanmasligi, qulay sharoit yuzaga kelgach esa tezda meva tanasiga aylanishi mumkin. Odatda meva tanasi qisqa muddat — bir necha kun, ba’zan bir necha soat yashaydi va sporalar hosil bo‘lgandan keyin parchalanadi. Ammo uzoq yashaydigan zamburug‘lar ham mavjud: ular qattiq, yog‘ochsimon tuzilishga ega bo‘lib, bir necha yil davomida o‘sishi va yillik halqalar hosil qilishi mumkin. Bunday meva tanalari ko‘plab po‘kak zamburug‘lariga xos.
Meva tanalari yopiq va ochiq tuzilishga bo‘linadi. Birinchisida spora hosil qiluvchi qatlam meva tanasining ichida joylashadi; sporalar faqat yetilgach, tashqi qobiq qisman yoki butunlay yemirilgandan keyin tarqaladi. Ochiq tuzilishdagi meva tanalarida yupqa spora hosil qiluvchi qatlam — gimeniy — sirt yuzasida joylashadi, sporalar undan yetilishi bilan ajralib chiqadi.
Xaltachali zamburug‘larning yopiq meva tanalari kleystotetsiylar, ochiqlari esa apotetsiylar deb ataladi. Kleystotetsiylar odatda mikroskopik o‘lchamda bo‘ladi va ularni hosil qiladigan zamburug‘lar makromitsetlarga kiritilmaydi. Biroq bir necha santimetrli ulkan kleystotetsiylar ham bor, masalan, yeyilmaydigan «bug‘u tryufeli» yoki donador elafomitses. Haqiqiy tryufellar ham tashqi ko‘rinishidan kleystotetsiylarga o‘xshaydi, ammo ularning meva tanalari dastlab ochiq shakllanib, keyin gimeniy burmalari bilan to‘lgan yopiq «tugunak»ka aylanadi, ya’ni aslida shakli o‘zgargan apotetsiylardir. Boshqa apotetsiylar disk, likopcha yoki kosa shaklida bo‘ladi, shuning uchun bunday zamburug‘lar diskomitsetlar deb ataladi. Meva tanasining hosil bo‘lish usuliga ko‘ra tryufellar, shuningdek smorchokdoshlar va gelvelladoshlarning ochiq meva tanalari ham diskomitsetlarga kiradi, garchi ularning shakli diskdan farq qilsa ham. Disksimon zamburug‘larning gimeniyi diskning ustki yuzasida yoki ochiq «kosa» ichida, smorchok va strochoklarda esa ustki qismning tashqi yuzasida bo‘ladi; bu qism ko‘pincha «qalpoqcha» deb ataladi, ammo qat’iy ma’noda bu zamburug‘lar qalpoqli qo‘ziqorinlarga kirmaydi.
Meva tanasi yopiq tuzilishga ega bazidiomitsetlar gasteromitsetlar, ochiq tuzilishdagilari esa gimenomitsetlar.
Oziq-ovqatda qo‘llanilishi
Yeyiladigan qo‘ziqorinlar
Masalan, siroyejkalar, oq, gruzdlar, qayin qo‘ziqorini va boshqalar ishlov berilgach iste’mol qilinadi. Oziq-ovqat uchun qo‘ziqorinlar yetishtiriladi, xuddi qishloq xo‘jaligi ekinlari kabi, yoki tabiiy o‘sadigan joylardan terib olinadi.
Qo‘ziqorin terish, ya’ni «qo‘ziqorin ovi», ko‘plab mamlakatlarda faol dam olish yoki xobbi.
ning mashhur turidir. Oziq-ovqat sanoatida turli mikroskopik zamburug‘lardan foydalaniladi: ko‘plab achitqi madaniyatlari sirka, spirt va turli alkogolli ichimliklar — vino, aroq, pivo, qimiz, kefir, yogurtlar tayyorlashda, shuningdek non pishirishda. muhim ahamiyatga ega. Mog‘or zamburug‘i madaniyatlari qadimdan pishloq (rokfor, kamamber), shuningdek ayrim vino turlarini (xeres).
) tayyorlashda qo‘llanadi. Qo‘ziqorinlarda xitin ko‘p bo‘lgani uchun ularning oziqlilik qiymati past, organizmda hazm bo‘lishi qiyin. Biroq qo‘ziqorinlarning oziq-ovqatdagi ahamiyati to‘yimliligidan ko‘ra yuqori xushbo‘ylik va ta’m xususiyatlariga bog‘liq. Shu sababli ulardan ziravor, taomga qo‘shimcha sifatida, quritilgan, tuzlangan, marinadlangan yoki kukun holida foydalaniladi.
Zaharli qo‘ziqorinlar
Masalan, ko‘plab muxomorlar odatda oziq-ovqat sifatida ishlatilmaydi, ammo ayrim kishilar ularning ba’zi turlarini maxsus ishlov berib (asosan qayta-qayta qaynatib) iste’mol qiladi. Bunday ishlov har doim ham kutilgan natija bermaydi: hammasi yutilgan toksinlarning dozasi va xususiyatiga, shuningdek inson vazni, individual sezuvchanligi va yoshiga bog‘liq (umuman olganda, bolalar uchun qo‘ziqorinlar kattalarga qaraganda ancha xavfliroq).
Xalq og‘zaki ijodi va e’tiqodlarda qo‘ziqorinlar
Slavyan xalqlari
Slavyanlarning xalq tasavvurlarida qo‘ziqorinlar tabiati noaniq, hayvon va o‘simlik o‘rtasidagi nimadir sifatida ko‘riladi. Bu noaniqlik ularning nopok hodisa sifatida qabul qilinishida, ayniqsa zaharli va yeyilmaydigan qo‘ziqorinlarning xalqona nomlarida aks etadi. Qo‘ziqorinlar begonalar, nopok hayvonlar va o‘simliklar, jinsiy a’zolar hamda hayvonlarning najaslari bilan bog‘lanadi. Xalq e’tiqodlariga ko‘ra, ayrim qo‘ziqorinlar hayvonlar juftlashgan joylarda o‘sib chiqadi. Bunga quyidagi xalqona nomlarni misol keltirish mumkin: it qo‘ziqorini (Saratov viloyati), peslyak («eski qo‘ziqorin» — Smolensk viloyati), Yahudoning qulog‘i (quloqsimon aurikulyariya (Auricularia auricula-judae))[manba 965 kundan beri ko‘rsatilmagan]; slovak. vraní trus («najas»), čertov tabak, židovská brada, ciganská huba[manba 965 kundan beri ko‘rsatilmagan]; polyak. bycze jaja (Buyuk Polsha voyevodaligi), końskie wypierdki, wilcza tabaka (Mazoviya), wilczak (Pomor voyevodaligi), żydawcy (Kichik Polsha voyevodaligi)[manba 965 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Qo‘ziqorinlarning kelib chiqishi haqidagi afsonalar nasroniylik va nasroniylikdan oldingi e’tiqodlar bilan bog‘liq bo‘lib, janubiy va g‘arbiy slavyanlar, ukrainlar va belaruslar orasida uchraydi. Ularda qo‘ziqorinlar chiqindi va so‘lak bilan bog‘liq nopok narsa, boshqa tomondan esa Iso Masih yoki havoriylar tomonidan muqaddas qilingan barakali taom sifatida tasavvur etiladi. Bu rivoyatlarga ko‘ra, qo‘ziqorinlar havoriy Pyotr Iso Masihdan yashirincha yegan va tupurgan don yoki non bo‘laklaridan paydo bo‘lgan; bolgar rivoyatlarida ular samodivalar ziyofatidan qolgan ovqatdir. Polyak rivoyatlariga ko‘ra (Xolmshchina, Krakov povyati), qo‘ziqorinlarni havoriylar Pyotr va Pavel.
ekib, muqaddas qilgan. Qo‘ziqorin terish va iste’mol qilish bilan bog‘liq ko‘plab irimlar, «, «sehrli» amallar va taqiqlar xalq e’tiqodlariga borib taqaladi. Polshada qo‘ziqorin terish avliyolar Pyotr va Pavel kuni (29-iyun) boshlanadi; bu yuqoridagi rivoyatlar bilan bog‘liq. Sloveniyada esa qo‘ziqorin terish «qo‘ziqorin ekadigan» avliyo Primoj kuni (9-iyun) boshlanadi. Rossiyada qo‘ziqorin terish avliyo Tit kuni (25-avgust/7-sentabr) yakunlanadi: «Avliyo Tit so‘nggi qo‘ziqorinni o‘stiradi».
Polyak e’tiqodlariga ko‘ra, Rojdestvo tongida o‘rmonga birinchi bo‘lib qaragan kishi yozda ko‘p qo‘ziqorin topadi; Kul chorshanbasi arafasida karam yegan kishining ham terimi omadli bo‘ladi (Krakov povyati). Qo‘ziqorin terishga borishdan oldin yuvinish kerak, aks holda qo‘ziqorinlar qo‘llarni olov bilan kuydiradi. Ibodat qilish, cho‘qinish mumkin emas — «qo‘ziqorinlar yer ostiga yashirinadi» (Lyublin voyevodaligi). Qo‘ziqorin terishga bolalarni yuborish eng ma’qul, chunki qo‘ziqorin terishga xalal beradigan yovuz o‘rmon ruhi Ono ularga ta’sir o‘tkaza olmaydi (Lyublin voyevodaligi). Savatga bir vaqtning o‘zida ikki turdagi, polyakcha kozierożki va kaźlaki qo‘ziqorinlarini solish mumkin emas, aks holda «shoxlari va tuyoqlari zarhal qora echki paydo bo‘lib, ko‘zlarni o‘yib oladi» (Keltse povyati).
). Ayrim qo‘ziqorinlarni homilador ayollar terishi mumkin emas, shuningdek ular qo‘ziqorin pishirishi yoki pishirilgan qo‘ziqorinni yeyishi mumkin emas, chunki bu tug‘ilajak bolaning sog‘lig‘iga yomon ta’sir qiladi (Polsha, Serbiya — Xomolye, Belarus).
). Belarusda qo‘ziqorin terishga borganda omad uchun o‘rmonga kirish oldidan bosh kiyimga uch xil daraxt shoxchasi qadaladi, cho‘ntakka uch xil o‘t solinadi. Quyon izlari qo‘ziqorinli joyga olib boradi deb hisoblanadi; izga qadam qo‘yishdan oldin yerdan biror narsani ko‘tarib, izning narigi tomoniga uloqtirish kerak. Vitebsk viloyatida, shuningdek Sharqiy Karpatlarda va kashublar orasida qo‘ziqoringa qarab qo‘yilsa yoki tegib, terilmay qoldirilsa, u o‘sishdan to‘xtab, qurtlashadi deb ishoniladi. Eng erta chiqadigan qo‘ziqorinlar — govorushkalarni nutqida nuqsoni bor kishilar va egizaklar yemasligi kerak: «tili uzoq vaqt ochilmaydi».
Ukrainada qo‘ziqorin terishda omadga erishish uchun Pasxa tongi ibodatida ruhoniyning «Masih tirildi!» degan xitobiga «Men qo‘ziqorin termoqchiman» deb javob berish kerak, deb hisoblanadi (Podolye). Birinchi qo‘ziqorinni cho‘qintirib, o‘pishadi (Jitomir Polesyesi).
). Chexiyada dastlabki uchta qo‘ziqorinni daraxt kovagiga qo‘yib, uch marta «Otamiz».
» duosini o‘qishadi. Ruslarning e’tiqodlariga ko‘ra, o‘rmonga yalangoyoq bormaslik kerak, aks holda faqat eski qo‘ziqorinlar topiladi; Bashorat bayrami kuni kunduzi uxlash mumkin emas — qo‘ziqorin terish vaqtini uxlab o‘tkazib yuborasan (Zabaykalye).
Adabiyotlar
- Slavyan tillarining etimologik lug‘ati. — «Nauka» nashriyoti. — 1980. — J. 7.
Havolalar
- [dic.academic.ru/dic.nsf/medic/1924 Tibbiy lug‘at — Qo‘ziqorin (Mushroom)]
- Zamburug‘larning tuzilishi
