
Dengiz — Dunyo okeanining quruqlik yoki suvosti relyefining balandliklari bilan ajralib turadigan qismidir. Dunyo okeanining oʻzidan dengizlar gidrologik, meteorologik va iqlimiy rejimlari bilan ham farq qiladi. Bunga ularning okeanning chekka qismlarida joylashgani va ochiq okean bilan suv almashinuvi cheklangani sabab boʻladi. Dengizlarni bir-biridan, shuningdek, ularning oʻsimlik dunyosi va hayvonot dunyosiga koʻra ham farqlash mumkin (masalan, Egey dengizi Oʻrta yer dengizida joylashgan). Dengizlar faunasiga endemik turlarning mavjudligi xos.
Turli mualliflar, xususan, Bibliyada, har qanday katta suv havzasi (jumladan, daryolar, koʻllar, qoʻltiqlar) dengiz deb atalishi mumkin. Masalan, Bibliyadagi Misr dengizi (Ish. 11:15) Bibliyada turlicha talqin qilinib, Nil daryosini yoki Qizil dengizning bir qismini anglatishi mumkin; bundan tashqari, unda quyidagi daryo ham dengiz deb ataladi: Furot.
Dalning izohli lugʻatida dengiz Yer yuzasidagi keng botiqlar yoki yoriqlarda toʻplangan achchiq-shoʻr suvlar deb taʼriflanadi. Shunday qilib, quruqlik (quruqlik, materik)dan farqli ravishda, shartli chegaralar bilan ajratilgan barcha bunday suvlar dengiz deb ataladi. Odatda dengizlar Dunyo okeani bilan boʻgʻozlar orqali tutashadi (masalan, Oʻrta yer dengizi, Qora dengiz va boshqalar) va bu nomni toʻgʻri olgan. Shoʻr yoki chuchuk koʻllarni (masalan, Kaspiy, Orol, Oʻlik dengiz, Baykal — «Ulugʻvor dengiz — muqaddas Baykal») dengiz deb atalishi esa uncha asosli emas. Bundan tashqari, «dengiz» soʻzi tubsiz chuqurlik, behad kenglik maʼnosida ham ishlatiladi.
Dengiz deb ataladigan obyektlar nafaqat Yerda, balki boshqa osmon jismlarida ham mavjud: masalan, «Janubiy dengiz» Marsda va Oyda (Oy dengizi deb (koʻrinishidan) Oy diskining yuzasidagi qoramtir dogʻ ataladi).
Sovutilganda shoʻr suv «dengiz muziga» aylanadi — bu chuchuk suvning muzlash haroratidan past, taxminan −1,8 °C da sodir boʻladi.
Etimologiya
Rus tilidagi «море» soʻzi praslav. *mor'e shakliga borib taqaladi; u, oʻz navbatida, praindoyevr. *mori soʻzining davomchisi boʻlib, uning dastlabki maʼnosi, ehtimol, «turgʻun suv» boʻlgan (shu ildizdan lot. mare «dengiz» soʻzi ham kelib chiqqan).
Umumiy maʼlumotlar
Ajralganlik darajasi va gidrologik rejim xususiyatlariga koʻra dengizlar 3 guruhga boʻlinadi: ichki dengizlar (oʻrta yer tipidagi dengizlar va yarim berk dengizlar), chekka dengizlar va orollararo dengizlar. Geografik joylashuviga koʻra, oʻrta yer tipidagi dengizlar baʼzan materiklararo va materik ichidagi dengizlarga ajratiladi.
Geologik jihatdan hozirgi dengizlar yosh tuzilmalardir. Ularning hozirgi qiyofasiga yaqin chegaralari paleogen–neogen davrida shakllangan, antropogen davrida esa uzil-kesil qaror topgan. Eng chuqur dengizlar (masalan, Oʻrta yer dengizi) Yer poʻstining yirik yoriqlari oʻrnida vujudga kelgan, sayoz dengizlar esa materiklarning chekka qismlarini Dunyo okeani suvlari bosishi natijasida paydo boʻlgan va odatda materik sayozligida joylashadi.
1978-yilda Xalqaro dengiz tashkiloti Butunjahon dengiz kunini taʼsis etgan. Bu kun BMTning xalqaro va butunjahon kunlari tizimiga kiradi. Shuningdek, Dengiz kuni Yaponiyada davlat bayrami sifatida nishonlanadi, Rossiyada esa Boltiq dengizi kuni nishonlanadi. Rassomlikda dengiz tasvirlangan asarlar alohida janr — marina.
Dengizlar tasnifi
Dengizlarning turli tasniflari mavjud, masalan, Kryummel (1878), Yu. M. Shokalskiy (1917), N. N. Zubov va A. V. Everling (1940), A. M. Muromtsev (1951) tasniflari.
Okeanlar boʻyicha tasnifi
Dunyo okeanini alohida okeanlarga ajratish Xalqaro gidrografiya tashkiloti (IHO) tomonidan 1953-yilda amalga oshirilgan (keyinchalik oʻzgartirishlar kiritilgan).
Kaspiy va Orol dengizlari katta oʻlchamlari tufayli anʼanaga koʻra dengiz hisoblanadi, aslida esa ular qadimgi Tetis okeanidan qolgan koʻllardir. Bundan tashqari, tarixan Oʻlik dengiz va Jalila dengizi nomlari ham shakllangan.
Dengizlarning turli tasniflari mavjud.
Okeanlar boʻyicha dengizlar

- Aki dengizi
- Bali dengizi
- Banda dengizi
- Bering dengizi
- Visayan dengizi
- Yapon ichki dengizi
- Itsuki-Nada
- Harima-Nada (Harima dengizi)
- Sharqiy Xitoy dengizi
- Sariq dengiz
- Kamotes dengizi
- Marjon dengizi
- Koro dengizi
- Yangi Gvineya dengizi
- Mindanao dengizi
- Molukka dengizi
- Oxota dengizi
- Savu dengizi
- Samar dengizi
- Seram dengizi
- Sibuyan dengizi
- Solomon dengizi
- Sulavesi dengizi
- Sulu dengizi
- Tasman dengizi
- Fiji dengizi
- Filippin dengizi (Yerdagi eng chuqur dengiz)
- Flores dengizi
- Halmaxera dengizi
- Janubiy Xitoy dengizi
- Yava dengizi
- Yapon dengizi



Gidrologik, gidrokimyoviy va boshqa xususiyatlariga koʻra dengizlarga kiruvchi qoʻltiqlar
- Bengal qoʻltigʻi (Hind okeani)
- Gudzon qoʻltigʻi (Shimoliy Muz okeani)
- Meksika qoʻltigʻi (Atlantika okeani)
- Fors qoʻltigʻi (Hind okeani)
- Biskay qoʻltigʻi (Atlantika okeani)
Okeandan ajralganlik darajasi boʻyicha tasnifi
Okeandan ajralganlik darajasiga koʻra dengizlar ichki, chekka, materiklararo va orollararo turlarga boʻlinadi.
Ichki dengizlar — okean bilan aloqasi asosan cheklangan dengizlar; ularda Dunyo okeani bilan suv almashinuvi chekka dengizlardagiga nisbatan kamroq boʻladi. Bunday dengizlarni okean bilan bogʻlovchi boʻgʻozning chuqurligi kichik boʻlib, bu chuqur suv qatlamlarini aralashtiruvchi chuqur suv oqimlarini cheklaydi. Bunday dengizlarga Oʻrta yer va Boltiq dengizlari misol boʻladi.
Qirgʻoqlarini necha materik oʻrab turishiga qarab ichki dengizlar materiklararo (Oʻrta yer va Qizil dengizlar) hamda materik ichidagi (Sariq va Qora dengizlar) turlarga boʻlinadi.
Boshqa dengizlar yoki Dunyo okeani bilan aloqasi bor-yoʻqligiga koʻra ichki dengizlar ajralgan (berk) (Oʻlik va Orol dengizlari) hamda qisman ajralgan (yarim berk) (Boltiq va Azov dengizlari) turlarga boʻlinadi. Aslida toʻliq ajralgan dengizlar koʻllardir.
Chekka dengizlar — okean bilan erkin suv almashadigan, ayrim hollarda undan orollar yoki yarimorollar tizmasi orqali ajralgan dengizlardir. Chekka dengizlar shelfda joylashgan boʻlsa-da, ularning tub choʻkindilari, iqlim va gidrologik rejimi, hayvonot dunyosi va oʻsimlik dunyosiga nafaqat materik, balki okean ham kuchli taʼsir koʻrsatadi. Chekka dengizlarda okean shamollari taʼsirida vujudga keluvchi okean oqimlari kuzatiladi. Bunday dengizlarga Bering, Oxota, Yapon, Sharqiy Xitoy, Janubiy Xitoy va Karib dengizlari kiradi.
Materiklararo dengizlar (baʼzan oʻrta yer tipidagi dengizlar deyiladi) — har tomondan quruqlik bilan oʻralgan va okeanga bir yoki bir necha boʻgʻoz orqali tutashgan dengizlardir. Oʻrta yer, Qizil va Karib dengizlari shular jumlasidandir.
Orollararo dengizlar — bir-biriga yaqin joylashgan orollar halqasi bilan oʻralgan dengizlardir. Orollar orasidagi suvosti relyefining koʻtarilmalari ularning ochiq okean bilan erkin suv almashishiga toʻsqinlik qiladi.
Orollararo dengizlarning aksariyati Malay arxipelagi orollari orasida joylashgan. Ulardan eng kattalari — Yava, Banda va Sulavesi dengizlari.
Yuza suvlari harorati boʻyicha tasnifi
Dengizlar yuza suvining haroratiga qarab ham (jumladan, tropik dengizlar, moʻtadil mintaqa dengizlari, qutbiy dengizlar) tasniflanadi, ammo bu tasnif amalda deyarli ishlatilmaydi.
Suv shoʻrligi boʻyicha tasnifi
Suvning shoʻrlik darajasiga qarab yuqori shoʻrlikka ega va past shoʻrlikka ega dengizlar farqlanadi.
Yuqori shoʻrlikka ega dengizlar — kuchli bugʻlanish tufayli shoʻrligi okeandagidan balandroq boʻlgan dengizlardir. Ularda suv almashinuvi zichroq shoʻr suvning quyi qatlamlar orqali chiqib ketishi va okeandan nisbatan chuchuk suvning boʻgʻozlar orqali yuzaki qatlamlarga kelishi bilan sodir boʻladi. Qizil dengiz bunga misol.
Past shoʻrlikka ega dengizlar — shoʻrligi okeandagidan past boʻlgan dengizlar. Buning sababi daryo oqimi va yogʻinlar bilan keladigan chuchuk suvning bugʻlanish orqali toʻliq qoplanmasligidir. Bunda nisbatan kam shoʻr dengiz suvi yuza qatlamlar orqali chiqib ketadi, shoʻrroq suv esa boʻgʻozlar orqali dengiz tubiga yaqin qatlamlarga kiradi. Bunday havzalarda tub qatlamlar bilan suv almashinuvi koʻpincha biologik turlarning aksariyati yashashi uchun zarur kislorod miqdorini taʼminlashga yetmaydi. Qora dengiz bunga misoldir.
Qirgʻoq chizigʻining parchalanganligi boʻyicha tasnifi
Qirgʻoq chizigʻining kuchli parchalangan va kam parchalangan turlari farqlanadi. Masalan, Sargasso dengizining umuman qirgʻoq chizigʻi yoʻq
Qirgʻoq chizigʻi
Dengizlar qirgʻoqlarida qoʻltiqlar, lagunalar, buxtalar, quyiluvchi daryolarning estuariylari, yarimorollar, qum tillari, limanlar, plyajlar yoki tik qirgʻoq jarliklari hamda boshqa relyef shakllari uchraydi.
Qoʻltiq — quruqlik ichiga chuqur kirib borgan, ammo dengizning asosiy qismi bilan erkin suv almashinadigan dengiz qismidir. Qoʻltiqning gidrologik va gidrokimyoviy sharoitlari u mansub dengizning sharoitlariga oʻxshash boʻladi. Ayrim hollarda mahalliy iqlim va materikdan keladigan suv oqimi qoʻltiq yuza qatlamlarining gidrologik xususiyatlariga oʻziga xoslik baxsh etadi.
Qirgʻoq relyefi va boshqa geografik sharoitlariga koʻra qoʻltiqlar bir necha turga boʻlinadi:
- Buxta — dengizning uch tomondan quruqlik qismlari (qirgʻoq chiqintilari, qoyalar va yaqin orollar) bilan ajralgan, shu sababli shamol va toʻlqinlardan himoyalangan kichik qismidir. Kichik buxtalarning koʻpi yumshoq togʻ jinslari yoki gil qatlamlarida toʻlqinlarning yuvib ketishi natijasida hosil boʻladi. Masalan, Sevastopol va Balaklava buxtalari Qora dengizda, Oltin Shox buxtasi esa Yapon dengizida joylashgan. Kichik buxta yirikroq buxtaning tarkibida ham boʻlishi mumkin; masalan, Janubiy buxta Sevastopol buxtasining bir qismidir.

(rassom Mixail Erassi)
- Liman — dengizdan qum tili (qum toʻsigʻi bilan ajralgan qoʻltiq. Koʻpincha liman dengizga yaqin daryo vodiysining suv bosgan qismidir (masalan, Dnepr, Dnestr limanlari Qora dengiz sohilida). Ochiq turdagi limanlar (estuariy tipidagi) dengiz bilan doimiy suv almashinadi; berk turdagi limanlar (laguna tipidagi) esa qum tili yoki qum toʻsigʻi bilan ajraladi. Limanning gidrologik rejimiga unga quyiladigan daryo katta taʼsir koʻrsatadi.
- Laguna — dengizning undan qum vali, qum tili yoki marjon rifi bilan ajralgan sayoz qismidir; koʻpincha u dengizga tor boʻgʻoz orqali tutashadi. Lagunalar boshqa qoʻltiqlarga qaraganda dengizdan kuchliroq ajralgan boʻladi. Ular koʻpincha atoll ichida uchraydi (masalan, Kiritimati, Kvajaleyn).
- Estuariy — dengizga quyiladigan daryoning bitta oʻzanli, voronkasimon mansabidir. Estuariy dengiz daryo mansabini bosganda hosil boʻladi, suvning koʻtarilishi va qaytishi esa choʻkindi jinslarni dengizga olib chiqib, estuariyning toʻlib, deltaga aylanishiga yoʻl qoʻymaydi. Bu estuariy tutashgan dengiz qismi chuqur boʻlganda yuz beradi. Quyidagi daryolar estuariy hosil qiladi: Amazonka (Atlantika okeani), Temza (Shimoliy dengiz).
- Fyord — dengiz sohilining ichkarisiga uzoq kirib boruvchi uzun va tor qoʻltiq. Fyord qadimgi muzlik vodiysini dengiz suvi bosishi natijasida paydo boʻladi. Koʻp fyordlar juda chuqur: avval muzliklar oʻz ogʻirligi bilan vodiylarni oʻyib chuqurlashtirgan, soʻng ularni dengiz suvi bosgan. Odatda fyord uzunligi enidan bir necha baravar katta. Norvegiya dengizi fyordlari bunga misol boʻladi.
- Guba — Rossiyaning shimolida quruqlikka chuqur kirib boruvchi qoʻltiqning nomi (masalan, Neva gubasi (Fin qoʻltigʻida), , Ob gubasi (Kara dengizida).
Boʻgʻoz — quruqlik qismlarini ajratib, yonma-yon joylashgan suv havzalarini yoki ularning qismlarini tutashtiruvchi nisbatan tor suv yoʻlagi (masalan, La-Mansh, Magellan, Bering).
Orol — har tomondan suv bilan oʻralgan, koʻpincha tabiiy yoʻl bilan hosil boʻlgan va suv eng baland koʻtarilganda ham suv sathidan yuqorida turadigan quruqlik qismidir (masalan, Grenlandiya, Madagaskar). Orollar materiklardan kichikroq. Masalan, Grenlandiya eng kichik materik boʻlgan Avstraliyadan uch baravar kichik (orol-materik). Orollar kelib chiqishi, shakli va turiga koʻra farqlanadi (masalan, marjon oroli).
- Atoll — okean tubida joylashgan, odatda konussimon shakldagi va soʻngan vulqon hosil qilgan koʻtarilmadir. Uning tepasidagi marjon tuzilmasi rifni hosil qiladi va motu deb ataluvchi kichik orolchalar guruhidan iborat boʻladi. Orolchalar bir-biridan boʻgʻozlar bilan ajralib, okeanni laguna bilan tutashtiradi. Boʻgʻozlar boʻlmasa, quruqlik uzluksiz halqaga aylanadi va lagunadagi suv tarkibi atrofdagi okean suvidan farqlanishi mumkin.
- Arxipelag — geologik tuzilishi oʻxshash boʻlgan, bir-biriga yaqin joylashgan orollar guruhi.
- Shxerlar (qoyali mayda orollar) — (norv. sker — «dengizdagi qoya»)) — arxipelag — mayda qoyali orollardan tashkil topgan va tor boʻgʻozlar bilan ajralgan; ular dengiz qirgʻoqlari boʻylab katta maydonni egallab, fyordli qirgʻoqlarni oʻrab turadi. Har bir bunday orolcha «shxera» deb ataladi. Odatda sherlar kemalar qatnoviga yaroqli, biroq ulardan kemalarni olib oʻtish maxsus mahorat talab qiladi va koʻplab xavflar tugʻdiradi. Ulugʻ Vatan urushi davrida Boltiq flotining torpedo katerlari sherlarni pana sifatida ishlatib, bosqinchilarga qarshi muvaffaqiyatli jang qilgan.
- Sunʼiy orol — odamlar yaratgan orollar guruhi (masalan, Kansay aeroporti Osaka qoʻltigʻining oʻrtasida, Yaponiyada va hashamatli plyaj — Palm Jumeira Dubay qirgʻogʻi yaqinida, Birlashgan Arab Amirliklarida).
Qum tili — dengiz yoki koʻl qirgʻogʻida joylashgan, bir uchi qirgʻoqqa tutashgan pastqam, suv keltirgan jinslardan hosil boʻlgan quruqlik boʻlagi. U toʻlqinlar keltirgan togʻ jinslari qoldiqlarining qirgʻoq boʻylab koʻchishi natijasida yuzaga keladi. Uni oqimlar tashiydigan yumshoq jinslar, masalan, qum, mayda toshlar, shagʻal, chigʻanoqlar tashkil etadi. Choʻkindi ikki tomondan kelib yigʻilgan qum tili qirgʻoqqa deyarli perpendikulyar ravishda ochiq dengizga chiqib boradi va strelka deb ataladi. Sunʼiy ravishda ham hosil qilinishi mumkin.
Burun — quruqlikning dengiz ichiga chiqib turgan qismi. U tub jinslardan ham, yotqiziqlardan ham tarkib topishi mumkin. Odatda burunlar abraziya natijasida paydo boʻladi. Burun paydo boʻlishi uchun qirgʻoqda bir vaqtning oʻzida yumshoq va qattiq togʻ jinslari boʻlishi zarur. qum singari yumshoq jinslarni toʻlqinlar qattiq jinslarga nisbatan tezroq yemiradi. Natijada burun hosil boʻladi (masalan, Gorn burni, Yaxshi Umid burni).
Yarimorol — materikning dengiz ichiga ancha kirib borgan, uch tomondan suv bilan oʻralgan va odatda geologik jihatdan materik bilan yaxlit boʻlgan qismidir (masalan, Pireney yarimoroli yoki Skandinaviya yarimoroli).
Materik — koʻpincha hamma tomondan dengizlar yoki okeanlar bilan oʻralgan yirik quruqlik massivi (masalan, Yevrosiyo Afrikadan Suvaysh kanali orqali ajralgan, Shimoliy va Janubiy Amerikani esa Panama kanali ajratadi).
Organik dunyosi
Dengizlarning ochiq okeandan ajralganligi, nisbatan kichik hududlardagi sharoitlar hamda geologik rivojlanish tarixidagi farqlar dengizlar faunasida endemizm darajasining yuqori boʻlishiga, ayrim joylarda esa biologik xilma-xillikning ortishiga sabab boʻladi. Dengizlarda eng koʻp uchraydiganlar — umurtqasizlar, jumladan, taxminan 80 ming tur mollyuska va 25 ming tur qisqichbaqasimon uchraydi. Umurtqalilar orasida taxminan 16 ming tur baliq va 100 tur sutemizuvchi bor.
Dengiz suvida yashovchi organizmlar uch asosiy guruhga boʻlinadi: suv qatlamida erkin suzib yuruvchi plankton, dengiz tubida yashovchi bentos va faol suzuvchi nekton. Nekton biomassasining katta qismini baliqlar tashkil etadi, shuningdek, unga boshoyoqli mollyuskalar va sutemizuvchilar kiradi. Ularning koʻpchiligi migratsiya qiladi, baʼzan uzoq masofalarga koʻchadi.
Dengiz biomassasining uchdan ikki qismi 500 m gacha boʻlgan chuqurlikda toʻplangan. Chuqurlik ortishi bilan biologik xilma-xillik keskin kamayadi. Biologik xilma-xillik suvning shoʻrligi bilan bogʻliq: shoʻrlik pasayganda turlar soni kamayadi, ammo chuchukroq-shoʻrtob havzalarda fauna oʻziga xosroq boʻladi.
- Baʼzi dengizlarda hayvon turlari soni
| Oʻrta yer dengizi | taxminan 7 ming |
| Shimoliy dengiz | taxminan 1,5 ming |
| Boltiq dengizi | taxminan 70 |
Tropik dengizlar tur jihatidan eng boy; moʻtadil va qutbiy mintaqalarda esa populyatsiyalar soni yuqori.
Eng yirik dengizlar
| T/r | Dengiz | Maydoni yuzasi (ming km²) | Okean | Okean hududidagi ulushi (%) | Ulushi: Dunyo okeani (%) | Eng katta chuqurligi (m) | Oʻrtacha chuqurligi (m) | Qirgʻoqlarini yuvadi (yoki chegaralangan) | Oʻlchamlari (km) | Qirgʻoq chizigʻi (km) | Ichki dengizlar | Izoh |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Sargasso dengizi | 6500 | Atlantika | 7,091424 | 1,799256 | 6995 | 6000 | Vulqon kelib chiqishli Bermud orollari | qirgʻoq chizigʻi yoʻq | Maydoni 6000—7000 ming km² (oqimlarning holatiga bogʻliq). Oʻrtacha chuqurligi 6000 m dan oshadi | ||
| 2 | Filippin dengizi | 5726 | Tinch | 3,204611 | 1,585008 | 10994 | 4108 | Yapon orollari (Xonsyu, Kyusyu va Ryukyu), Tayvan va Filippin arxipelagi gʻarbda; Idzu, Ogasavara (Bonin), Kadzhan va Mariana orollari sharqda; Yap va Palau janubi-sharqda | Yerdagi eng chuqur dengiz: oxirgi oʻlchovlar boʻyicha chuqurligi 10 994 ± 40 m | |||
| 3 | Marjon dengizi | 4791 | Tinch | 2,681329 | 1,326191 | 9140 | Sohillari: Avstraliya, Yangi Gvineya, Yangi Kaledoniya | |||||
| 4 | Arabiston dengizi | 3862 | Hind | 5,070023 | 1,069036 | 5803 | Somali, Jibuti, Yaman, Ummon, Eron, Pokiston, Hindiston va Maldiv orollari | 2400 gacha | 2092 | |||
| 5 | Janubiy Xitoy dengizi | 3537,289 | Tinch | 1,979678 | 0,979153 | 5560 | 1024 | Sohillari: Janubi-Sharqiy Osiyo, Hindixitoy yarimoroli va orollar orasida: Kalimantan, Palavan, Luson va Tayvan | ||||
| 6 | Fiji dengizi | 3177 | Tinch | 1,778038 | 0,879422 | 7633 (6948) | 2740 | Shimolda joylashgan orollar: Fiji, sharqda — Kermadek, janubda — Yangi Zelandiya | 1129 | |||
| 7 | Ueddell dengizi | 2920 (2800) | Janubiy okeanning Atlantika sektoridagi janubiy dengiz | 14,365130 | 0,808282 | 6820 | 3000 | Sohillari: Gʻarbiy Antarktida, Antarktika yarimoroli gʻarbda va Kots Yeri sharqda joylashgan | Janubiy va janubi-gʻarbiy qismlarida chuqurligi 500 m gacha | |||
| 8 | Karib dengizi | 2754 | Atlantika | 3,004582 | 0,762331 | 7686 | 2500 | Gʻarb va janubdan Markaziy Amerika va Janubiy Amerika, shimol va sharqdan esa Katta Antil va Kichik Antil orollari bilan chegaralangan. Janubda dengiz Venesuela, Kolumbiya va Panama qirgʻoqlarini yuvadi (jumladan, janubi-gʻarbda sunʼiy Panama kanali); gʻarbda — Kosta-Rika, Nikaragua, Gonduras, Gvatemala, Beliz va Meksika yarimoroli — Yukatan, shimolda — Kuba, Gaiti, Yamayka va Puerto-Riko; sharqda Kichik Antil orollari davlatlari (qarang: Karib havzasi mamlakatlari roʻyxati) | ||||
| 9 | Oʻrta yer dengizi | 2500 | Atlantika | 2,727471 | 0,692022 | 5121 | 1541 | 24 davlat va hudud sohillari: Yevropa (gʻarbdan sharqqa): Ispaniya, Fransiya, Monako, Italiya, Malta, Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Chernogoriya, Albaniya, Gretsiya, Turkiya (Sharqiy Frakiya); Osiyo (shimoldan janubga): Turkiya (Kichik Osiyo), Suriya, Kipr, Livan, Isroil va Misr (Sinay yarimoroli); Afrika (sharqdan gʻarbga): Misr (Afrika qismi), Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash va Ispaniya (Seuta, Melilya va boshqalar); shu jumladan maqomi aniq belgilanmagan uchta hudud: tan olinmagan Shimoliy Kipr Turk Respublikasi, Gibraltar va Gʻazo sektori | 3700 | Quyidagi dengizlarni oʻz ichiga oladi: Adriatika, Alboran, Balear, Ion, Kipr, Krit, Levant, Liviya, Liguriya, Tirren va Egey. Oʻrta yer dengizi havzasiga, shuningdek, Marmar, Qora va Azov dengizlari kiradi | ||
| 10 | Tasman dengizi | 2330 (3340) | Tinch | 1,304007 | 0,644964 | 6000+ | Quyidagilarni ajratib turadi: Avstraliya va Yangi Zelandiya | 1670+ | ||||
| 11 | Bering dengizi | 2260 (2315) | Tinch | 1,264831 | 0,625588 | 4151 | 1600 | Sohillari: Rossiya va AQSH | ||||
| 12 | Bengal qoʻltigʻi | 2172 | Hind | 4694 | 2600 | Sohillari: Hindiston, Bangladesh, Myanma va Shri-Lanka. Gʻarbda Hindiston yarimoroli, sharqda Myanma sohili hamda Andaman va Nikobar orollari | orol yoylari bilan chegaralangan. Bu dunyodagi eng katta qoʻltiqdir. Qoʻltiqning shimoli-sharqiy sohilida, Koks-Bazar (Bangladesh) shahri yonida dunyodagi eng uzun plyaj (120 km) joylashgan. Gidrologik, gidrokimyoviy va boshqa koʻrsatkichlarga koʻra Bengal qoʻltigʻi dengizlar turkumiga kiradi. | |||||
| 13 | Oxota dengizi | 1603 | Tinch | 3916 | 821 | Qirgʻoqlarini yuvadi: Rossiya va Yaponiya: Kamchatka yarimoroli, Kuril orollari va orollar: Xokkaydo, Saxalin | Uzunligi 2265. Kengligi 1407 | 10460 | ||||
| 14 | Meksika qoʻltigʻi | 1543 | Atlantika | 1511 | Shimoli-gʻarb, shimol va sharqda AQSH qirgʻoqlari (shtatlar: Florida, Alabama, Missisipi, Luiziana va Texas), janub va janubi-gʻarbda esa Meksika qirgʻoqlari (shtatlar: Tamaulipas, Verakrus, Tabasko, Kampeche, Yukatan), shuningdek, orol Kuba | 5505 | ||||||
| 15 | Barens dengizi | 1424 | Shimoliy Muz | 600 | 222 | Sohillari: Rossiya va Norvegiya. Dengiz Yevropaning shimoliy sohillari va Shpitsbergen, Frans-Iosif Yeri va Yangi Yer | 6645 | |||||
| 16 | Norvegiya dengizi | 1400 | Shimoliy Muz | 3970 | 1600 (1750) | Dengiz Shimoliy Muz okeanining (sovet va rus manbalariga koʻra) Skandinaviya yarimoroli, Islandiya va Yan-Mayen | oroli orasida joylashgan. Oʻrtacha chuqurligi 1600—1750 m. Sovet, keyinchalik Rossiya ensiklopediyalarida (KSE va KRE) Shimoliy Muz okeani chegarasi Grenlandiya — Islandiya — Farer orollari — Shetland orollari — Norvegiya yoʻnalishi boʻylab oʻtkazilgan; shu sababli Norvegiya dengizi Shimoliy Muz okeaniga kiritilgan. Gʻarb manbalarida, xususan, Xalqaro gidrografiya tashkiloti tasnifida Shimoliy Muz okeani chegarasi Grenlandiya — Islandiya — Shpitsbergen — Ayiq oroli — Norvegiya yoʻnalishidan oʻtadi, shu sababli Norvegiya dengizi Atlantika okeaniga kiritiladi. Dengiz tubida 1989-yilda choʻkkan sovet atom suvosti kemasi «Komsomolets» | |||||
| 17 | Skosha dengizi | 1247 | Janubiy | 6022 | 3096 | Atlantika okeanining janubiy qismidagi dengiz, quyidagi orollar orasida: Janubiy Georgiya, Janubiy Sandvich va Janubiy Orkney. Uning katta qismi Atlantika okeaniga, kichik qismi esa Janubiy okeanga toʻgʻri keladi. Gʻarbda dengiz Dreyk boʻgʻozi orqali Tinch okeani | ||||||
| 18 | Gudzon qoʻltigʻi | 1230 | Shimoliy Muz | 258 | 100 | Bir qismi: Shimoliy Muz okeani, ayni paytda Atlantika okeaniga ham tutashadi. Aslida bu sharq, janub va gʻarbdan Kanadaning Kvebek, Ontario, Manitoba provinsiyalari hamda Nunavut | ||||||
| 19 | hududi bilan oʻralgan ichki dengizdir. | 1205 | Shimoliy Muz | 5527 | 1444 | Orasida: Grenlandiya, Islandiya, Shpitsbergen va Yan-Mayen | ||||||
| 20 | Somov dengizi | 1150 | Janubiy | 3000 | Tinch okeani sektoriga mansub dengiz: Janubiy okean; Viktoriya Yeri ( (Sharqiy Antarktida) qirgʻoqlariga tutashadi. Shimolda Balleni | orollari joylashgan. Somov dengizi sohilida Rossiyaning ilmiy Antarktika stansiyasi — «Leningradskaya» | ||||||
| 21 | Riser-Larsen dengizi | 1138,3 | Janubiy | 3000 | Dengiz: Hind okeani sektori, Janubiy okean, Qirolicha Mod Yeri (Sharqiy Antarktida) sohillarida joylashgan. Antarktida sohilidan 65° j. k. gacha choʻzilgan. Gʻarbda 14° sh. u. boʻylab Lazarev dengizi bilan, sharqda Gunnerus bankasining tizmasi boʻylab Kosmonavtlar dengizi | bilan chegaradosh. Oʻrtacha chuqurligi 3000 m dan ortiq | ||||||
| 22 | Yapon dengizi | 1062 | Tinch | 3742 | 1753 | Sohillari: Rossiya, Yaponiya, Koreya Respublikasi va KXDR | Uzunligi 2254. Kengligi 1072 | 7307 | ||||
| 23 | Arafur dengizi | 1017 | Hind | 3680 | 186 | Orasida: Avstraliya, Yangi Gvineya va orollar: Tanimbar va Kay | Uzunligi — 1290, kengligi — 560 km | |||||
| 24 | Sharqiy Sibir dengizi | 944,6 | Shimoliy Muz | 915 | 66 | Orasida: Yangi Sibir orollari va Vrangel oroli | ||||||
| 25 | Kara dengizi | 893,4 | Shimoliy Muz | 620 | 50 (100) | Shimoldan Yevrosiyo sohillari va orollar bilan chegaralangan: Vaygach, Yangi Yer, Frans-Iosif Yeri, Shimoliy Yer, Geyberg oroli | Oʻrtacha chuqurligi 50—100 m | |||||
| 26 | Labrador dengizi | 840 | Atlantika | 4316 | ||||||||
| 27 | Sharqiy Xitoy dengizi | 836 | Tinch | 2719 | 309 | Quyidagilar orasida: Sharqiy Osiyo (Xitoy sohili hamda Ryukyu va Kyusyu (Yaponiya) | ||||||
| 28 | Lakkadiv dengizi | 786 | Hind | 4131 | 1929 | yarimorol Hindistonning janubi-gʻarbiy qismi, Shri-Lanka, Lakkadiv va Maldiv orollari orasida joylashgan. Eng janubiy nuqtasi — atoll Addu | ||||||
| 29 | Irminger dengizi | 780 | Atlantika | Quyidagi hududlar orasida: Grenlandiya orolining janubiy qismi va Islandiyaning janubidan boshlanadigan Oʻrta Atlantika tizmasining bir qismi boʻlgan Reykyanes suvosti tizmasi, Islandiya | ||||||||
| 30 | Solomon dengizi | 755 | Tinch | 9103 | 2652 | Orasida: Solomon orollari, Yangi Britaniya va Yangi Gvineya | ||||||
| 31 | Shimoliy dengiz | 750 | Atlantika | 725 | 95 | Sohillari: Norvegiya, Daniya, Germaniya, Niderlandiya, Belgiya, Fransiya va Buyuk Britaniya | Uzunligi 800. Kengligi 500 | |||||
| 32 | Banda dengizi | 714 | Tinch | 7440 | Orollar orasida: Malay arxipelagi. Quyidagi orollar bilan chegaralangan: Buru va Seram shimolda, Timor — janubi-gʻarbda, Tanimbar va Aru — sharqda; Banda arxipelagi | ni oʻz ichiga oladi. Shimoldan janubga 500 km, sharqdan gʻarbga 1000 km masofaga choʻzilgan. | ||||||
| 33 | Kosmonavtlar dengizi | 698,6 | Janubiy | 4798 | Hind okeani sektoridagi dengiz: Janubiy okean, Sharqiy Antarktida sohillarida, Enderbi Yeri va Riser-Larsen dengizi orasida; dengizdan Gunnerus suvosti tizmasi orqali ajraladi. Enderbi Yerining sharqiy qirgʻoqlari Kosmonavtlar dengizining Hamdoʻstlik dengizi | bilan chegarasini tashkil qiladi. Dengizga 1962-yilda Sovet Antarktika ekspeditsiyasi ishtirokchilari tomonidan ilk sovet kosmonavtlari | ||||||
| 34 | sharafiga nom berilgan. | 689 | Shimoliy Muz | 2136 | 861 | Quyidagilar orasida: Nunavut ( (Kanada) va Grenlandiyaning | ||||||
| 35 | gʻarbiy sohili | 672 | Shimoliy Muz | 3385 | 540 | Quyidagilar orasida: Sibirning shimoliy sohili (janubda), Taymir yarimoroli, Shimoliy Yer gʻarbda va Yangi Sibir orollari sharqda | ||||||
| 36 | Andaman dengizi | 605 | Hind | 4507 | 1043 | Orasida: yarimorollar Hindixitoy va Malakka sharqda; Sumatra oroli janubda; Andaman va Nikobar orollari | ||||||
| 37 | Chukotka dengizi | 595 | Shimoliy Muz | 1256 | 71 | Orasida: Chukotka va Alyaska | Dengiz suvlari orqali xalqaro sana almashish chizigʻi | |||||
| 38 | oʻtadi | 552 | Tinch | 1272 | 111 | Orollar orasida: Kalimantan, Sulavesi, Sumatra va Yava | ||||||
| 39 | Bellinsgauzen dengizi | 487 | Janubiy | 4470 | Antarktidaning gʻarbiy qismida, Antarktida sohilida, Janubiy okean. Dengiz Antarktika yarimorolining gʻarbiy sohilida 57°18' gʻ. u. va 102°20' gʻ. u. orasida, Aleksandr I Yeridan, gʻarbda, Flaying-Fish burnidan sharqda (Terston orolida) va Pyotr I orolidan janubda joylashgan. | Bellinsgauzen dengizida Antarktidaning eng yirik oroli — Aleksandr I Yeri | ||||||
| 40 | Bofort dengizi | 476 | Shimoliy Muz | 4683 | 1004 | Shimoliy sohillari: Kanada va Alyaska: Shimoli-gʻarbiy hududlar, Yukon hududi va Alyaska. Bofort dengiziga Kanada Arktika arxipelagining gʻarbiy qismi tutashadi. Janubiy chegarasini Kanada hamda Yukon-Alyaska Arktika shelfi tashkil etadi. Sharqiy chegara Kanadadagi Banks va Prins-Patrik orollari boʻylab oʻtadi; shimoli-gʻarbda dengiz Barrou burni (Alyaska) bilan Prins-Patrik orolidagi Lends-End burnini tutashtiruvchi shartli chiziq bilan chegaralangan. | ||||||
| 41 | Sulavesi dengizi | 453 | Tinch | 6220 | Orollar orasida: Sulavesi, Kalimantan, Mindanao, Sangixe va Sulu arxipelagi | |||||||
| 42 | Ross dengizi | 439 | Janubiy | 2972 | 677 | Tinch okeani sektoridagi dengiz: Janubiy okean, Viktoriya Yeri va Meri Berd ( (Gʻarbiy Antarktida) sohillari yaqinida, Ader va Kolbek burunlari orasida joylashgan (170° sh. u. — 158° gʻ. u.). | Dengiz orqali sana almashish chizigʻi | |||||
| 43 | Qizil dengiz | 438 | Hind | 2211 | 490 | Orasida: Arabiston yarimoroli va Afrika, tektonik botiqda | Dunyo okeaniga kiruvchi eng shoʻr dengiz; unga dunyodagi birorta ham daryo quyilmaydi. | |||||
| 44 | Timor dengizi | 432 | Hind | 3300 | 435 | Orasida: Avstraliya va Timor oroli. Quyidagi davlatlarning qirgʻoqlarini yuvadi: Avstraliya, Sharqiy Timor va Indoneziya | ||||||
| 45 | Qora dengiz | 422 (436,4) | Atlantika | 2210 | 1240 | Sohillari: Rossiya, Ukraina, Ruminiya, Bolgariya, Turkiya, Gruziya, Abxaziya (dengiz atrofidagi hududlar anʼanaviy ravishda «Qora dengizboʻyi») | » deb ataladi). Uzunligi 1150. Kengligi 580 | |||||
| 46 | Boltiq dengizi | 419 | Atlantika | 470 | 51 | Yevrosiyoning ichki materik dengizi, Yevrosiyo Shimoliy Yevropada joylashgan (qisman Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa) | qirgʻoqlarini ham yuvadi). Koʻp daryo suvi quyilishi sababli shoʻrligi past boʻlgan dunyodagi eng katta shoʻrtob suvli dengizdir. | |||||
| 47 | Sariq dengiz | 416 | Tinch | 106 | 40 | Sohillari: XXR, KXDR va Koreya Respublikasi | Uzunligi 960 km. Kengligi 700 km | |||||
| 48 | Sulu dengizi | 335 | Tinch | 5576 | Shimoli-sharq va sharqdan Filippin arxipelagi, shimoli-gʻarbdan choʻziq Palavan oroli, janubi-gʻarbdan Kalimantan va janubi-sharqdan Sulu arxipelagi bilan chegaralangan. | |||||||
| 49 | Lazarev dengizi | 335 | Janubiy | 4500 | 3000 | Lazarev dengizi qirgʻoqlari — togʻli Qirolicha Mod Yeridan Malika Marta qirgʻogʻiga siljiydigan shelf muzligining qotgan ulkan boʻlaklaridir. Qishda deyarli butun dengiz muzlab qoladi, yozda esa qirgʻoq yaqinida koʻplab muz va aysberglar suzib yuradi. Lazarev muzligi mahalliy diqqatga sazovor obyektlardan biridir. Uning kengligi taxminan 100 kilometr boʻlib, dengiz ichiga uzoq kirib borgan. | Oʻrtacha chuqurligi 3000 m dan oshadi | |||||
| 50 | Mouson dengizi | 333 | Janubiy | 1000+ | Hind okeani sektoridagi dengiz: Janubiy okean, Sharqiy Antarktida sohilida, Vize (95°45' sh. u.) va Poinsett (113°12' sh. u.) burunlari orasida joylashgan. | |||||||
| 51 | Levant dengizi | 320 | Atlantika | 4384 | Shimoldan Turkiya, sharqdan Suriya, Livan va Isroil, janubdan Misr va Liviya, shimoli-gʻarbdan Egey dengizi bilan chegaralangan. | Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer va Kipr dengizlari | ||||||
| 52 | Yangi Gvineya dengizi | 310 | Tinch | 2665 | 1700 | Shimol, sharq va janubdan Bismark arxipelagi, gʻarbdan esa Yangi Gvineya | ||||||
| 53 | oroli bilan chegaralangan. | 291 (274) | Tinch | 4970 (4180) | 1752 | Indoneziya orollari bilan oʻralgan: Sulavesi gʻarbda, Sula, Maluku va Molukka janubda, Sangixe, Mindanao va Talaud shimolda, Shimoliy Maluku sharqda joylashgan. | ||||||
| 54 | Hamdoʻstlik dengizi | 258 | Janubiy | 3000 | 500 | Hind okeani sektoridagi dengiz: Janubiy okean. Dengiz sohilida Avstraliyaning Mouson va Devis | ||||||
| 55 | ilmiy stansiyalari mavjud. | 239 | Hind | 102 | 36 | Qoʻltiq Eron va Arabiston yarimoroli oʻrtasida joylashgan. Fors qoʻltigʻi sohilidagi mamlakatlar: Ummon, Birlashgan Arab Amirliklari, Saudiya Arabistoni, Qatar, Bahrayn, Quvayt, Iroq va Eron | 926*320 | Gidrologik rejimiga koʻra dengiz hisoblanadi. | ||||
| 56 | Biskay qoʻltigʻi | 223 | Atlantika | 4735 (5120) | 1715 | Bir qismi: Atlantika okeani, Pireney yarimorolining shimolida joylashib, Ispaniya va Fransiya qirgʻoqlarini yuvadi hamda Galisiyadan Bretangacha choʻzilgan. Fransiya sohilining shimoliy qismi qoyali, bir qancha orollari bor: Bel-Il, Nuarmutye, Re, Oleron, Eks. Janubga tomon qirgʻoq tekislanadi va uning qismlari Kumush sohil va Basklar sohili deb ataladi. Pireney yarimoroli sohillariga Kantabriya togʻlari yaqinlashgani sababli qirgʻoq yana qoyali va parchalangan boʻlib qoladi. Materik shelfi Bretan sohilida taxminan 160 km kenglikka ega, Ispaniya sohiliga yaqinlashganda esa 65 km gacha torayadi. | 400 | Nomi basklarning Biskayya viloyatidan kelib chiqqan. Ispaniyada Biskay qoʻltigʻi Kantabriya dengizi (Mar Cantábrico) deb ataladi. Faqat Kantabriya dengizining Basklar mamlakatiga bevosita tutash sharqiy qismi Biskay qoʻltigʻi deb nomlanadi. Miloddan avvalgi 220 ming yilda, Riss muzligi davrida Biskay qoʻltigʻi muzlagan edi. 12-aprel 1970-yilda Biskay qoʻltigʻida sovetlarning K-8 | ||||
| 57 | atom suvosti kemasi avariyaga uchrab, choʻkib ketdi. | 214 | Atlantika | 3830 | Italiyaning gʻarbiy qirgʻogʻida, Apennin yarimoroli (Italiyaning viloyatlari Toskana, Latsio, Kampaniya va Kalabriya) va orollar orasida: Sitsiliya, Sardiniya, Korsika va Elba | Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | ||||||
| 58 | Egey dengizi | 179 | Atlantika | 2529 | Koʻplab orollari (taxminan 2000 ta) boʻlgan Oʻrta yer dengizining sharqiy qismida, Bolqon yarimoroli, Kichik Osiyo va Krit oroli orasida joylashgan. Hozirgi Gretsiya va Turkiya | sohillarini yuvadi. Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | antiklik davrining, qadimgi yunon va keyinchalik Vizantiya sivilizatsiyalarining beshiklaridan biridir. | |||||
| 59 | Ion dengizi | 169 | Atlantika | 5121 | 2083 | Orasida: Bolqon va Apennin yarimorollari va Krit va Sitsiliya orollari. Quyidagi hududlar qirgʻoqlarini yuvadi: Janubiy Italiya (viloyatlar: Sitsiliya, Kalabriya, Bazilikata va Apuliya), Albaniya (prefektura: Vlyora) va Gretsiya (maʼmuriy hududlar: Ion orollari, Epir, Gʻarbiy Gretsiya, Markaziy Gretsiya, Attika, Peloponnes va Krit) | Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | |||||
| 60 | Seram dengizi | 161 | Tinch | 5319 | 1074 | Malay arxipelagidagi orollar orasida: Seram, Buru, Sula, Obi, Misool ( Molukka orollari tarkibiga kiradi) va Chendravosix yarimoroli (Yangi Gvineya) | ||||||
| 61 | Adriatika dengizi | 144 | Atlantika | 1230 | Bir qismi: Oʻrta yer dengizi, Apennin va Bolqon yarimorollari orasida. Quyidagi davlatlar sohillarini yuvadi: Italiya (1000 km dan ortiq), Sloveniya (47 km), Xorvatiya (1777 km), Bosniya va Gersegovina (20 km), Chernogoriya (200 km), Albaniya (472 km) | Quruqlik ichiga 796 kilometr kirib borgan, dengizning kengligi 93 dan 222 km gacha. | Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | |||||
| 62 | Flores dengizi | 115 | Tinch | 5234 | 1522 | Quyidagilar orasida: Sulavesi orolining shimoldagi janubiy chekkasi, Kabiya, Sumbava va Flores orollari janubda | ||||||
| 63 | Irland dengizi | 100 | Atlantika | 175 | 43 | Orollar orasida: Buyuk Britaniya sharqda va Irlandiya gʻarbda. Janubda Shotlandiya, gʻarbda esa Irlandiya Respublikasi va Shimoliy Irlandiya sohillarini yuvadi. Dengizning janubida Uels, sharqida Angliya | joylashgan. Grinpis tashkilotiga koʻra, 2001-yilda Irland dengizi radiatsiya bilan ifloslanganlik darajasi eng yuqori dengiz boʻlgan. Bunga Sellafild | |||||
| 64 | majmuasining chiqindilari sabab boʻlgan. | 98 | Janubiy | 585 | 286 | Tinch okeanining janubiy chekkasidagi (Janubiy okeandagi) dengiz, Gʻarbiy Antarktida sohillarida joylashgan. U Meri Berd Yeri yaqinida, sharqdan Terston oroli va gʻarbdan Dart burni bilan chegaralangan. Dart burnining gʻarbida Antarktidaning Tinch okeaniga ochiq qirgʻogʻi choʻzilgan; Terston orolining sharqida esa Bellinsgauzen dengizi | ||||||
| 65 | suvlari boshlanadi. | 90,8 | Shimoliy Muz | 343 | 67 | Rossiyaning Yevropa qismi shimoli | 600 | |||||
| 66 | Balear dengizi | 86 | Atlantika | 2132 | 767 | Sohillari: Pireney yarimoroli, Balear orollari | Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | |||||
| 67 | Pechora dengizi | 81,263 | Shimoliy Muz | 210 | 6 | Akvatоriya: Barens dengizining janubi-sharqiy qismi, Kolguyev va Vaygach | 300*180 | orollari orasida joylashgan. Tarkibiga kiradi: Barens dengizi | ||||
| 68 | Halmaxera dengizi | 75 | Tinch | 2072 | 747 | Indoneziyada, Molukka orollari va Yangi Gvineya orasida. Gʻarbda Halmaxera oroli sohili, shimolda Vaygeo oroli, sharqda Chendravosix ( (Yangi Gvineya) yarimoroli, janubda Misool oroli, janubi-gʻarbda esa Obi | ||||||
| 69 | orollari bilan chegaralangan. | 47 | Atlantika | 137 | 64 | Sharqdan Shotlandiya sohili, gʻarbdan esa Gebrid orollari bilan chegaralangan. Gebrid dengizi va Litl-Minch hamda Nort-Minch boʻgʻozlari (shimolda) orollarni ikki guruhga ajratadi: Ichki va Tashqi Gebrid orollari | ||||||
| 70 | Bali dengizi | 40 | Tinch | 1590 | 411 | Quyidagilar orasida: Yava orolining sharqiy chekkasi va Bali, Lombok, Sumbava, Sulavesi va Madura | ||||||
| 71 | Azov dengizi | 39 | Atlantika | 13,5 | 7,5 | Sohillari: Ukraina va Rossiya | Uzunligi 380. Kengligi 200 | Dunyodagi eng sayoz dengiz boʻlib, sezilarli darajada sayozlashib bormoqda. Atlantika okeaniga boʻgʻozlar va dengizlarning uzun zanjiri orqali tutashadi; okeandan uzoqligi jihatidan sayyoradagi eng kontinental dengiz hisoblanadi. | ||||
| 72 | Linkoln dengizi | 38 | Shimoliy Muz | 592 | 289 | Shimoliy sohillari: Elsmir va Grenlandiya. Gʻarbda Kolumbiya burni ( (Kanada), sharqda esa burun Moris-Jesup (Grenlandiya) bilan chegaralangan. | ||||||
| 73 | Savu dengizi | 35 | Tinch | 3475 | 1683 | Orollar orasida: Flores, Sumba va Timor Malay arxipelagida | ||||||
| 74 | Devis dengizi | 21 | Janubiy | 1369 | 571 | Hind okeani sektoridagi chekka dengiz: Janubiy okean, Antarktida sohillari yaqinida, 87° va 98° sh. u. orasida joylashgan. Pravda qirgʻogʻi — Qirolicha Meri Yerining sohil qismi. Dengizning gʻarbiy chegarasi Maksimov burni meridiani boʻylab Gʻarbiy shelf muzligining sharqiy qirgʻogʻidan oʻtadi; janubiy chegara Antarktida materigining Pravda qirgʻogʻi boʻylab, sharqiy chegara esa Vize burni meridiani va Sheklton shelf muzligining gʻarbiy sohili boʻylab oʻtadi. Yil davomida muz bilan qoplangan. | ||||||
| 75 | Yapon ichki dengizi | 18 | Tinch | 241 | 20 (60) | Gʻarbdan sharqqa uzunligi 445, shimoldan janubga kengligi 15 dan 55 km gacha. | Oʻrtacha chuqurligi 20—60 m | |||||
| 76 | Liguriya dengizi | 15 | Atlantika | 2546 | Quyidagilar orasida: Korsika va Liguriya ( Italiya sohili). Quyidagi hududlar qirgʻoqlarini yuvadi: Fransiya, Monako va Italiya | Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | ||||||
| 77 | Marmar dengizi | 11,472 | Atlantika | 1355 | 677 | Orasida: Yevropa va Kichik Osiyo qismi — Turkiya. Shimoli-sharqda Bosfor boʻgʻozi orqali Qora dengiz bilan, janubi-gʻarbda Dardanell boʻgʻozi orqali Egey dengizi | bilan tutashadi. Uzunligi 280. Kengligi 80 | |||||
| 78 | Vatt dengizi | 10 | Atlantika | Sohillari: Niderlandiya, Germaniya va Daniya, Shimoliy dengizning Friz orollari | 500 | zanjiri bilan chegaralangan suv qismi. Tarkibiga kiradi: Shimoliy dengiz | ||||||
| 79 | Samar dengizi | 3,87 | Tinch | 200 | Filippin arxipelagi, quyidagi orollar bilan chegaralangan: Samar sharqda, Leyte janubda, Masbate gʻarbda va Luson shimolda. Dengizda koʻplab orollar joylashgan. | |||||||
| 80 | Dyurvil dengizi | Janubiy | 3610 | 500 | Tinch okeani sektoridagi dengiz: Janubiy okean, 136° va 148° sharqiy uzunlik meridianlari orasida. Adeli Yeri ( (Sharqiy Antarktida) sohillarini yuvadi.) | Dyurvil dengizi qoʻshni dengizlardan muzliklar uning qirgʻoqlarining atigi yarmiga yaqinini qoplashi bilan farqlanadi. | ||||||
| 81 | Koro dengizi | Tinch | 2930 | Quyidagi Fiji: Viti-Levu, Vanua-Levu, Taveuni va Lau | ||||||||
| 82 | arxipelagi orollari bilan oʻralgan. | Atlantika | 2407 | 2000 | Gibraltar boʻgʻozi | yaqinida. Uzunligi taxminan 400, kengligi esa 200 km gacha yetadi. | Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | |||||
| 83 | Mindanao dengizi | Tinch | 1975 | Orollar orasida: Sikixor, Boxol va Leyte shimolda va Mindanao janubda, Filippin arxipelagi | ||||||||
| 84 | ning janubiy qismida joylashgan. | Tinch | 1700 | Filippin arxipelagi, quyidagi orollar orasida: Panay, Tablas, Marinduke, Luson va Masbate | ||||||||
| 85 | Kamotes dengizi | Tinch | 323 | Filippin arxipelagi, quyidagi orollar orasida: Leyte, Boxol va Sebu | ||||||||
| 86 | Kipr dengizi | Atlantika | Sharqiy qismi: Oʻrta yer dengizi, Kichik Osiyo yarimoroli va Afrika orasida joylashib, Kipr | orolini oʻrab turadi. Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer dengizi | ||||||||
| 87 | Krit dengizi | Atlantika | Janubiy chuqur suvli qismi: Egey dengizi. Kiklad va Dodekanes orollari guruhi bilan shimol va sharqdan, Krit oroli bilan janubdan chegaralangan. Egey dengizining janubi-sharqiy qismi qadimgi mualliflar tomonidan Karpatos dengizi[yunon.] deb, Karpatos oroli nomi bilan atalgan. U Krit va Rodos | orasida joylashgan. Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer va Egey dengizlari | ||||||||
| 88 | Kelt dengizi | Atlantika | Quyidagi davlatlarning bir qismini yuvadi: Irlandiya, Buyuk Britaniya va Fransiya. Janubiy va gʻarbiy chegaralari materik shelfi boʻylab oʻtadi. | |||||||||
| 89 | Vandel dengizi | Shimoliy Muz | Norasmiy nomi: Shimoliy Muz okeanining Nordostrunningen burni va Piri Yeri | orasidagi qismi. Vandel dengizining shimoli va shimoli-sharqidagi suvlar yil boʻyi muz bilan qoplangan. 2008-yilgi maʼlumotlarga koʻra, doimiy muzliklar va hududga yetib borishning qiyinligi sababli dengiz juda kam oʻrganilgan. | ||||||||
| 90 | Ikariya dengizi | Atlantika | Janubi-sharqiy qismi: Egey dengizi, Ikariya oroli atrofida, Dorida, Kariya va Ioniya sohillari boʻylab. Qadimgi yunon afsonalari qahramoni Ikar | sharafiga nomlangan. Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer va Egey dengizlari | ||||||||
| 91 | Mirtoy dengizi | Atlantika | Mirtoy yoki Mirtos dengizi — Egey dengizining janubi-gʻarbiy qismining qadimgi nomi. U Mirt (Μύρτος) orolini oʻrab turadi, bu orol Evbeyaning janubiy chekkasida joylashgan. Kiklad orollaridan Lakoniyagacha, Attikadan Krit | gacha choʻzilgan. Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer va Egey dengizlari | ||||||||
| 92 | Frakiya dengizi | Atlantika | Shimoliy qismining qadimgi nomi: Egey dengizi, Frakiya sohili boʻylab, Xalkidiki va Gallipoli yarimoroli orasida. Janubda Lemnos oroli bilan chegaralangan. Shuningdek, Frakiya dengizi deb Marmar dengizi | ham atalgan. Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer va Egey dengizlari | ||||||||
| 93 | Kilikiya dengizi | Atlantika | Kipr dengizining shimoli-sharqiy qismini Kipr va Kichik Osiyo orasida Kilikiya dengizi (Kilikiya nomidan), sharqiy qismini esa Kipr va Yaqin Sharq sohillari orasida Levant dengizi (Levant) | nomidan) deb atashadi. Tarkibiga kiradi: Oʻrta yer va Kipr dengizlari | ||||||||
| 94 | Aki dengizi | 744 km² | Tinch | Quyidagi hududlar orasida: Xirosima prefekturasining janubi-gʻarbiy qismi va Exime prefekturasining shimoli-gʻarbiy qismi. Shimoldan Osaki-Shimo[yapon.], Kami-Kamagari[yapon.], Shimo-Kamagari va Kuraxasi orollari, sharqdan Kurusima boʻgʻozi, janubdan Sikoku orolining Takanava yarimoroli (prefektura: Exime), gʻarbdan Iyo-Naka oroli bilan chegaralangan. | Shimoldan janubga 30, gʻarbdan sharqqa 45 masofaga choʻzilgan. | Aki-Nada — Yapon ichki dengizi | ||||||
| 95 | ning gʻarbiy qismidagi ochiq suv havzasi. | Tinch | Filippin arxipelagidagi orollar orasida: Masbate shimolda, Leyte sharq va janubi-sharqda, Sebu va Negros janubda, Panay gʻarbda. | |||||||||
| 96 | Shahzoda Gustav Adolf dengizi | Shimoliy Muz | Gʻarbda quyidagi ikki orol bilan chegaralangan: Borden va Makkenzi-King, sharqda Ellef-Ringnes, janubda esa Loxid | orollari bilan. Rossiya geografiyasida bu suv hududi koʻpincha Shahzoda Gustav Adolf boʻgʻozi deb ataladi (Antarktida sohilida ham shu nomdagi boʻgʻoz bor: Antarktida) |
Yerdan tashqaridagi dengizlar
Saturnning Titan yoʻldoshida uchta uglevodorodli dengiz mavjud: Kraken dengizi, Ligeya dengizi va Pungi dengizi. Ularning birinchisi oʻlchamlari boʻyicha Kaspiy dengiziga teng keladi, qolgan ikkitasi esa ancha kichik.
Adabiyotlar
- A. Mojetta. Dengizlar va okeanlarning katta atlasi / Fransuz tilidan tarjima: Korneeva L. Yu.; Lemeni-Makedon P. P. — M.: BMM AJ, 2005. — ISBN 5-88353-234-9.
