Portugaliya (port. Portugal [puɾtuˈɡaɫ]), rasmiy nomi — Portugaliya Respublikasi (port. República Portuguesa [ʀɛˈpublikɐ purtuˈɡezɐ]; mirand tilida República Pertuesa) — Janubi-g‘arbiy Yevropadagi davlat, Yevropaning materik qismidagi eng g‘arbiy davlat. Hududi — 92 225 km², aholisi — 10 467 366 kishi.
Portugaliya Pireney yarimorolining, janubi-g‘arbida joylashib, uning umumiy maydonining taxminan 15 foizini egallaydi. Shimol va sharqda Ispaniyabilan chegaradosh, janub va g‘arbda esa Atlantika okeanisuvlari bilan o‘ralgan; shunday qilib, Portugaliya yarim anklavyoki qirg‘oqbo‘yi anklavi hisoblanadi.
Poytaxti — Lissabon. Rasmiy tillari — portugal tili va mirand tili. Pul birligi — yevro.
XV va XVI asrlarda, Braziliya va Angolanio‘ziga qo‘shib olib, Portugaliya dunyodagi eng yirik mustamlaka imperiyalaridan biriga aylandi. XIX asr boshida Portugaliya imperiyasining hududi 10,4 mln km².
Rivojlangan davlatlar sirasiga kiradi. Respublika maqomi 1910-yildan beri mavjud. Unitar davlat.
A’zosi: NATO (1949-yildan), BMT (1955-yildan), Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (1961-yildan), Yevropa Ittifoqi (1-yanvar 1986-yildan), Portugal tilida so‘zlashuvchi mamlakatlar hamdo‘stligi (1996-yildan), Yevropa Kengashi. Tarkibiga kiradi: Shengen hududi va yevro hududi. Ishtirok etadi: Ibero-Amerika sammitlari 1991-yildan beri.
Nomining kelib chiqishi
«Portugaliya» nomi (port. Portugal) ushbu roman-kelt tilidagi so‘z birikmasidan kelib chiqqan: Portus Cale, u hozirgi kunda quyidagi hududda joylashgan manzilga tegishli: shaharlar aglomeratsiyasi Portu va Vila-Nova-di-Gaya.
Nomning Portu- qismi lotincha « portus » («port») so‘zidan kelib chiqqan, ikkinchi qismining kelib chiqishi esa aniq emas. Ehtimol, u quyidagi qabila nomi bilan bog‘liq: galleklar, qadimda Pireney yarimorolining shimoli-g‘arbida joylashgan Galletsiyadayashaganlar yoki kelt tilidagi «port» ma’nosini anglatuvchi so‘zdan kelib chiqqan. Boshqa bir taxminiy ma’no — «gall porti».
Tabiiy-geografik tavsif

Geografik joylashuvi
Portugaliya — materik Yevrosiyoning eng g‘arbida, Pireney yarimorolining janubi-g‘arbiy qismida joylashgan davlat. Quruqlikda faqat Ispaniya bilan chegaradosh (1214 km). Mamlakat shimoldan janubga 550 km, sharqdan g‘arbga 175—200 km cho‘zilgan. G‘arbiy yarimsharda to‘liq joylashgan Yevropa mamlakatlari orasida maydon jihatidan ikkinchi o‘rinda turadi; undan oldinda faqat Islandiyaturadi. Uning ham butun hududi G‘arbiy yarimshardajoylashgan, biroq Islandiya orol davlatidir.
Portugaliyaga ham tegishli: Azor orollari va Madeyra.
Iqlimi
Iqlimi — O‘rta dengiz tipidagi, subtropik. Yanvar oyida o‘rtacha harorat 5—10 °C, iyulda 20—27 °C. Yog‘in miqdori tekisliklarda yiliga 400 dan 800 mm gacha, tog‘larda esa 1000 dan 2500 mm gacha.
Relyefi

Quyidagi viloyatlarning relyefi: Minyu (g‘arbda), Altu-Traz-ush-Montish va Altu-Doru (sharqda). Ular Dueru daryosiningshimolida joylashgan bo‘lib, notekis va tog‘li. Viloyat Beyra, Dueru daryosidan Taxo daryosining yuqori oqimigachacho‘ziladi. Sohil tekisligidan boshqa qismi tog‘li. Viloyat markazida Portugaliyaning eng baland nuqtasi — Torre tog‘i (1993 m) bor. Quyi oqimdagi unumdor tekisliklar: Taxo (viloyat: Ribateju) hamda poytaxtning shimoli va janubidagi sohilbo‘yi hududlari — Lissabon atrofi — quyidagi viloyat tarkibiga kiradi: Eshtremadura. Undan sharq va janubda quyidagi viloyat joylashgan: Alenteju, relyefi mayin tepaliklardan iborat; Portugaliyaning butun janubiy qismini esa quyidagi viloyat tekisliklari egallagan: Algarvi, tabiiy sharoitlari jihatidan Shimoliy Afrikaning O‘rta dengiz bo‘yidagi hududlariga o‘xshaydi.
Daryolar va ko‘llar
Portugaliya hududida quyidagi daryolarning vodiylari yaqqol ajralib turadi: Dueru va Teju. Yuqori oqimida ular tor va chuqur o‘yilgan, quyi oqimida esa kengayadi hamda Atlantika okeani sohili yaqinida yassi pasttekisliklargaaylanadi. Ushbu daryolar bo‘ylab mamlakatning oltita geografik mintaqasidan beshtasining tabiiy chegaralari o‘tadi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Inson faoliyati ta’siriga qaramay, mintaqaning iqlim xususiyatlari tabiiy muhitda — o‘simliklar dunyosida va hayvonot dunyosida— aks etadi. Sohil yaqinida o‘simliklar orasida qarag‘ayustunlik qiladi. Mamlakatning markaziy va shimoliy qismlari qirg‘oqbo‘yi hududlarini o‘rmonlar egallaydi (asosan, portugal emanlari, ular orasida butalar — supurgigul). Qurg‘oqchil hududlarda iqlim sharoiti quyidagi daraxtlarning o‘sishiga qulay: po‘kakli va tosh emanlar. Shuningdek, quyidagilar o‘sadi: dengizbo‘yi qarag‘ayi, piniya qarag‘ayi, kashtan.
Umuman olganda, Portugaliya hududining taxminan beshdan bir qismi o‘rmonlar bilan qoplangan. O‘rmonlarning qariyb 50 foizini ignabargli daraxtlar (asosan qarag‘aylar) tashkil etadi. Po‘kakli eman quyidagi maydonga ekilgan: 607 ming ga. Shu tufayli Portugaliya dunyodagi po‘kak po‘stlog‘ining taxminan 50 foizini yetkazib beradi. Quyidagi daraxtlar plantatsiyalarining maydoni ortmoqda: evkaliptlar, ular tez o‘sishi bilan ajralib turadi va sellyuloza-qog‘oz sanoati uchun eng muhim xomashyo manbai hisoblanadi.

Portugaliya faunasi umuman olganda Yevropaningboshqa mamlakatlaridagi faunaga o‘xshash. Uning hududida silovsinlar, yovvoyi o‘rmon mushuklari, bo‘rilar, tulkilar, yovvoyi cho‘chqalar, ayiqlar, bo‘rsiqlar, quyonlar, shuningdek, kemiruvchilarningko‘plab turlari uchraydi. Shimoliy Afrika faunasi vakillaridan esa genetta, xameleon va boshqalar bor. Endemik turlar: eshtrel cho‘pon iti, Pireney silovsini, iberiya bo‘risi.
Portugaliya asosiy ko‘chmanchi qushlarning migratsiya yo‘llaridanbirida joylashgani sababli qushlar xilma-xilligi nihoyatda boy. Okeanning yaqinligi baliqchilik rivojiga yordam beradi (Atlantika okeanining qirg‘oqbo‘yi suvlarida taxminan 200 tur baliq yashaydi): sardinalar, anchouslar, tunets.
Tuproq qoplami va seysmik faollik
Tuproqlari Portugaliyada asosan qumli va kislotalibo‘lib, ko‘proq vulqon jinslariustida shakllangan. Istisno tariqasida quyidagi unumdor tuproqlar uchraydi: qumoq tuproqlar allyuvial tekislikda, xususan Taxo daryosining quyi oqimida. Portugaliya hududida bir nechta seysmik faol zonalar mavjud bo‘lib, ularning eng yiriklari Algarvi, Minyu hamda Lissabon.
Tarix
Miloddan avvalgi IV—III asrlarda Portugaliya hududining katta qismida hind-yevropa qabilalari — luzitanlaryashagan. Miloddan avvalgi I asr oxirida zamonaviy Portugaliya hududlarini Qadimgi Rimbosib olishi yakunlangan. Milodiy V—VI asrlarning ikkinchi yarmida hozirgi Portugaliya hududini vestgotlar , ularning yetakchisi qirol Teodorix IIboshchiligida, 713—718-yillarda esa arablaregallagan. Quyidagi jarayonda: Rekonkista , 868-yilda Vimara Peresh boshchiligida Portugaliya grafligitashkil etildi va 1139-yilda (rasman 1143-yilda) mustaqil qirollikka aylandi. Sanshu I Aholi joylashtiruvchi Portugaliya tarixida tinch islohotlar o‘tkazuvchisi sifatida iz qoldirdi; Afonso II davrida « Korteslar» nomli parlament ish boshladi, Afonso III Bulonlik esa Rekonkistani yakunladi. 1279—1415-yillarda Portugaliyada monarxiya mustahkamlandi, bu davr Dinish I Dehqonislohotlari, Kastiliya va Leon qirolligi, bilan tinchlik hamda 1383—1385-yillardagi inqirozbilan ajralib turdi. XV asrdanboshlab, Juan I hukmronligi davrida Avish sulolasivakili sifatida mustamlakachilik ekspansiyasi boshlandi; Portugaliya mustamlaka imperiyasi eng yuksak taraqqiyotiga XVI asrning birinchi yarmida.

1498-yilda Vasko da Gama dengiz yo‘li orqali Hindistonga yetib borgan birinchi yevropalik bo‘ldi.
1580-yilda qirol Enrikevafot etdi va Portugaliya taxti Ispaniya qiroli Filipp II Gabsburgqo‘liga o‘tdi. 1640-yilgacha Portugaliya shaxsiy uniya asosida Ispaniya bilan birlashgan edi. XVIII asr boshida Portugaliya Ispaniya merosi uchun urushdaishtirok etdi. Urush davrida imzolangan Lissabon shartnomasi va Metuen shartnomasi (1703-yil) Portugaliyaning Buyuk Britaniyagaiqtisodiy va siyosiy qaramligiga olib keldi. 1755-yilda Portugaliyada kuchli zilzilasodir bo‘lib, katta vayronagarchilik va ko‘plab qurbonlarga sabab bo‘ldi. 1807-yilda Portugaliyaga qo‘shinlar bostirib kirdi: Napoleon I, ular 1808-yilda portugal vatanparvarlari ko‘magidagi ingliz qo‘shinlari tomonidan quvib chiqarildi. XIX asr Portugaliyada inqiloblar (1820-yilgi Portugaliya inqilobi, 1836-yilgi Sentabr inqilobi), fuqarolar urushlari (migelistlar urushlari, Mariya da Fonte urushi), konstitutsiya tarafdorlari va muxoliflari o‘rtasidagi keskin kurash bilan ajralib turdi. Ikkinchi yarmidan boshlab XIX asrning Portugaliyada respublikachilik va sotsialistik harakat.
rivojlandi. XX asr

Quyidagi inqilob natijasida — Portugaliya inqilobi (1910-yil) — Birinchi Portugaliya Respublikasitashkil etildi. Keyinchalik Portugaliya ishtirok etdi — Birinchi jahon urushida quyidagi ittifoq safida: Antanta.
1926-yilda davlat to‘ntarishiamalga oshirildi va harbiy diktaturao‘rnatildi. 1932-yilda hokimiyat amalda bosh vazir Antoniu di Salazarqo‘liga o‘tdi; u mamlakatda avtoritar rejimo‘rnatdi. Portugaliya Buyuk Britaniyabilan yaqin hamkorlik qilgan holda betarafliknisaqlashga qaror qildi. Urush davrida Portugaliya yirik volfram yetkazib beruvchibo‘lib, bu muhim daromad manbai edi. 4-aprel 1949-yilda Portugaliya NATOasoschilaridan biriga aylandi. 1961-yildan boshlab Portugaliya bostirishga urindi milliy ozodlik harakatini o‘zining Afrikadagi mustamlakalarida.
25-aprel 1974-yilda Qurolli kuchlar harakati boshchiligidagi isyonchi qo‘shinlar hukumatni ag‘dardi («Chinnigullar inqilobi»); shu voqeadan keyin qonuniy faoliyat yuritishga ruxsat berilgan kuchlar — siyosiy partiyalar. Sobiq mustamlakalarni ozod etish jarayoni yakunlandi, xususan Portugaliya mustamlakalari joylashgan Afrikada. Vaziyat keskin siyosiy kurashlar va bir necha jiddiy to‘qnashuvlar (1974-yilgi sentabr inqirozi, 11-mart 1975-yil voqealari, 1975-yilgi noyabr inqirozi) davridan so‘ng barqarorlashdi. 1976-yil aprelda yangi konstitutsiya qabul qilindi. 1976-yil iyuldan 1978-yil avgustgacha hokimiyatda Portugaliya Sotsialistik partiyasi (PSP, 1973-yilda tashkil etilgan) tuzgan hukumat, 1980-yil yanvardan esa koalitsion hukumat markaz-o‘ng Demokratik alyans, 1983—1985-yillarda hokimiyatda koalitsiya Sotsialistik va Sotsial-demokratik partiyalarning, 1987-yildan esa Sotsial-demokratik partiyahukumati bo‘ldi; partiya parlament saylovlarida.
ilk bor mutlaq ko‘pchilikni qo‘lga kiritdi. Davlat tuzumi


Portugaliya konstitutsiyasi 1976-yildan beri amal qiladi.
Portugaliya — parlament-prezident respublikasi. Qonun chiqaruvchi organ — Assambleya (Assembleia da República), u 230 nafar deputatdan (deputados) iborat bo‘lib, partiya ro‘yxatlari asosida 4 yilga saylanadi. Davlat boshlig‘i — prezident (Presidente da República Portuguesa), u umumxalq ovoz berish yo‘li bilan 5 yilga saylanadi; prezident huzuridagi maslahat organi — Davlat kengashi (Conselho de Estado), ijro etuvchi organ — Vazirlar kengashi, uning tarkibiga bosh vazir (Primeiro-ministro) va vazirlarkiradi; u prezident tomonidan tayinlanadi va Assambleya oldida javobgardir. Avtonom hududlarning vakillik organlari — qonunchilik assambleyalari (Assembleia Legislativa), ijro etuvchi organlari — hududiy hukumatlar (governo regional), ular hududiy hukumat raislari (presidente) va hududiy kotiblardan (Secretário Regional) iborat. Mahalliy jamoalarning vakillik organlari — jamoa assambleyalari (Assembleia de freguesia), ijro organlari — jamoa boshqaruvlari (Junta de freguesia), ular jamoa boshqaruvi raislari (presidente) va a’zolardan (vogais) iborat. Konstitutsiyaviy nazorat organi — Konstitutsiyaviy sud (Tribunal Constitucional), u Assambleya tomonidan tayinlanadi. Eng yuqori sud instansiyasi — Oliy adliya sudi (Supremo Tribunal de Justiça), apellyatsiya sudlari — ikkinchi instansiya sud tribunallari (Tribunal judicial de Segunda Instância), birinchi instansiya sudlari — birinchi instansiya sud tribunallari (Tribunal judicial de Primeira Instância), ma’muriy sudlovning eng yuqori instansiyasi (Supremo Tribunal Administrativo), ma’muriy sudlovning birinchi instansiya sudlari — ma’muriy sudlar (Tribunal administrativo), oliy nazorat organi — Hisob palatasi (Tribunal de Contas), prokuror nazorati organi — Bosh prokuratura (Procuradoria-Geral da República Portuguesa), moliyaviy sudlov sudlari — soliq sudlari (Tribunal fiscal), harbiy sudlov sudlari — harbiy sudlar (tribunais militares), hukumat idoralari faoliyatini nazorat qilish vakolatiga ega mansabdor shaxs — Bosh ombudsman (Provedor de Justiça).
Portugaliyada demokratiya va umumiy saylov huquqi.
Portugaliya vazirliklari:
- Tashqi ishlar vazirligi.
- Qishloq xo‘jaligi, shaharlarni rivojlantirish va baliqchilik vazirligi.
- Jamoat ishlari, transport va kommunikatsiyalar vazirligi.
- Moliya vazirligi.
- Mehnat va ijtimoiy birdamlik vazirligi.
- Sog‘liqni saqlash vazirligi.
- Milliy mudofaa vazirligi.
- Ta’lim va fan vazirligi.
- Ichki ishlar vazirligi.
- Adliya vazirligi.
- Fan, texnologiyalar va oliy ta’lim vazirligi.
- Madaniyat vazirligi.
- Atrof-muhit va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish vazirligi.
- Iqtisodiyot, innovatsiyalar va rivojlanish vazirligi.
Siyosiy partiyalar
Asosiy siyosiy partiyalar — Sotsialistik partiya va Sotsial-demokratik partiya. Sotsialistik partiya markaz-so‘l va sotsial-demokratikyo‘nalishga ega. Sotsial-demokratik partiya esa markaz-o‘ng va liberal-konservativ yo‘nalishdagi partiyadir.
Kasaba uyushmalari
- Umumiy ishchilar ittifoqi (União Geral de Trabalhadores) — odatda Sotsialistik partiya bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy kasaba uyushmalari markazi; uning 400 ming a’zosi bor.
- Portugaliya mehnatkashlarining umumiy konfederatsiyasi (Confederação Geral dos Trabalhadores Portugueses), odatda Kommunistik partiyabilan bog‘liq bo‘lib, 800 ming a’zoga ega.
Ma’muriy bo‘linishi

Poytaxt
Shahar Taxo daryosisohilida joylashgan. Poytaxtning maydoni 84 km². Aholisi — 556 797 kishi. Katta Lissabon (shahar shahar atrofi hududlari) — 2750 km² va 2,1 million aholiga ega.
Shahar meri (28-sentabr 2021-yilda saylangan) — Karlush Moedash.
Boshqa shaharlar


- Aveyru
- Beja
- Braga
- Bragansa
- Viana-du-Kashtelu
- Vizeu
- Vila-Nova-di-Gaya
- Gimaraynsh
- Kashtelu-Branku
- Kovilyan
- Koimbra
- Leyriya
- Oliveyra-di-Azemeysh
- Portalegri
- Portiman
- Portu
- Santaren
- Seyshal
- Setubal
- Faru
- Fatima
- Figueyra-da-Fosh
- Shavish
- Evora
- Elvash
1976-yilgacha Portugaliya hududi viloyatlargabo‘lingan edi. Ma’muriy islohotdan keyin materik Portugaliyasi hududi 18 okrugga (distritu) ajratildi; ular 308 munitsipal tumanga (konselyu) va o‘z navbatida mahalliy jamoalarga (fregeziya) bo‘linadi. Orol hududlari (Azor orollari va Madeyra) quyidagi maqomga ega: avtonom mintaqalar.
Iqtisodiyot


Portugaliya — sanoat va qishloq xo‘jaligi rivojlangan mamlakat. Sanoatning eng muhim an’anaviy tarmoqlari — to‘qimachilik (paxtachilik matolari ishlab chiqarish va jun gazlamalar ishlab chiqarish), tikuvchilik, vinochilik (ayniqsa ishlab chiqariladigan portveyn vinosimashhur), shuningdek, zaytun moyi, baliq konservalariishlab chiqarish, po‘kak po‘stlog‘ini qayta ishlash (dunyoda yetakchi o‘rinda), qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik (kemasozlik va kema ta’mirlash, avtomobil yig‘ish, elektrotexnika); rivojlanayotgan tarmoqlar: kimyo, neftni qayta ishlash va neft-kimyo, sement sanoati. Qishloq xo‘jaligida asosiy yo‘nalish — dehqonchilik. Ishlov beriladigan yerlarning taxminan yarmi haydaladigan yerlar bilan band; uzumchilik, mevachilik, zaytunzorlar. Chorvachilik sohasida qoramol boqish, qo‘ychilik, cho‘chqachilik, baliqchilik.
Asosiy tashqi savdo hamkorlari — Yevropa Hamjamiyati mamlakatlari.
Xorijiy turizm — yiliga taxminan 10 million kishi.
Quyidagi hujjat matni o‘zgartirilishi munosabati bilan: konstitutsiya (1990-yil) xususiylashtirish to‘g‘risidagi qonun qabul qilindi (korxonalar milliylashtirilgan edi, 1974-yildan keyin; iqtisodiyotda davlat tomonidan tartibga solish roli kamaydi; xususiy investitsiyalar orqali Portugaliya fuqarolarining mahalliy korxonalarga sarmoya kiritishiga ruxsat berildi). Davlat zarar ko‘radigan korxonalarni qayta tuzish va Portugaliya kapital bozorinirivojlantirishga ko‘maklashish majburiyatini oldi. Obodonlashtirish uchun ulkan mablag‘ ajratildi: 1993—2000-yillarda ichimlik suvita’minoti tizimidan foydalanuvchilar ulushi 61 foizdan 95 foizga, kanalizatsiya tarmog‘idan foydalanuvchilar ulushi esa 55 foizdan 90 foizga oshdi.
Iqtisodiy siyosat erkinlashtirish va modernizatsiya qilish , davlat kompaniyalarini yanada xususiylashtirish , shuningdek, bank va telekommunikatsiya tarmoqlarini qayta tuzishga yo‘naltirilgan. Soliq-budjet sohasi soliq islohotidan keyin davlat daromadlarining oshishi hamda budjet taqchilligining 1996—2003-yillarda YIMning 5 foizidan 2,4 foizigacha qisqarishini ta’minladi. Pul-kredit sohasida budjet va moliya barqarorligini ta’minlash choralari ko‘rildi. Budjet daromadlari 45 mlrd dollarni, xarajatlar 48 mlrd dollarni tashkil etdi. 1996—2003-yillarda yillik inflyatsiya sur’ati 7,8 foizdan 3,1 foizgacha pasaydi. Ijtimoiy siyosat ijtimoiy-mehnat munosabatlarini isloh qilish va bandliknita’minlashga qaratilgan. 2018-yilda ishsizlik darajasi 6,9 foiz (dunyoda 113-o‘rin), inson taraqqiyoti indeksi esa 0,847 (dunyoda 41-o‘rin) bo‘lgan.
2017-yilda eksport hajmi 59,3 milliard dollarni, import hajmi 78,3 milliard dollarni, tashqi savdoning salbiy saldosi 19 milliard dollarni tashkil etdi. Eksportda mashinasozlik mahsulotlari (30 foizgacha), jumladan, avtomobillar (4,2 %) va ular uchun ehtiyot qismlar (4,1 %), neft mahsulotlari (4,7 %), poyabzal va kiyim-kechakustun. Shuningdek, vino, tamaki mahsulotlari, dori vositalari, rezina va plastmassaeksport qilinadi. Eksport bo‘yicha asosiy savdo hamkorlari: Ispaniya, Fransiya, Germaniya va Buyuk Britaniya. Import qilinadigan mahsulotlar — xom neft, mashinalar, ehtiyot qismlar, elektron komponentlar, transport vositalari, metallar, kimyoviy moddalar va boshqa xomashyo. Import bo‘yicha asosiy savdo hamkorlari: Ispaniya, Germaniya, Fransiya, Italiya.
Eksportning o‘sishi tufayli 2013-yil II choragida Portugaliya iqtisodiyoti Yevropa Ittifoqi mamlakatlari orasida eng yuqori o‘sishni ko‘rsatdi: YIM birinchi chorakka nisbatan 1,1 foizga ko‘paydi. Bungacha mamlakat iqtisodiyoti ketma-ket 10 chorak davomida retsessiyada bo‘lgan.
Mamlakatda daromadlar darajasi yuqori.
Keyts indeksi (mamlakatdagi eng kam va o‘rtacha ish haqi nisbati) Portugaliyada 2019-yil IV choragida (o‘rtacha ish haqi — 1418 yevro, eng kam ish haqi — 700 yevro) 49,4 foizni tashkil etgan. 1-yanvar 2024-yildan Portugaliyada eng kam ish haqi oyiga 956,7 yevro (soliqdan oldin) va 819,93 yevro (soliqdan keyin), yiliga 14 marta to‘lov amalga oshirilganda esa 820 yevro (soliqdan oldin) va 702,80 yevro (soliqdan keyin) etib belgilangan.
Infratuzilma
Transport
Poyezdlar, avtobuslar, tramvaylar, avtomobillar, metro. Aviakompaniya TAP Air Portugal Sharqiy Yevropaga parvozlarni amalga oshiradi.
Aholi
1900-yildan beri Portugaliya aholisi, million kishida, tabiiy o‘sish har 1000 kishiga nisbatan, migratsiya o‘sishi (har 1000 kishiga) va umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti (2,1 aholi takror barpo bo‘lish darajasi).


Milliy statistika instituti 2021-yil iyulda e’lon qilgan 2021-yilgi aholini ro‘yxatga olishning dastlabki natijalariga ko‘ra, Portugaliyada 10 347 892 kishi istiqomat qiladi, ulardan 4 917 794 nafari erkak (48 %), 5 430 098 nafari ayol (52 %). Oldingi ro‘yxatga olishdan (2011-yil) keyingi davrda mamlakat aholisi 214 28 kishiga (2 %) kamaygan. Ma’lumotlarga ko‘ra, The World Factbook 2021-yil iyul holatiga ko‘ra Portugaliya aholisi 10 263 850 kishini tashkil etgan.
Portugaliya aholisi sonining o‘zgarishi
- 1911-yil — 5,97 mln kishi.
- 1920-yil — 6,03 mln kishi.
- 1930-yil — 6,82 mln kishi.
- 1940-yil — 7,72 mln kishi.
- 1950-yil — 8,51 mln kishi.
- 1960-yil — 8,85 mln kishi.
- 1970-yil — 8,65 mln kishi.
- 1981-yil — 9,83 mln kishi.
- 1991-yil — 9,86 mln kishi.
- 2001-yil — 10,35 mln kishi.
- 2011-yil — 10,56 mln kishi.
- 2021-yil — 10,35 mln kishi.
2021-yilda Portugaliyada doimiy yashovchi 698 887 nafar chet el fuqarosi bor edi (oldingi yilga nisbatan +5,6 %). Ularning eng katta qismi — braziliyaliklar (29,3 %), ikkinchi o‘rinda esa Buyuk Britaniya fuqarolari (6 %). Keyingi o‘rinlarda Kabo-Verde, Italiya, Hindiston, Ruminiya, Ukraina, Fransiya, Angola, Xitoy va boshqa mamlakatlar fuqarolari turadi.
2020-yil holatiga ko‘ra Portugaliya aholisining yosh tarkibi: 0—14 yosh — 13,58 %; 15—64 yosh — 65,5 %; 65 yosh va undan katta — 20,92 %. Quyidagi manba ma’lumotlariga ko‘ra Portugaliya aholisining o‘rtacha yoshi: The World Factbook, 2020-yilda 44,6 yosh bo‘lgan (dunyoda 13-o‘rin), shu jumladan erkaklarda 42,7 yosh va ayollarda 46,5 yosh.
Erkaklar va ayollar sonining nisbati: umumiy aholi bo‘yicha — 0,9 (2020-yil).
2021-yil holatiga ko‘ra Portugaliya aholisining tug‘ilishdagi o‘rtacha kutilayotgan umr davomiyligi: umumiy — 81,29 yosh; erkaklar — 78,14 yosh; ayollar — 84,6 yosh.
2021-yil holatiga ko‘ra tug‘ilish darajasi 8,02 nafar chaqaloqni (har 1000 aholiga nisbatan) tashkil etgan (dunyoda 220-o‘rin). Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti (UTK) — har bir ayolga 1,42 tug‘ilish. 2019-yilda Portugaliyada ayollarning birinchi tug‘ruqdagi o‘rtacha yoshi 29,9 yosh bo‘lgan (taqqoslash uchun, Koreya Respublikasida , dunyoda eng past UTK — har bir ayolga 0,84 tug‘ilish (2020-yilda), 2019-yilda esa ayollarning birinchi tug‘ruqdagi o‘rtacha yoshi 32,2 yoshni tashkil etgan).
Aholining demografik qarishi tufayli o‘lim darajasi muntazam oshmoqda: 2021-yilda bu ko‘rsatkich 10,9 nafar vafot etgan kishini (har 1000 aholiga) tashkil etdi (dunyoda 21-o‘rin).
2021-yilda Portugaliyada sof migratsiya darajasi nisbatan past bo‘lib, 0,62 nafar migrantni (har 1000 aholiga) tashkil etgan (dunyoda 67-o‘rin).
Tillar
Portugaliya yagona davlat tili — portugal tiliga ega mamlakatdir. Bu tilda dunyoning uch qit’asi — Yevrosiyo, Afrika va Janubiy Amerikada 270 milliondan ortiq kishi so‘zlashadi. Portugal tili ispan tiligao‘xshaydi, chunki ikkovi ham ibero-roman kichik guruhiga mansub roman tillari sifatida hind-yevropa tillari oilasiga kiradi, biroq grammatik o‘xshashlikka qaramay, ular o‘rtasida talaffuz jihatidan sezilarli farqlar mavjud.
Portugal tilining shakllanishiga german qabilalari va arablar (mavrlar) ta’sir ko‘rsatgan, ulardan portugal tili o‘zlashtirib olgan ko‘plab so‘zlarni, shuningdek sayohatchilar, kashfiyotchilar va savdogarlarning Osiyo xalqlari bilan aloqalari ham ta’sir etgan. Portugaliyada ishlatiladigan portugal tili quyidagi tildan farq qiladi: Braziliyada qo‘llaniladigan portugal tili.
Bundan tashqari, 1999-yildan Portugaliyada quyidagi til ham rasmiy maqomga ega: mirand tili, unda Portugaliyaning shimoli-sharqidagi kichik hudud aholisi so‘zlashadi (munitsipalitetlar: Miranda-du-Doru, Vimiozu, Mogadoru). Ammo undan foydalanish juda cheklangan: 2020-yilda mirand tilida gapira oladigan atigi 3500 ga yaqin kishi bo‘lgan.
Din

Mamlakat aholisining taxminan 90 foizi katoliklikka e’tiqod qiladi. Katoliklik Portugaliyada mahalliy an’analar bilan doimo chambarchas bog‘liq bo‘lgan; aholi xotira kunlari cherkov bayramidek nishonlanadigan mahalliy avliyolarni ulug‘laydi. Shu jumladan, Fatimaqishlog‘i 1917-yilda Bibi Maryamrivoyatga ko‘ra uch nafar bolaga zohir bo‘lgan joy sifatida mashhur ziyoratgohga aylangan.
Birinchi protestant jamoasi Portugaliyada XVII asrda Britaniya fuqarolari orasida paydo bo‘lgan. Protestantlik portugallar orasida faqat XIX asrdan targ‘ib qilina boshlagan. 2010-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Portugaliyada 373 ming protestant yashagan. Mamlakatdagi eng yirik protestant yo‘nalishi — pentekostalchilar va xarizmatiklar (neopentekostalchilar) (289 ming).
So‘nggi 25 yil ichida Sharqiy Yevropa mamlakatlaridan Portugaliyaga mehnat migratsiyasi ommaviy tus olgani sababli pravoslavlar soni sezilarli darajada oshgan (60—80 ming). Yana 135 ming portugaliyalik turli soxta xristian diniy tashkilotlariizdoshlari hisoblanadi; avvalo, Yahova guvohlari va mormonlar.
. Mamlakatda yashovchi chet elliklar va mehnat migrantlari orasida buddaviylar (60 ming), musulmonlar (26—65 ming), hinduiylar (6,5 ming), Xitoy xalq dini tarafdorlari (22 ming) bor. 2011-yilgi umumiy aholini ro‘yxatga olishda Portugaliyaning 615 ming aholisi (aholining 6,8 foizi) o‘zini dinsiz deb ko‘rsatgan.
Qurolli kuchlar
Quruqlik qo‘shinlari, harbiy-dengiz kuchlari (Portugaliya harbiy-dengiz floti, shu jumladan dengiz qo‘mondonligi), harbiy-havo kuchlari (Portugaliya harbiy-havo kuchlari — FAP), Milliy respublika gvardiyasi (GNR). Ko‘ngillilar 18 yoshdan harbiy xizmatga borishi mumkin, chunki 2004-yilda umumiy majburiy harbiy xizmat bekor qilingan. Ayollarga 1993-yildan Portugaliya qurolli kuchlari va dengiz flotida xizmat qilishga ruxsat berilgan, ammo jangovar mutaxassisliklarda xizmat qilish taqiqlangan (2005-yilgi buyruq).
- Qurolli kuchlar uchun mavjud fuqarolar: erkaklar (16—49 yosh) — 2 573 913; ayollar (16—49 yosh) — 2 498 262.
- Portugaliya qurolli kuchlarida xizmatga yaroqli fuqarolar: erkaklar (16—49 yosh) — 2 099 647; ayollar (16—49 yosh) — 2 060 559.
Har yili Portugaliya qurolli kuchlari uchun mavjud fuqarolar soni quyidagicha ortadi: 64 910 nafar erkak (16 yoshdan 49 yoshgacha) va 58 599 nafar ayol (16 yoshdan 49 yoshgacha).
Harbiy xarajatlar yillik YIMning 2,3 foizini tashkil etadi.
Madaniyat
Adabiyot

Portugal kelib chiqishiga ega bo‘lgan «Galliyalik Amadis» — eng mashhur ritsarlik romanlaridan biri bo‘lib, kech O‘rta asrlargamansub; bizgacha keyingi ispancha qayta ishlangan nusxalarda XVI asrda yetib kelgan.
Portugaliya adabiyotidagi eng mashhur va muhim Uyg‘onish davri asarlaridan biri — «Luziadalar» (1572) — Luish de Kamoens asari. U geografik kashfiyotlarnitasvirlagan birinchi asardir. O‘sha davrning boshqa taniqli portugal shoirlaridan biri — Sa de Miranda. XVI asrda portugal teatri rivojiga dramaturg Jil Visentekatta hissa qo‘shgan; u ispan dramaturgiyasining asoschisi ham hisoblanadi.

XIX asr portugal adabiyotining eng yirik namoyandasi realist yozuvchi Joze Mariya Esa de Keyroshedi. XX asr portugal mualliflari orasida simvolist Eujeniu de Kashtru, mistik va impressionist Raul Brandan, Venseslau de Moraysh, diniy simvolistlar Antoniu Korreyya d’Oliveyra va Afonso Lopesh Viyeyra, modernist Fernandu Pessoa.
. 1910-yilda monarxiya qulagach, burjua ziyolilari o‘rtasida tabaqalanish yuz berdi. O‘ng qanotda Antoniu Sardinya, Manuel Ribeyru, Teysheyra de Pashkuaysh, Jayme Kortezan, Albertu Monsarashturdi. Muxolifatda o‘ta so‘l va patsifistik qarashdagi adabiy oqim shakllandi. Uning vakillari — Akilinu Ribeyru, Pinu de Moraysh, Ezekiel de Kampush. Dehqonlar mafkurasini quyidagi yozuvchilar ifodalagan: Raul Brandan, Samuel Mapa, Ippolitu Reposu, Antoniu Ferru.
XX asr portugal adabiyotining eng yorqin hodisalaridan biri — Joze Saramagoijodi bo‘ldi. Bir vaqtlar taqiqlangan Portugaliya Kommunistik partiyasining a’zosi Saramago doimo so‘l g‘oyalarga moyil bo‘lgan. Uning fantastik va g‘ayrioddiy tasvirlarga boy nasri umuminsoniy tenglik va chuqur insonparvarlikg‘oyalariga yo‘g‘rilgan. Muallifning cherkovga qarshi qarashlarini ko‘p bor keskin tanqid qilgan — Katolik cherkovi, biroq bu uning «Iso haqidagi Injil» romani nashr etilgandan keyin adabiyot bo‘yicha Nobel mukofotini 1998-yilda qo‘lga kiritishiga to‘sqinlik qilmadi. Shu yo‘nalishdagi yana bir yozuvchi — Urbanu Tavarish Rodrigish.
Musiqa
Portugallar madaniyati, jumladan musiqa madaniyatining asosini roman madaniyati tashkil etadi. Portugaliya davlati shakllanib, rivojlanib borgan davrda bu madaniyatga mamlakat hududini zabt etgan xalqlar hamda portugallar qo‘lga kiritgan keng hududlarda yashovchi xalqlar olib kirgan ko‘plab madaniy unsurlar ta’sir ko‘rsatgan. Portugaliya musiqasining ildizlari Ispaniya musiqasi bilan mushtarak bo‘lib, u asrlar davomida ispan musiqasi bilan o‘zaro ta’sirda rivojlangan, shu bilan birga o‘ziga xosligini saqlagan.
Eng keng tarqalgan qo‘shiq janri — fadu (yakka ijro etiladigan lirik qo‘shiq). U portugallarning milliy o‘zligini anglashida muhim rol o‘ynaydi: jo‘shqin va serharakat ispan ritmlari hamda keskin, shiddatli ispan tabiatidan farqli o‘laroq, portugal xalqining muloyim va mahzun ruhini ifodalaydi.
Tanlov: Yevrovideniye 2017 . Unda g‘olib bo‘lgan xonanda — Salvador Sobral , uning qo‘shig‘i — Amar pelos dois.
Tasviriy san’at

Portugaliya tasviriy san’at sohasida hech qachon Yevropaning yetakchi davlatlaridan bo‘lmagan. Hatto Uyg‘onish davrida, mamlakat eng yuksak ravnaq topgan paytda ham portugal rassomlari, ulardan eng mashhuri Nunu Gonsalveshbo‘lgan, Yevropa san’ati taraqqiyotining chekkasida qolgan. XIX asrda portugal rangtasvirining eng ko‘zga ko‘ringan vakillari va zamonaviy milliy badiiy an’ananing asoschilari Joze Malyoa, Joze Juliu de Souza Pintu va Kolumbanu Bordalu Pineyrubo‘lgan. Eng mashhur portugal rassomi sifatida 30 yoshida vafot etgan Amadeu de Souza-Kardozutilga olinadi; u Fransiyada san’at ta’limini olgan va avangard rangtasvir uslublarida ishlagan. XX asrda tasviriy san’at ustasi Mariu Dionisiue’tiborga loyiq; u 1941-yilda rassom sifatida ijodiy faoliyatini boshlagan. 1947—1953-yillarda turli jamoaviy ko‘rgazmalarda, xususan tasviriy san’atning umumiy ko‘rgazmalarida qatnashgan. Uning birinchi shaxsiy ko‘rgazmasi esa faqat 1989-yilda bo‘lib o‘tgan.
Oshxona
Portugaliya portveyn va madeyra vinolarining vatani hisoblanadi.
Bayramlar va dam olish kunlari
- Yangi yil — 1-yanvar;
- Karnaval seshanbasi — fevral/mart, Pasxa oldi ro‘zasi Buyuk ro‘za;
- Muqaddas juma — mart/aprel, Muqaddas hafta jumasi;
- Ozodlik kuni — 25-aprel, 1974-yilgi inqilob yilligi;
- Mehnat kuni — 1-may;
- Masih tanasi bayrami — may/iyun, Pasxadan keyingi to‘qqizinchi payshanba;
- Portugaliya kuni — 10-iyun;
- Bibi Maryamning osmonga ko‘tarilishi bayrami — 15-avgust;
- Respublika kuni — 5-oktabr, 1910-yilda Portugaliya Respublikasi e’lon qilingan kunning yilligi;
- Barcha avliyolar kuni — 1-noyabr;
- Mustaqillik kuni — 1-dekabr, 1640-yilda Ispaniyadan mustaqillik e’lon qilingan kunning yilligi;
- Beg‘ubor homila bayrami — 8-dekabr;
- Rojdestvo — 25-dekabr.
Sport
Eng mashhur sport turi — futbol. Krishtianu RonalduSaudiya Arabistonining An-Nasr klubi va Portugaliya milliy terma jamoasisafida o‘ynaydi hamda tarixdagi eng buyuk futbolchilardan biri hisoblanadi. Portugaliya futbol terma jamoasi quyidagi musobaqalarda g‘olib bo‘lgan: 2016-yilgi futbol bo‘yicha Yevropa chempionati, 2018/19-yilgi UEFA Millatlar ligasiva 2024/25-yilgi UEFA Millatlar ligasi. Eng muvaffaqiyatli futbol klublari: «Portu», «Benfika», «Sporting».
Ommaviy axborot vositalari
Matbuot
- Jornal de Notícias — Jornal de Notisiash.
- Correio da Manhã Arxiv nusxasi 3-may 2008-yildagi Wayback Machine — Kurreyu da Manya.
- Diario de Notícias Arxiv nusxasi 13-dekabr 2006-yildagi Wayback Machine — Diario de Notisiash.
- Expresso Arxiv nusxasi 24-aprel 2006-yildagi Wayback Machine — Espressu.
- Publico Arxiv nusxasi 16-may 2008-yildagi Wayback Machine — Publiku.
- Jornal de Coimbra Arxiv nusxasi 7-iyun 2008-yildagi Wayback Machine — Jornal de Koimbra.
Televideniye va radioeshittirish
Portugaliyada televideniye va radioeshittirish ommaviy va tijorat turlariga bo‘linadi. Bundan tashqari, parlamentning ARtv telekanali orqali davlat teleradioeshittirishining ayrim unsurlari mavjud. Jamoat teleradioeshittirish tashkiloti — RTP (Rádio e Televisão de Portugal — Portugaliya radio va televideniyesi), u 1-telekanal (RTP1) va 2-telekanalda (RTP2), shuningdek 3 ta radiostansiyada (Antena 1, Antena 2 va Antena 3) efirga chiqadi. Tijorat teleradioeshittirish kompaniyalari — SIC va TVI. Jamoat teleradioeshittirish tashkilotining OAV to‘g‘risidagi qonunlarga rioya qilishini Bosh mustaqil kengash (Conselho Geral Independente), tijorat tashkilotlarini esa Ijtimoiy kommunikatsiyalarni tartibga solish boshqarmasi (Entidade Reguladora para a Comunicação Social) (ilgari — Ijtimoiy kommunikatsiyalar oliy boshqarmasi (Alta Autoridade para a Comunicação Socia)).
Signalni tarqatish usuliga qarab Portugaliyada televideniye efir, kabel, sun’iy yo‘ldosh va IPTV turlariga bo‘linadi. Radioeshittirish faqat efir orqali amalga oshiriladi. Jamoat radiostansiyalari umumiy multiplekslarda jamoat telekanallari bilan birga efir, kabel va sun’iy yo‘ldosh televideniyesi hamda IPTV orqali ham uzatilishi mumkin. Bundan tashqari, bir nechta internet radiostansiyalari mavjud. Efir radioeshittirishlari ultraqisqa to‘lqinlarda (UQT), jumladan UQT OIRT turida analog standartda olib boriladi; Antena 1 radiostansiyasi o‘rta to‘lqinlarda (O‘T) hamda metr to‘lqinlarida DAB raqamli standartida ham efirga chiqadi.
Rus tilidagi OAV
- «Slovo» gazetasi — rus tilidagi gazeta Yevropada yashovchi sayyohlar va rus tilida so‘zlashuvchilar uchun.
- «Portugaliya mayog‘i» Arxiv nusxasi 13-aprel 2009-yildagi Wayback Machine — «Portugaliya mayog‘i» — Sharqiy Yevropadan kelgan muhojirlar uchun rus tilidagi gazeta.
Adabiyotlar
- Капланов Р. М. Португалия после второй мировой войны (1945—1974). — Москва: Наука, 1992.
- Сарайва Ж. Э.[англ.] История Португалии. / Пер. с порт. — Москва: Издательство «Весь мир», 2007. — 384 с. — (Национальная история)
- Феррари М.[итал.]. Диктатор, который умер дважды. Невероятная история Антониу Салазара = Marco Ferrari. L'incredibile storia di António Salazar, il dittatore che morì due volte. — М.: Альпина Паблишер, 2024. — 224 с. — ISBN 978-5-9614-8781-7.
- Bliss, Christopher; Macedo, Jorge Braga de. Unity with Diversity in the European Economy: the Community's Southern Frontier (англ.). — London, England: Centre for Economic Policy Research, 1990. — ISBN 978-0-521-39520-5.
- Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne. Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia (англ.). — 2008. — Vol. 2. — ISBN 978-1-85109-441-7.
- Page, Melvin Eugene; Sonnenburg, Penny M. Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia (англ.). — 2003. — Vol. 2. — ISBN 978-1-57607-335-3.
- Brockey, Liam Matthew. Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World (англ.). — 2008. — ISBN 978-0-7546-6313-3.
- Ribeiro, Ângelo; José Hermano. História de Portugal I — A Formação do Território (порт.). — QuidNovi, 2004. — ISBN 989-554-106-6.
- Ribeiro, Ângelo; Saraiva, José Hermano. História de Portugal II — A Afirmação do País (порт.). — QuidNovi, 2004. — ISBN 989-554-107-4.
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano. História de Portugal III — A Epopeia dos Descobrimentos (порт.). — QuidNovi, 2004. — ISBN 989-554-108-2.
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano. História de Portugal IV — Glória e Declínio do Império (порт.). — QuidNovi, 2004. — ISBN 989-554-109-0.
- de Macedo, Newton; Saraiva, José Hermano. História de Portugal V — A Restauração da Indepêndencia (порт.). — QuidNovi, 2004. — ISBN 989-554-110-4.
- Saraiva, José Hermano. História de Portugal X — A Terceira República (порт.). — QuidNovi, 2004. — ISBN 989-554-115-5.
- Loução, Paulo Alexandre. Portugal, Terra de Mistérios (порт.). — 3rd. — Ésquilo, 2000. — ISBN 972-8605-04-8.
- Muñoz, Mauricio Pasto. Viriato, A Luta pela Liberdade (порт.). — 3rd. — Ésquilo, 2003. — ISBN 972-8605-23-4.
- Grande Enciclopédia Universal. — Durclub, 2004.
- Constituição da República Portuguesa (порт.). — VI Revisão Constitucional. — 2004.
Havolalar
- Portugaliya hukumatining rasmiy veb-sayti Arxiv nusxasi 8-may 2018-yildagi Wayback Machine (ingliz tilida) (portugal tilida)
- Portugaliya Respublikasi Prezidentligi Arxiv nusxasi 24-fevral 2011-yildagi Wayback Machine — Portugaliya Prezidentining rasmiy sayti (portugal tilida)
- Lissabon munitsipal kengashi Arxiv nusxasi 15-may 2008-yildagi Wayback Machine — Lissabon meriyasining veb-sayti (portugal tilida)
Vikimedia Commons: Atlas: Португалия
- Turizm bo‘yicha rasmiy veb-sayt Arxiv nusxasi 10-may 2021-yildagi Wayback Machine (portugal tilida) (ingliz tilida)
- Portugaliya havolalar katalogida: Curlie (dmoz)
- Portugaliya haqida yangiliklar Arxiv nusxasi 20-dekabr 2018-yildagi Wayback Machine Portuguese American Journal nashridan (ingliz tilida)