Posted inBiologiya

Nekroz haqida

Nekroz va apoptozdagi tuzilmaviy o‘zgarishlar

Nekroz (qadimgi yunoncha νέκρωσις, nekrozis, «o‘lim» so‘zidan) — hujayraning muddatidan oldin nobud bo‘lishiga olib keladigan, tirik to‘qimada autoliz orqali ro‘y beradigan shikastlanish.

Nekroz — hujayra yoki to‘qimaga infeksiya, ionlashtiruvchi nurlanish yoki jarohat kabi tashqi omillarning zararli ta’siri natijasidir. Aksincha, apoptoz — hujayraning tabiiy ravishda dasturlashtirilgan va muayyan maqsadga yo‘naltirilgan o‘limidir. Apoptoz ko‘pincha organizm uchun foydali bo‘lsa, nekroz deyarli har doim zararli bo‘lib, hatto o‘limga olib kelishi mumkin.

Nekroz natijasidagi hujayra o‘limi apoptozga xos signal uzatish yo‘lidan bormaydi. Biroq turli retseptorlar faollashib, hujayra membranasining yaxlitligi buziladi va hujayra parchalanishidan hosil bo‘lgan mahsulotlar nazoratsiz ravishda hujayradan tashqari bo‘shliqqa chiqadi. Bu atrofdagi to‘qimalarda yallig‘lanish reaksiyasini boshlab, leykotsitlar va yaqin atrofdagi fagotsitlarni jalb qiladi. Ular o‘lik hujayralarni fagotsitoz yo‘li bilan yo‘q qiladi. Biroq leykotsitlar ajratadigan zararli mikrobga qarshi moddalar atrofdagi to‘qimalarga ham qo‘shimcha shikast yetkazadi. Bu ortiqcha zararlanish bitish jarayonini sekinlashtiradi. Shunday qilib, davolanmagan nekroz hujayralar nobud bo‘lgan joyda yoki uning atrofida parchalanayotgan o‘lik to‘qima va hujayra qoldiqlarining to‘planishiga olib keladi. Bunga klassik misol — gangrena. Shu sababli o‘lgan to‘qimalarni ko‘pincha jarrohlik yo‘li bilan olib tashlashga to‘g‘ri keladi. Bu muolaja nekrotik to‘qimalarni tozalash (debridman).

Tasniflanishi

Hujayralarning qaytmas shikastlanishi va nekrozning avj olishini ko‘rsatuvchi tuzilmaviy belgilar genetik materialning zich massaga aylanishi va tobora yemirilishi, shuningdek, hujayra membranalari hamda organoidlarning yemirilishi bilan namoyon bo‘ladi.

Morfologik shakllari

Nekrozning oltita morfologik turi mavjud:

  1. Koagulyatsion nekroz o‘lik to‘qimalarda to‘qima tuzilishi saqlanib qolgan holda jelesimon modda paydo bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Buni yorug‘lik mikroskopida kuzatish mumkin. Koagulyatsiya oqsilning denaturatsiyasi natijasida ro‘y beradi; bunda albumin qattiq va xira holatga o‘tadi. Nekrozning bu turi odatda gipoksik (kislorod kam) sharoitlarda, masalan, infarkt paytida kuzatiladi. Koagulyatsion nekroz asosan buyrak, yurak va buyrak usti bezlari kabi to‘qimalarda yuzaga keladi. Og‘ir ishemiya ko‘pincha nekrozning aynan shu turini keltirib chiqaradi.
  2. Kollikvatsion nekroz (yoki suyuqlanish nekrozi) koagulyatsion nekrozdan farqli ravishda o‘lik hujayralarning parchalanib, quyuq suyuq massa hosil qilishi bilan tavsiflanadi. Bu bakterial, ba’zan esa zamburug‘li infeksiyalarga xos, chunki ular yallig‘lanish reaksiyasini rag‘batlantira oladi. Nekroz natijasidagi suyuq massa o‘lik leykotsitlar mavjudligi sababli ko‘pincha sarg‘ish-krem rangda bo‘ladi va odatda yiring deb ataladi. Bosh miyadagi gipoksik infarktlar nekrozning shu turiga kiradi. Chunki miyada biriktiruvchi to‘qima kam, ammo hazm qiluvchi fermentlar va lipidlar ko‘p bo‘lib, hujayralar o‘z fermentlari ta’sirida oson parchalanadi.
  3. Gangrenoz nekroz mumiyolangan to‘qimaga o‘xshaydigan koagulyatsion nekrozning bir turi sifatida qaralishi mumkin. U pastki oyoq-qo‘llar va oshqozon-ichak yo‘llari ishemiyasiga xos. O‘lik to‘qimalarga infeksiya qo‘shilsa, suyuqlanish nekrozi (nam gangrena) yuzaga keladi.
  4. Kazeoz nekroz koagulyatsion va suyuqlanish nekrozining qo‘shilgan shakli sifatida qaraladi. Odatda uni mikobakteriyalar (masalan, sil kasalligini keltirib chiqaruvchi bakteriyalar), zamburug‘lar va ayrim begona moddalar keltirib chiqaradi. Nekrozga uchragan to‘qima bo‘laklangan pishloqqa o‘xshab oq va yumshoq ko‘rinadi. O‘lik hujayralar yemiriladi, biroq to‘liq parchalanmay, donador zarrachalar qoladi. Mikroskopik tekshiruvda o‘ziga xos yallig‘lanish o‘chog‘i bilan o‘ralgan amorf donador qoldiqlar ko‘rinadi. Ayrim granulyomalar nekrozning shu shaklini o‘z ichiga oladi.
  5. Yog‘ nekrozi — faqat yog‘ to‘qimasiga xos nekroz bo‘lib, faollashgan lipazalar yog‘li to‘qimalarga, masalan, oshqozonosti beziga ta’sir qilishi natijasida yuzaga keladi. Oshqozonosti bezida bu holat o‘tkir pankreatitga olib keladi. Bunda oshqozonosti bezi fermentlari qorin bo‘shlig‘iga sizib chiqadi va membranalarni eritadi, triglitseridlarning murakkab efirlarini yog‘ kislotalariga yog‘ning sovunlanishi orqali parchalaydi. Kalsiy, magniy yoki natriy shikastlangan sohalardagi moddalar bilan birikib, bo‘rsimon oq modda hosil qilishi mumkin. Kalsiy cho‘kmalari mikroskopda ko‘rinadi va ayrim hollarda rentgen tekshiruvida ham aniqlanadigan darajada yirik bo‘ladi. Oddiy ko‘z bilan ular oq donador dog‘larga o‘xshaydi.
  6. Fibrinoid nekroz — odatda immun tizim vositachiligidagi qon tomir shikastlanishi sababli paydo bo‘ladigan nekrozning alohida shakli. Uning belgisi — antigenlar va antitanalardan iborat, immun komplekslar deb ataladigan tuzilmalarning arteriyalar devorlarida fibrin bilan birga to‘planishidir.

Nekrozning boshqa klinik tasniflari

  1. Nekrozning boshqa shakllari ham mavjud: gangrena (klinik amaliyotda kuchli gipoksiyaga uchragan qo‘l-oyoqlar uchun ishlatiladigan atama), gummoz nekroz (spiroxetali infeksiyalar tufayli) va gemorragik nekroz (a’zo yoki to‘qimadan venoz qon oqib chiqishining to‘silib qolishi tufayli).
  2. Ayrim o‘rgimchak chaqishlari nekrozga olib kelishi mumkin. AQSHda faqat jigarrang darvish o‘rgimchak (Loxosceles urug‘i) chaqishi nekrozga o‘tishi ishonchli tasdiqlangan. Boshqa mamlakatlarda ham shu urug‘ga mansub, masalan, Janubiy Amerikadagi Chili darvish o‘rgimchagi nekroz keltirib chiqaradi. sariq xaltali o‘rgimchak va daydi o‘rgimchaklarnekroz keltiruvchi zaharga ega ekani haqidagi da’volar tasdiqlanmagan.
  3. Ko‘r yerosti kalamushlarida (ko‘rsichqonlar urug‘i) nekroz jarayoni apoptoz vazifasini bajaradi. Ko‘rsichqonlar inlaridagi kabi kislorod kamligi odatda hujayralar apoptozini keltirib chiqaradi. Hujayra o‘limiga moyillik ortishiga moslashish jarayonida ko‘r yerosti kalamushlarida o‘smani bostiruvchi oqsil p53 (odamlarda ham mavjud) mutatsiyaga uchragan va bu hujayra apoptozining oldini oladi. Saraton bilan kasallangan odamlarda ham shunga o‘xshash mutatsiyalar uchraydi. Shu sababli ilgari ko‘r yerosti kalamushlari hujayralari apoptozga uchray olmagani uchun saratonga ko‘proq moyil deb hisoblangan. Biroq ma’lum vaqt o‘tgach (Rochester universiteti tadqiqotiga ko‘ra, 3 kun ichida) ko‘r yerosti kalamushlarining hujayralari apoptoz bostirilishi natijasida hujayralar haddan tashqari ko‘payishiga javoban interferon-beta (immun tizimi odatda viruslarga qarshi kurashda foydalanadigan moddani) ajratadi. Bu holatda interferon-beta hujayralar nekrozini keltirib chiqaradi va shu mexanizm ko‘r yerosti kalamushlaridagi saraton hujayralarini ham nobud qiladi. O‘smani bostiruvchi bunday mexanizmlar tufayli ko‘r yerosti kalamushlari va boshqa ko‘rsichqonsimonlar saratonga chidamli hisoblanadi.

Sabablari

Oyoqdagi nekrotik yara — jigarrang darvish o‘rgimchak chaqishi oqibati

Nekroz tashqi yoki ichki omillar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin.

Tashqi omillar

Tashqi omillarga mexanik jarohat (hujayralar yemirilishiga olib keladigan jismoniy shikast), qon tomirlarining zararlanishi (ular bilan bog‘liq to‘qimalarga qon kelishini buzishi mumkin) va ishemiya kiradi. Issiqlik ta’siri (nihoyatda yuqori yoki past harorat) ham hujayralar yemirilishi natijasida nekrozga olib kelishi mumkin.

Kuchli sovuq urishda muz kristallari hosil bo‘ladi. Ular qolgan to‘qima va suyuqlikka bosimni oshirib, hujayralarning yorilishiga sabab bo‘ladi. O‘ta og‘ir sharoitlarda membranalar va sitozolning buzilishi natijasida to‘qimalar hamda hujayralar nobud bo‘ladi.

Ichki omillar

Nekrozga olib keladigan ichki omillarga trofonevrotik buzilishlar (a’zoning muayyan qismida nerv faoliyati buzilishi oqibatida to‘qimalar oziqlanishining izdan chiqishi), nerv hujayralarining shikastlanishi va falaji kiradi. Oshqozonosti bezi fermentlari (lipazalar) yog‘ nekrozining asosiy sabablaridan biridir.

Nekrozni immun tizimining tarkibiy qismlari, jumladan, komplement tizimi, bakteriya toksinlari, faollashgan tabiiy killer hujayralar va qorin pardasiga oid (peritoneal) makrofaglar ham faollashtirishi mumkin. Immunologik to‘siqlarga ega hujayralarda patogenlar sabab bo‘ladigan nekroz dasturlari (masalan, ichak shilliq qavatida) patogenlarning yallig‘langan yuzalar orqali kirib borishini osonlashtirishi mumkin. Toksinlar va patogenlar nekrozni keltirib chiqarishi mumkin; masalan, ilon zahri kabi toksinlar fermentlar faoliyatini susaytirib, hujayralar o‘limiga sabab bo‘ladi. Nekrotik yaralar quyidagi qovoqari turi chaqishi natijasida ham kuzatilgan: Vespa mandarinia.

Agar sitokinlar yetarli ajralmasa, patologik holatlar yuzaga keladi. Azot oksidi (NO) va kislorodning faol shakllari (KFS) ham hujayralarning kuchli nekrotik o‘limiga ta’sir qiladi. Nekrotik holatga klassik misol — ishemiya. U kislorod, glyukoza va boshqa distrofiya sabablarining keskin kamayishiga olib kelib, endoteliy hujayralari va atrofdagi bo‘linmaydigan hujayralarning (neyronlar, kardiomiotsitlar, buyrak hujayralari va hokazo) ommaviy nekrotik nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi. So‘nggi sitologik ma’lumotlar nekrotik o‘lim faqat patologik hodisalarda emas, balki ayrim fiziologik jarayonlarning ham tarkibiy qismi ekanini ko‘rsatmoqda.

Birlamchi T-limfotsitlar va immun javobning boshqa muhim tarkibiy qismlarining faollashish natijasida nobud bo‘lishi kaspazalarga bog‘liq emas va morfologik jihatdan nekrozga xosdir. Demak, zamonaviy tadqiqotlar hujayralarning nekrotik o‘limi nafaqat kasallik holatlarida, balki to‘qimalarning yangilanishi, embriogenez va immun javob kabi normal jarayonlarda ham sodir bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan.

Patogenez

Rivojlanish yo‘llari

Yaqin vaqtgacha nekroz boshqarilmaydigan jarayon deb hisoblangan. Biroq organizmda nekroz yuzaga kelishining ikkita asosiy yo‘li mavjud.

Birinchi yo‘l dastlab onkoz bilan bog‘liq bo‘lib, bunda hujayralar shishadi. Keyin zararlangan hujayralar yuzasida pufakchalar hosil bo‘ladi va undan so‘ng piknoz, ya’ni hujayra yadrosining kichrayishi kuzatiladi. Bu yo‘lning so‘nggi bosqichida hujayra yadrolari sitoplazmada erib ketadi. Bu hodisa quyidagicha ataladi: karioliz.

Ikkinchi yo‘l — apoptoz va hujayra yuzasida kurtaklanishdan keyin yuzaga kelishi aniqlangan nekrozning ikkilamchi shakli. Nekrozning bu hujayraviy o‘zgarishlarida yadro bo‘laklarga ajraladi (bu hodisaning nomi — karioreksis).

Gistopatologik o‘zgarishlar

Karioliz (va qisqarish tasmalari nekrozi) miokard infarkti (yurak xuruji) paytida.

Nekroz paytida yadrodagi o‘zgarishlar va ularning xususiyatlari DNK qanday parchalanishiga bog‘liq:

  • Karioliz: xromatin DNKning yemirilishi tufayli yo‘qolib, yadroda ko‘rinmay qoladi.
  • Karioreksis: yadro bo‘laklari butunlay tarqalib ketguncha parchalanadi.
  • Piknoz: yadro kichrayadi, xromatin esa zichlashadi.

Nekrozga xos boshqa hujayraviy o‘zgarishlar quyidagilar:

Kengroq gistologik ko‘lamda psevdorozetkalar (soxta rozetkalar) nekrotik to‘qima atrofida joylashadigan, hujayralari juda zich sohalardir. Psevdorozetkali nekroz o‘smaning agressivligidan dalolat beradi.

Davolash

Nekrozning sabablari ko‘p bo‘lib, davolash usuli uning sababiga bog‘liq. Nekrozni davolash odatda ikki alohida jarayondan iborat: qoida tariqasida, avval nekrozning asosiy sababi bartaraf etiladi, shundan keyingina o‘lik to‘qimaga bevosita ishlov beriladi.

  • Nekrotik to‘qimalarni tozalash (debridman) — o‘lgan to‘qimalarni jarrohlik yoki jarrohliksiz usulda olib tashlash bo‘lib, nekrozni davolashning standart usuli hisoblanadi. Nekrozning og‘irligiga qarab, muolaja terining kichik qismini olib tashlashdan tortib zararlangan qo‘l-oyoq yoki a’zolarni to‘liq amputatsiya qilishgacha borishi mumkin. O‘lik to‘qimalarni kimyoviy yo‘l bilan olib tashlash ham mumkin. Bunda proteolitik, fibrinolitik yoki kollagenazalar, o‘lik to‘qimaning turli tarkibiy qismlariga ta’sir ettirish uchun ishlatiladi. Ayrim hollarda nekrotik to‘qima va infeksiyani bartaraf qilish uchun lichinkalar bilan davolash usuli (Lucilia sericata).
  • Ishemiya, jumladan, miokard infarkti paytida to‘qimalarga qon kelishining cheklanishi gipoksiya va kislorodning faol shakllari (KFS) hosil bo‘lishiga olib keladi. Ular oqsil va membranalar bilan reaksiyaga kirishib, ularni shikastlaydi. Antioksidant muolajalar KFSni bartaraf etish uchun qo‘llanishi mumkin.
  • Jismoniy omillar, jumladan, jismoniy jarohatlar va kimyoviy kuyishlar sabab bo‘lgan yaralarni antibiotiklar hamda yallig‘lanishga qarshi dori vositalari bilan davolash bakterial infeksiya va yallig‘lanishning oldini olishga yordam beradi. Yarani infeksiyadan xoli va toza saqlash ham nekrozning oldini oladi.
  • Kimyoviy va zaharli moddalar (masalan, dori vositalari, kislotalar, ishqorlar) teri bilan reaksiyaga kirishib, terining yo‘qolishiga va oxir-oqibat nekrozga olib keladi. Davolash zararli omilni aniqlash va uning ta’sirini to‘xtatishdan, so‘ngra yarani davolashdan iborat bo‘lib, infeksiyaning oldini olish va, ehtimol, immunitetni susaytiruvchi muolajalarni, masalan, yallig‘lanishga qarshi dorilar yoki immunodepressantlarni qo‘llashni ham o‘z ichiga oladi. ilon chaqqanida zaharga qarshi zardob toksinlar tarqalishini to‘xtatadi, antibiotiklar esa infeksiyaga qarshi kurashishga yordam beradi.

Nekrozning dastlabki sababi bartaraf etilgandan keyin ham nekrotik to‘qima organizmda qoladi. Apoptoz vaqtida hujayra materialining avtomatik parchalanishi va qayta ishlanishini ta’minlaydigan immun javob nekrotik hujayra o‘limida ishga tushmaydi, chunki apoptoz yo‘li o‘chirilgan bo‘ladi.

O‘simliklarda

Agar kalsiy yetishmasa, pektin sintezlana olmaydi. Shu sababli hujayra devorlari o‘zaro bog‘lana olmaydi va bu meristemalarning o‘sishiga to‘sqinlik qiladi. Natijada poya uchlari, ildizlar va barg chetlarida nekroz yuzaga keladi. Masalan, o‘simlik patogenlari ta’sirida Tal rezuxovidkasi to‘qimalarida nekroz ro‘y berishi mumkin.

Sonora cho‘lidagi Saguaro va kardon kabi kaktuslarda vaqti-vaqti bilan nekrotik dog‘lar paydo bo‘ladi. Drosophila mettleri deb ataladigan ikkiqanotlilar turi p450 orqali zaharli moddalarni zararsizlantirish qobiliyatiga ega. Bu unga shu dog‘lardan ajraladigan suyuqlikdan uya qurish va lichinkalarini oziqlantirish uchun foydalanish imkonini beradi.

Adabiyotlar