Neptun — Quyosh tizimidagi sakkizinchi va eng uzoq sayyora bo‘lib, u o‘zining ko‘k rangli qiyofasi, kuchli shamollari va sirli atmosferasi bilan mashhur. Neptun Quyosh tizimidagi eng sovuq va eng g‘ayrioddiy gaz gigantlaridan biri bo‘lib, u haqida ko‘plab sirlar mavjud. Ushbu maqolada Neptunning fizik xususiyatlari, uning halqalari va yo‘ldoshlari, shuningdek, sayyorani o‘rganish tarixi haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Neptun
.svg){kind=small}
|
|||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sayyora | |||||||||||||||||||||
Neptun, Voyager-2 (1989), ranglar 2023 tadqiqotiga moslashtirilgan[1]
|
|||||||||||||||||||||
| Kashf etilishi | |||||||||||||||||||||
| Kashf qiluvchilar | Urb(en) Le Verrier[2], John Couch Adams[2], Johann Galle[2] va Heinrich Louis d’Arrest | ||||||||||||||||||||
| Kashf etilgan joy | Berlin, Germaniya | ||||||||||||||||||||
| Kashf etilgan sana | 23 sentabr 1846[3] | ||||||||||||||||||||
| Aniqlash usuli | Hisoblash | ||||||||||||||||||||
| Orbita xususiyatlari | |||||||||||||||||||||
| Perigeliy | 4 452 940 833 km 29,76607 a.y. |
||||||||||||||||||||
| Afeliy | 4 553 946 490 km 30,44125 a.y. |
||||||||||||||||||||
| Katta yarmi o‘qi (a) | 4 503 443 661 km 30,10366 a.y. |
||||||||||||||||||||
| Eksentrisitet (e) | 0,011214269 | ||||||||||||||||||||
| Siderik davr | 60 190,03 kun 164,79 yil |
||||||||||||||||||||
| Sinodik davr | 367,49 kun[6] | ||||||||||||||||||||
| Orbital tezlik | 5,4349 km/s 19 566 km/soat |
||||||||||||||||||||
| O‘rtacha anomaliya | 267,767281° | ||||||||||||||||||||
| Orbita moyilligi (i) | 1,767975° 6,43° Quyosh ekvatoriga nisbatan |
||||||||||||||||||||
| Ko‘tarilish tuguni uzunligi (Ω) | 131,794310° | ||||||||||||||||||||
| Perigeliy argumenti (ω) | 265,646853° | ||||||||||||||||||||
| Markaziy tanasi | Quyosh | ||||||||||||||||||||
| Tabiiy yo‘ldoshlari | 16 | ||||||||||||||||||||
| Jismoniy xususiyatlar | |||||||||||||||||||||
| Polyar siqilishi | 0,0171 ± 0,0013 | ||||||||||||||||||||
| Ekvatorial radius | 24 764 ± 15 km | ||||||||||||||||||||
| Polar radius | 24 341 ± 30 km | ||||||||||||||||||||
| O‘rtacha radius | 24 622 ± 19 km | ||||||||||||||||||||
| Sirt maydoni (S) | 7,6408×109 km² | ||||||||||||||||||||
| Hajm (V) | 6,254×1013 km³ | ||||||||||||||||||||
| Massa (m) | 1,02409×1026 kg 17 147 Yer massasi |
||||||||||||||||||||
| O‘rtacha zichlik (ρ) | 1,638 g/cm³ | ||||||||||||||||||||
| Erkin tushish tezlanishi (g) | 11,15 m/s² (1,14 g) | ||||||||||||||||||||
| Ikkinchi kosmik tezlik | 23,5 km/s | ||||||||||||||||||||
| Ekvatorial aylanish tezligi | 2,68 km/s 9 648 km/soat |
||||||||||||||||||||
| Aylanish davri (T) | 0,6653 kun 15 soat 57 min 59 s |
||||||||||||||||||||
| Aylanish o‘qi moyilligi | 28,32° | ||||||||||||||||||||
| Shimoliy qutb rektassenziya (α) | 19h 57m 20s | ||||||||||||||||||||
| Shimoliy qutb deklinatsiya (δ) | 42,950° | ||||||||||||||||||||
| Albedo | 0,29 (Bond) 0,41 (geometrik) |
||||||||||||||||||||
| Ko‘rinadigan yorug‘lik kattaligi | 8,0 – 7,78[6] | ||||||||||||||||||||
| Burchakli diametr | 2,2″ – 2,4″ | ||||||||||||||||||||
| Temperatura | |||||||||||||||||||||
| 1 bar darajada | 72 K (~ −200 °C) | ||||||||||||||||||||
| 0,1 bar (tropopauza) | 55 K | ||||||||||||||||||||
| Atmosfera | |||||||||||||||||||||
Kimyoviy tarkibi:
|
|||||||||||||||||||||
Neptunning Tuzilishi va Xususiyatlari
Neptun diametri bo‘yicha Quyosh tizimidagi to‘rtinchi, massasi bo‘yicha esa uchinchi yirik sayyoradir. Uning diametri taxminan 49,244 kilometrni, massasi esa Yer massasidan 17 marta kattaroqni tashkil etadi. Sayyora asosan gaz va muzdan tashkil topgan bo‘lib, ichki qismi vodorod, geliy va metan bilan boyitilgan.
Tuzilishi uch qismga bo‘linadi:
- Markaziy yadro: Suv, ammiak, va toshlardan tashkil topgan zich yadro mavjud.
- O‘rta qism: Bu muz va suyuqlikdan iborat qavat bo‘lib, Neptunning massasining asosiy qismini tashkil qiladi.
- Atmosfera: Sayyoraning eng tashqi qismi asosan vodorod, geliy va oz miqdordagi metandan iborat bo‘lib, aynan metan Neptunga o‘zining ko‘k rangini beradi.
Neptun Quyoshdan juda uzoqda joylashganligi sababli uning sirtida Quyosh nuri juda zaif bo‘ladi. Shunga qaramay, Neptunning o‘zidan chiqadigan issiqlik miqdori Quyoshdan keladigan issiqlikdan ko‘ra ko‘proqdir. Bu sayyoraning ichki qismi hali ham issiqlik chiqarayotganini anglatadi.
Harorat va shamollar
Neptunning sirt harorati o‘rtacha -214°C ni tashkil etadi, bu esa uni Quyosh tizimidagi eng sovuq sayyoralardan biriga aylantiradi. Sayyora atmosferasida shamollar tezligi soatiga 2,000 kilometrga yetishi mumkin. Bu Quyosh tizimidagi eng kuchli shamollar hisoblanadi.
Neptunning Halqalari
Neptunning halqalari 1980-yillarda kashf etilgan bo‘lib, ular Quyosh tizimidagi boshqa halqalarga nisbatan ancha nozik va qoramtir rangga ega. Ushbu halqalar asosan muz va changdan tashkil topgan bo‘lib, tarkibida organik moddalar ham mavjud. Halqalar soni to‘rttadan oltitagacha deb taxmin qilinadi.
Halqalarning eng qizig‘i — ular notekis taqsimlangan bo‘lib, ba’zi qismlarida halqalar o‘ta zich, boshqa qismlarida esa juda yupqa ko‘rinadi. Bu notekislik Neptunning yo‘ldoshlari bilan gravitatsion o‘zaro ta’sir natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin.
Neptunning Yo‘ldoshlari
Neptunning hozirgacha 14 ta yo‘ldoshi aniqlangan. Ularning eng kattasi Triton bo‘lib, u Quyosh tizimida eng qiziqarli tabiiy yo‘ldoshlardan biri hisoblanadi. Quyida Neptunning muhim yo‘ldoshlari haqida batafsil ma’lumot beriladi:
- Triton:
- Triton Quyosh tizimidagi yagona yirik yo‘ldosh bo‘lib, u Neptun atrofida teskari yo‘nalishda aylanadi. Bu uning Neptunning tabiiy shakllanish jarayonida emas, balki boshqa bir joydan "tutib olinganini" anglatadi.
- Tritonning yuzasi muz bilan qoplangan bo‘lib, uning ostida suyuq okeanlar mavjud bo‘lishi mumkin.
- Triton yuzasida kriovulkanlar (muzli vulkanlar) faoliyat ko‘rsatmoqda. Bu jarayonlar metan va boshqa gazlarni chiqaradi.
- Nereid:
- Bu Neptunning eng uzoq masofada joylashgan yo‘ldoshlaridan biri bo‘lib, uning orbitasi juda elliptikdir.
- Proteus:
- Proteus Neptunning katta yo‘ldoshlardan biri bo‘lib, u g‘ayrioddiy yassi shaklga ega. Uning yuzasi kraterlar bilan qoplangan.
Neptunning Aylanma Xususiyatlari
Neptunning Quyosh atrofidagi bir marta to‘liq aylanishi taxminan 165 Yer yiliga teng. Sayyoraning o‘z o‘qi atrofida aylanishi esa juda tez — bir kun atigi 16 soat davom etadi. Ushbu tez aylanish sayyoraning ekvatori atrofida gaz va bulutlarning kuchli aylanishiga olib keladi.
Neptunni O‘rganish Tarixi
Neptun 1846-yilda matematik hisob-kitoblar yordamida kashf qilingan bo‘lib, bu sayyora inson tomonidan teleskop yordamida emas, balki ilmiy prognoz asosida topilgan birinchi sayyora hisoblanadi. Frantsuz astronomi Urbain Le Verrier va britaniyalik astronom Jon Adams mustaqil ravishda Neptunning mavjudligini taxmin qilib, uning joylashuvini aniqladilar.
Neptun haqida to‘liqroq ma’lumot esa NASAning Voyager 2 kosmik kemasi tomonidan 1989-yilda olingan. Voyager 2 sayyoraning yaqinidan uchib o‘tib, uning halqalari, yo‘ldoshlari va atmosferasi haqida muhim ma’lumotlarni taqdim etdi.
Kelajakdagi Missiyalar
Neptunni o‘rganish bo‘yicha yangi missiyalar hozircha rejalashtirilish bosqichida. Olimlar Neptunning atmosferasi, halqalari va Triton kabi yo‘ldoshlarida ehtimoliy hayot izlarini o‘rganishni maqsad qilgan. Neptunning g‘ayrioddiy xususiyatlari kelajakda yanada chuqurroq o‘rganiladi, chunki u Quyosh tizimidagi ko‘plab ilmiy savollarga javob bera oladigan ob’ektdir.
Xulosa
Neptun Quyosh tizimidagi eng sirli va o‘rganishga arziydigan sayyoralardan biridir. Uning g‘aroyib atmosferasi, kuchli shamollari va Triton kabi noyob yo‘ldoshlari olimlar uchun katta qiziqish uyg‘otadi. Neptunni o‘rganish orqali biz nafaqat Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralar haqida, balki butun olamning shakllanishi va rivojlanishi haqida ham yangi bilimlarga ega bo‘lamiz.
