Mongoliya (moʻgʻulcha Mongol Uls [ˈmɔ̙ɴɢɔ̙̆ɮ ʊ̙ɮs], qadimgi moʻgʻul yozuvi: ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ ᠤᠯᠤᠰ) — Shimoli-sharqiy Osiyodagi, shimolda Rossiya, janubda esa Xitoy bilan chegaradosh davlat. Mongoliya dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan davlatlar qatoriga kiradi. Maydoni (1 564 116 km²) boʻyicha dunyoda 18-oʻrinda turadi. Mamlakat hududining katta qismini tekisliklardan iborat choʻllar va chala choʻllar.
egallaydi. Mongoliya aholisi taxminan uch yarim million kishidan iborat; aholining aksariyatini (taxminan 95 %) xalxa-moʻgʻullar tashkil etadi. Bu mamlakat dunyoda aholi zichligi eng past boʻlgan davlat.
hisoblanadi. Poytaxti va eng yirik shahri — Ulan-Bator. Boshqa yirik shaharlari — Erdenet, Darxan, Choybalsan va Tsetserleg. Mamlakat aymoqlarga.
boʻlingan. Rasmiy tili — — xalxa-moʻgʻul tili, kirill yozuvidan foydalanadi (ilgari uni yozishda qadimgi moʻgʻul yozuvi qoʻllangan)..
Davlat tuzumiga koʻra, Mongoliya — aralash respublika boʻlib, unga prezident rahbarlik qiladi..
Mamlakat iqtisodiyotining asosiy tarmoqlari foydali qazilmalarni qazib olish va qishloq xoʻjaligidir..
Davlat deyarli barchaBMT tuzilmalarida, shuningdek ayrimMDH tuzilmalarida kuzatuvchi sifatida qatnashadi..
Mongoliya madaniyati uzoq vaqt davomida buddizm (mamlakatda 1578-yilda rasman Tibet buddizmi qabul qilingan) hamda koʻchmanchi chorvachilik.
taʼsirida shakllangan.
Mamlakat nomi etnonimdan «moʻgʻullar» soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, uning kelib chiqishi hanuz bahsli masala hisoblanadi. Jumladan, ayrim tadqiqotchilar, xususan N. S. Munkuyevning qayd etishicha, etnonim «moʻgʻul» atamasi ilk bor xitoy manbalarida — «Szyu Tan shu» (« Tan sulolasining qadimgi tarixi», 945-yilda tuzilgan) asarida men-u shi-vey — «moʻgʻul-shiveylar», shuningdek «Sin Tan shu» («Tan sulolasining yangi tarixi», 1045—1060-yillarda tuzilgan) asarida men-va bu — «men-va qabilasi» shaklida uchraydi. Turli qidan va xitoy manbalarida XII asrda bu qabilalarni ifodalash uchun meng-ku, menguli, mangutszi, mengu go:238. D. Banzarov «moʻgʻul» etnonimini tarixiy geografik nomlar — Mon daryosi va Mona togʻi bilan bogʻlagan.
Xasdorjning fikricha, Ordosdagi Mon togʻi yaqinida yashagan odamlar mon deb atalgan. Unga gol soʻzi qoʻshilib, mongol. nomi paydo boʻlgan. «Gol» — moʻgʻulcha «markaziy, asosiy» degan maʼnoni anglatadi. Shuningdek, mongol nomi moʻgʻul tilidagi mönx («abadiy») va gal («olov») soʻzlarining birikishidan kelib chiqqan, degan taxmin ham ilgari surilgan.
Moʻgʻul olimi J. Bayasaxning taxminicha, mongol nomi moʻgʻulcha möngö («kumush») soʻzining oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan. mongol va möngö («kumush») haqida xitoy ««Xey-da shi-lyue»»ning 1237-yilgi matnlarida qayd etiladi; ularga koʻra, Buyuk Mongoliya aholisi oʻz davlatini «Buyuk kumush sulola» deb atagani aytiladi.
B. R. Zoriktuyev qayd etishicha, mongol atamasining koʻplab talqinlari orasida uning tungus-manjur mangmu / manggu / mangga — «kuchli, pishiq, tarang» maʼnosini anglatuvchi soʻzdan kelib chiqqani haqidagi talqin ajralib turadi. L. Bilegtning fikricha, mongol nomi tungus-manjurcha kalkadir moʻgʻulcha kiyan soʻzining; bu soʻz «togʻlardan pastlikka oqadigan katta oqim, joʻshqin, tez va kuchli; shiddat bilan oqadigan suv» deb tarjima qilinadi.Bu talqin A. Ochir asarlarida yanada rivojlantirilgan..
Geografiya
Relyef




Mongoliya hududi 1 564 116 km² (dunyoda 19-oʻrin) boʻlib, asosan platodan (yaʼni yuzasi tekis yoki toʻlqinsimon, kam parchalangan va qoʻshni tekisliklardan yaqqol qiyaliklar bilan ajralgan baland tekislikdan) iborat boʻlib, dengiz sathidan 900—1500 m balandlikda joylashgan. Mamlakat shimoldan janubga 1260 km, gʻarbdan sharqqa 2400 km choʻzilgan. Plato ustida bir qancha togʻ massivlari va tizmalar koʻtarilib turadi. Ularning eng balandi — Mongoliya Oltoyi boʻlib, mamlakat gʻarbiy va janubi-gʻarbiy hududlari boʻylab 900 km ga choʻzilgan. Uning davomini yaxlit massiv hosil qilmaydigan pastroq tizmalar tashkil etadi. Ular umumiy Gobi Oltoyi.
deb ataladi. Mongoliyaning shimoli-gʻarbida Sibir bilan chegara boʻylab yagona massivga birlashmagan bir necha togʻ tizmalari — Xan Xuxey, Ulaan-Tayga, Sharqiy Sayan, shimoli-sharqda esa Xentey togʻ massivi, Mongoliya markazida Xangay massivi joylashgan. U bir necha mustaqil tizmaga boʻlinadi.
Ulan-Batordan sharq va janubga, Xitoy chegarasi tomon Mongoliya platosining balandligi asta-sekin pasayib, sharqda tekis va yassi, janubda esa sertepa tekisliklarga aylanadi. Mongoliyaning janubi, janubi-gʻarbi va janubi-sharqini Gobi choʻli egallagan boʻlib, u Xitoy markaziy qismining shimoligacha davom etadi. Tabiiy landshaftiga koʻra, Gobi bir xil choʻl emas: u qumli, qoyali, mayda tosh parchalari bilan qoplangan, koʻp kilometrlar davomida tekis yoki tepalikli, ranglari turlicha hududlardan iborat. Moʻgʻullar Sariq, Qizil va Qora Gobini alohida ajratishadi. Bu yerda yerusti suv manbalari nihoyatda kam, ammo yerosti suvlari sathi yuqori.
Mongoliya daryolari togʻlardan boshlanadi. Ularning aksariyati Sibir va Uzoq Sharqdagi yirik daryolarning yuqori oqimlari boʻlib, suvlari Shimoliy Muz va Tinch okeanlarga quyiladi. Mamlakatdagi eng yirik daryolar — Selenga (Mongoliya hududida — 600 km), Kerulen (1100 km), Tesin-Gol (568 km), Onon (300 km), Xalxin-Gol, Kobdo va boshqalar. Eng sersuv daryo — Selenga. U Xangay tizmalaridan birida boshlanib, bir necha yirik irmoqlarni — Orxon, Xanuy-Gol, Chulutin-Gol, Delger-Muren va boshqalarni qabul qiladi. Selenganing oqim tezligi sekundiga 1,5 dan 3 metrgacha. Daryo gil-qumli qirgʻoqlardan oqib oʻtgani sababli uning sovuq suvlari koʻpincha loyqa, oʻziga xos toʻq kulrang boʻladi. Daryoda muz qoplami oʻrtacha yarim yil saqlanadi, muzning oʻrtacha qalinligi 1 dan 1,5 m gacha. Selengada yiliga ikki marta suv toshqini kuzatiladi: bahorda (qor erishidan) va yozda (yomgʻirdan). Suv eng pasaygan davrda ham daryoning oʻrtacha chuqurligi kamida 2 m. Mongoliyadan chiqib, Selenga Buryatiya hududidan oqib oʻtadi va Baykal koʻliga.
Mamlakatning gʻarbiy va janubi-gʻarbiy hududlaridagi daryolar togʻlardan oqib tushib, togʻlararo soyliklarga havzalarga tushadi; ular okeanga chiqmaydi va odatda mamlakatdagi turli koʻllarga quyilib tugaydi.
Mongoliyada mingdan ortiq doimiy koʻl va yomgʻirli mavsumda paydo boʻlib, qurgʻoqchilikda qurib qoladigan bundan ham koʻproq vaqtinchalik koʻl mavjud. Ilk toʻrtlamchi davrda Mongoliya hududining katta qismini ichki dengiz egallagan. Keyinchalik u bir nechta yirik suv havzasiga boʻlingan. Hozirgi koʻllar ularning qoldiqlaridir. Eng yiriklari mamlakat shimoli-gʻarbidagi Katta koʻllar soyligida joylashgan: Uvs-Nuur, Xara-Us-Nuur, Xirgis-Nuur. Ularning chuqurligi bir necha metrdan oshmaydi. Mamlakat sharqida Buyr-Nuur va Xux-Nuur koʻllari bor. tektonik botiqda Xangay togʻlarining shimolida Xubsugul koʻli joylashgan (chuqurligi 238 m gacha). Uning suv tarkibi, relikt oʻsimlik dunyosi va hayvonot dunyosi Baykalnikiga oʻxshaydi.
Iqlim
Mongoliyada keskin kontinental iqlim hukm suradi: qishi sovuq va kam qorli, yozi esa iliq va nisbatan nam. Yozgi musson yomgʻirlari iqlimning muhim xususiyatidir. Shimoli-gʻarbdagi togʻ massivlari bilan mamlakat janubi-sharqidagi qurgʻoqchil choʻl zonasi oʻrtasida joylashgan poytaxt Ulan-Batorda qishda harorat −25—−35 °C, yozda esa +25—+35 °C oraligʻida oʻzgaradi. Ulan-Bator barcha dunyo poytaxtlari orasida eng past oʻrtacha yillik haroratga ega shahar sifatida ajralib turadi.
Shimoli-gʻarbda yiliga 250—510 mm yogʻin tushsa, Ulan-Batorda atigi 230—300 mm, Gobi choʻlida esa bundan ham kam yogʻin yogʻadi.
Mamlakatning shimoliy va gʻarbiy togʻli hududlarida koʻpincha sovuq boʻladi. Mongoliyaning katta qismida yoz issiq, qish esa juda sovuq; yanvarning oʻrtacha harorati −30 °C gacha pasayadi.
Tarix
Qadimgi davr
Miloddan avvalgi IV asrda Gobi chekkasiga tutash dashtda xunnlar xalqi shakllangan. Miloddan avvalgi III asrda Mongoliya va hozirgi Xitoyning shimoliy hududlarida yashagan xunnlar Xitoy davlatlariga qarshi kurash boshlagan.
Miloddan avvalgi 202-yilda koʻchmanchi qabilalarning dastlabki imperiyasi — Xunnlar imperiyasi dasht koʻchmanchilaridan chiqqan Modun Shanyu boshchiligida tashkil topgan. Xunnlar imperiyasi mavjudligiga oid turli davrlardagi Xitoy manbalarida koʻplab dalillar bor. Xunnlar milodiy 93-yilgacha Mongoliya dashtini boshqargan. Ularning imperiyasi parchalangach, bu hududda Jujan xoqonligi, Turk xoqonligi va Syanbi davlati.
Mongoliya davlatining shakllanishi
XII asr boshida tarqoq moʻgʻul qabilalari yana bir bor yagona davlatga birlashishga urindi. Bu tuzilma aslida qabilalar ittifoqiga koʻproq oʻxshar va tarixga Xamag Mongol nomi bilan kirgan. Uning birinchi hukmdori Xaydu xon boʻlgan. Uning nevarasi Xabul xon esa qoʻshni davlatning ayrim hududlarini vaqtincha magʻlub etishga muvaffaq boʻldi — bu davlat Szin imperiyasi boʻlib, undan kichik miqdorda oʻlpon olib turilgan. Uning vorisi Ambagay xon esa moʻgʻullarga dushman boʻlgan tatar qabilasi tomonidan asirga olindi (keyinchalik «tatarlar» nomi turkiy xalqlarga nisbatan qoʻllangan) va jurchenlarga topshirilgan. Ular uni qiynoqli oʻlimga mahkum etgan. Bir necha yildan soʻng tatarlar Temuchjinning otasi Yesugey bahodirni oʻldirgan (moʻgʻulcha Yesuxey baatar). Temuchjin (moʻgʻulcha Temuujin) keyinchalik Chingizxon.
nomi bilan tanilgan. Temuchjin hokimiyatga asta-sekin erishgan. Dastlab uni Vanxon — Markaziy Mongoliyadagi kereyitlar hukmdori qoʻllab-quvvatlagan. Yetarlicha tarafdor toʻplagach, Temuchjin Mongoliyadagi eng kuchli uch qabila ittifoqini boʻysundirgan: sharqdagi tatarlarni (1202-yil), Markaziy Mongoliyadagi sobiq homiylari — kereyitlarni (1203-yil) va gʻarbdagi naymanlarni — gʻarbda (1204-yil). Qurultoyda — 1206-yilda oʻtkazilgan moʻgʻul zodagonlari yigʻinida u barcha moʻgʻullarning oliy xoni deb eʼlon qilinib, Chingizxon unvonini olgan.
Moʻgʻullar imperiyasi

Moʻgʻullar imperiyasi 1206-yilda Manjuriya va Oltoy togʻlari oraligʻidagi moʻgʻul qabilalarining birlashishi hamda Chingizxonning oliy xon deb eʼlon qilinishi natijasida vujudga kelgan. Chingizxon Mongoliyani 1206-yildan 1227-yilgacha boshqargan.
Chingizxonning oʻzining qattiqqoʻlligi bilan tanilgan harbiy yurishlari natijasida Moʻgʻul davlati sezilarli kengaydi. Bu yurishlar Osiyo hududlarining katta qismini, xususan Xitoyni (ulugʻ xon ulusi), Oʻrta Osiyoni ( (Chigʻatoy ulusi), ), Eronni (Elxoniylar davlati) va Kiyev Rusining bir qismini (Joʻji ulusi yoki Oltin Oʻrda) qamrab olgan. Bu jahon tarixida yagona tutash hududi eng katta boʻlgan imperiya edi. U gʻarbda hozirgi Polsha hududidan sharqda Koreyagacha, shimolda Sibirdan janubda Ummon qoʻltigʻi va Vetnamgacha choʻzilgan.
Yuan imperiyasi (1271—1368)
1260-yilda poytaxt Qoraqurumdan Xonbaliqqa — hozirgi Xitoy hududiga koʻchirilgach, Tibet buddizmi moʻgʻul zodagonlari orasida tarqala boshladi. 1368-yilda moʻgʻullarga qarshi qoʻzgʻolon, natijasida Yuan imperiyasi qulab, Xitoy Mongoliyadan ajralib chiqqan. 1380-yilda Xitoyning Min sulolasi qoʻshinlari Qoraqurumni yoqib yuborgan.
Shimoliy Yuan (1368—1691)
Yuan xonlari Mongoliyaga qaytgach, Shimoliy Yuan sulolasi eʼlon qilingan. Keyingi «kichik xonlar» davri buyuk xon hokimiyatining zaiflashuvi va uzluksiz oʻzaro urushlar bilan ajralib turardi. Bir necha bor oliy hokimiyat mamlakatda Chingizxon avlodidan boʻlmagan shaxslar qoʻliga ham oʻtgan, masalan, oyratlardan boʻlgan Esen-tayshi. Tarqoq moʻgʻul tumanlarini muvaffaq boʻldi — Dayanxon Batu-Munke XV asr oxirida.

XVI asrda Tibet buddizmi Mongoliyaga yana kirib keldi va mustahkam oʻrin egalladi. Moʻgʻul va oyrat xonlari va knyazlari Tibetdagi diniy maktablar oʻrtasidagi ichki nizolarda faol qatnashgan: gelug va kagyu.
1688-yilda oyratlar Xalxaga bostirib kirib, ibodatxonalarni taladi va yoqib yubordi. Galdan-Boshogtu boshchiligidagi Jungʻor xonligi bu davrga kelib Ichki Osiyodagi muhim siyosiy kuchga aylangan edi. Bu bosqin oxir-oqibat Xalxa uchun halokatli oqibatlarga olib keldi: Shimoliy Yuan moʻgʻullari Sin imperiyasidan himoya va yordam soʻrashga majbur boʻldi. 1691-yil 30-mayda moʻgʻullar Dolonnurdagi buyuk yigʻinda rasman imperatorga boʻysundi.
Bogdoxon Mongoliyasi

1911-yilda Xitoyda Sinxay inqilobi sodir boʻlib, Sin imperiyasi qulagan.
1911-yilda Mongoliyada milliy inqilob sodir boʻldi. 1911-yil 1-dekabrda eʼlon qilingan Mongoliya davlatiga Bogdoxon (Bogdo-gegen VIII) rahbarlik qilgan. Kyaxta shartnomasiga koʻra, 1915-yilda Mongoliya Xitoy Respublikasi tarkibidagi avtonomiya sifatida tan olindi. 1919-yilda mamlakat Xitoy qoʻshinlari tomonidan egallandi va avtonomiya general Syuy Shuchjen tomonidan tugatildi. 1921-yilda diviziya — rus generali R. F. fon Ungern-Shternberg boshchiligida moʻgʻullar bilan birga xitoyliklarni Mongoliya poytaxti — Urgadan.
quvib chiqardi. 1921-yil yozida RSFSR, Uzoq Sharq Respublikasi va qizil moʻgʻullar qoʻshinlari qoʻshinlari bir necha marta magʻlub etdi Ungernni. Urgada Xalq hukumati tuzildi va Bogdo-gegenning hokimiyati cheklab qoʻyildi. U 1924-yilda vafot etganidan soʻng Mongoliya xalq respublikasi deb eʼlon qilindi.
Ikkinchi jahon urushi tugaguniga qadar Mongoliya mustaqilligini tan olgan yagona davlat SSSR.
Baron fon Ungern davridagi Mongoliya
1920-yil kuzida, Rossiyadagi fuqarolar urushi paytida baron Ungernning Osiyo diviziyasi Mongoliyaga siqib chiqarildi. Chegaradan oʻtgach, u darhol poytaxt tomon yoʻl oldi. Mongoliya Xitoy qoʻshinlari tomonidan bosib olingan edi, shu bois Osiyo diviziyasini ozod qiluvchilar sifatida kutib olishdi. Urgani birdaniga egallashning iloji boʻlmadi. Biroq baron kuch toʻplab, moʻgʻullar va Rossiyadan qochgan oq gvardiyachilardan qoʻshimcha yordam olgach, yana hujum boshladi. Xitoy qoʻshinlari deyarli besh barobar ustun va taktik jihatdan qulay mudofaa pozitsiyasida boʻlishiga qaramay, jangda magʻlub boʻldi.
1921-yil bahorida Mongoliya mustaqillikka erishdi. Hukmdor Bogdo-gegen VIII taxtiga qaytib, minnatdorchilik sifatida fon Ungernga xon unvonini berdi. Soʻngra Ungern Chingizxon imperiyasini tiklash va Osiyo diviziyasi yordamida bolsheviklarga qarshi kurashib, mamlakatni Buyuk Moʻgʻullar imperiyasi miqyosigacha kengaytirishga qaror qildi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Uning 1921-yilda bolsheviklarga qarshi yurishi barbod boʻldi. Urushdan charchagan va janglarda holdan toygan qoʻshinlar taslim boʻlib, qarshilikni toʻxtatishga qaror qildi. Natijada Ungern asirga tushdi.
Mongoliya Xalq Respublikasi

1924-yilda diniy yetakchi va monarx Bogdoxon vafotidan keyin Sovet Ittifoqi koʻmagida Mongoliya Xalq Respublikasi eʼlon qilindi. Hokimiyatga asta-sekin MXIP Markaziy Qoʻmitasi kotibi Peljidiyn Genden, MXR Xalq Komissarlari Kengashi raisi Anandin Amar hamda Mongoliya Xalq-Inqilobiy Armiyasi qoʻmondoni Xorlogiyn Choybalsan.
keldi. SSSRning faol iqtisodiy, tashkiliy va texnik koʻmagida MXR iqtisodiyotini sotsialistik asosda qayta qurish va rivojlantirish choralari koʻrildi.
1929-yilda mamlakatda SSSR bilan deyarli bir vaqtda jamoalashtirish boshlandi. 1929—1931-yillarda yirik feodallarning chorvasi va mol-mulki tortib olindi. Davlat kambagʻal va oʻrtahol chorvador xoʻjaliklarini qoʻllab-quvvatlab, ularning mahsulot ishlab chiqarishini oshirishga intildi. Mehnat kooperatsiyasining sodda shakllari ham, davlat xoʻjaliklari tashkil etilishi ham ragʻbatlantirildi. 1940-yilda sanoat yalpi mahsuloti 1932-yilga nisbatan 22 barobar oshdi.
1934-yildan boshlab SSSR rahbari Iosif Stalin MXR rahbari P. Gendendan buddaviy ruhoniylarga qarshi qatagʻon boshlashni talab qilgan, ammo dindor Genden buni istamagan. U Moskva taʼsirini muvozanatlashtirishga urinib, hatto Iosif Stalinni «qizil imperializm»da ayblagan. Buning oqibatida u 1936-yilda barcha lavozimlaridan chetlatilib, uy qamogʻiga olingan, keyin esa Qora dengiz boʻyida dam olishga taklif etilgan, hibsga olinib, 1937-yilda Moskvada otib tashlangan. Uning oʻrnini MXR Xalq Komissarlari Kengashi raisi Anandin Amar egallagan, ammo koʻp oʻtmay u ham lavozimidan olinib, qatl etilgan. Mamlakatni Stalinning barcha koʻrsatmalarini soʻzsiz bajargan X. Choybalsan boshqara boshlagan.
1930-yillar boshidan Sovet Ittifoqi namunasidagi qatagʻonlar kuchaygan: rohiblarga qarashli chorva jamoalashtirilib, buddaviy monastirlar hamda «xalq dushmanlari» — zodagonlar, rohiblar, aksilinqilobchilar va yapon agentlari yoʻq qilingan (1920-yilga kelib Mongoliyada erkaklarning taxminan uchdan biri rohib boʻlgan va 750 ga yaqin monastir faoliyat yuritgan). 1937—1938-yillardagi siyosiy qatagʻonlarda 36 ming kishi (mamlakat aholisining taxminan 5 %) qurbon boʻlgan; ularning yarmidan koʻpi buddaviy rohiblar edi. Din taqiqlanib, yuzlab monastir va ibodatxonalar tugatildi (faqat olti monastir toʻliq yoki qisman saqlanib qoldi).
Yaponiya imperializmi Mongoliya tashqi siyosatidagi eng muhim muammolardan biri boʻlib, ayniqsa yaponlarning qoʻshni Manjuriyaga 1931-yildagi bosqinidan keyin keskinlashgan. 1939-yildagi Sovet–Yaponiya urushida sovet va moʻgʻul qoʻshinlarining Xalxin-Goldagi birgalikdagi harakatlari tufayli Yaponiyaning respublika hududiga tajovuzi qaytarildi. Mongoliya SSSR ittifoqchisi sifatida Ulugʻ Vatan urushi davrida unga imkon qadar iqtisodiy yordam koʻrsatdi, shuningdek Yaponiyaning Kvantun armiyasi tor-mor etilishida 1945-yilda qatnashdi.

1945-yil avgustida moʻgʻul qoʻshinlari Sovet–Mongoliya qoʻshma strategik hujum operatsiyasida ham Ichki Mongoliyada qatnashgan. Birlashish ehtimoli — Ichki va Tashqi Mongoliyaning birlashishi — Xitoyni mavjud maqom va mustaqillikni tan olish yuzasidan referendum oʻtkazish taklifiga rozi boʻlishga majbur qildi. Bu Mongoliya Xalq Respublikasining mustaqilligini tan olishga qaratilgan edi. Referendum 1945-yil 20-oktabrda oʻtkazildi va rasmiy maʼlumotlarga koʻra, roʻyxatga olingan saylovchilarning 99,99 % mustaqillik uchun ovoz berdi. XXR tuzilgach, ikki mamlakat 1949-yil 6-oktabrda bir-birini tan oldi.
Xitoy Mongoliya mustaqilligini tan olganidan keyin boshqa davlatlar ham uni tan oldi. Xitoy bir necha marta Tashqi Mongoliyani «qaytarish» masalasini koʻtargan, ammo SSSR qatʼiy rad javobini bergan. Mongoliya mustaqilligini oxirgi boʻlib Xitoy Respublikasi (Tayvan) bunga millatchi Gomindan 2002-yilda parlamentdagi koʻpchilikni yoʻqotgani sabab boʻlgan.
1952-yil 26-yanvarda hokimiyatga Choybalsanning sobiq safdoshi Yumjagiyn Tsedenbal keldi. 1956-yilda va yana 1962-yilda MXIP shaxsga sigʻinishni Choybalsanning qoralangan; mamlakatda qishloq xoʻjaligini nisbatan kam qatagʻonlar bilan jamoalashtirish amalga oshirilgan. Bu jarayon aholiga bepul tibbiy xizmat, taʼlim va ayrim ijtimoiy kafolatlarni joriy etish bilan birga kechgan. 1961-yilda MXR BMTga, 1962-yilda esa SSSR boshchiligidagi Oʻzaro iqtisodiy yordam kengashiga aʼzo boʻlgan. Mongoliya hududida SSSRning 39-umumqoʻshin armiyasi boʻlinmalari hamda Zabaykalye harbiy okrugining boshqa harbiy qismlari (55 ming kishi) joylashtirilgan. Sovet–Xitoy munosabatlari keskinlashgan davrda MXR SSSR tomonida boʻlgan. Mongoliya SSSR va OʻIYK.
ning boshqa mamlakatlaridan katta miqdorda iqtisodiy yordam olgan. Ogʻir kasalligi sababli 1984-yil avgustda KPSS Markaziy Qoʻmitasining bevosita ishtirokida Yu. Tsedenbal barcha lavozimlaridan olib tashlandi, pensiyaga chiqarildi va 1991-yilda vafot etguniga qadar Moskvada yashadi. MXIP Markaziy Qoʻmitasi bosh kotibi va Buyuk xalq xurali Prezidiumi raisi etib Jambin Batmunx.
tayinlandi. Mongoliyada qayta qurish
1987-yilda J. Batmunx SSSRdan oʻrnak olib, qayta qurish siyosati boshlanishini eʼlon qildi. 1989-yil 7-dekabrda hokimiyat ruxsat bermagan birinchi miting oʻtkazildi. Unda mamlakatni demokratlashtirish, partiyani yangilash va jamiyatdagi salbiy holatlarga qarshi qatʼiy kurashish shiorlari ilgari surildi. 1990-yil yanvar—mart oylarida bir nechta muxolifat partiya va harakatlari («Sotsial-demokratiya harakati», «Mongoliya demokratik partiyasi», «Mongoliya sotsial-demokratik partiyasi» va boshqalar) paydo boʻldi.
1990-yil martda MXIP plenumi boʻlib oʻtdi. Unda Siyosiy byuro aʼzolari isteʼfoga chiqdi, 1990-yil 21-martda esa Gombojavin Ochirbat yangi bosh kotib etib saylandi. 1990-yil mayda Buyuk xalq xurali sessiyasida Konstitutsiyaning MXIPning yetakchi roli haqidagi moddasi olib tashlandi. Siyosiy partiyalar toʻgʻrisidagi qonun, muddatidan oldingi saylovlar oʻtkazish, Kichik davlat xuralini tuzish va prezident lavozimini joriy etish haqidagi qarorlar qabul qilindi. Partiya Markaziy Qoʻmitasi plenumi Yu. Tsedenbalni MXIP safidan chiqarish (uning rahbarligi davrida koʻplab partiya aʼzolari taʼqib etilganlikda sirtdan ayblangan) va siyosiy qatagʻonlar 1930—1950-yillarda. MXIP Markaziy Qoʻmitasining yangilangan Siyosiy byurosi birinchi yigʻilishida partiyani oʻzini oʻzi moliyalashtirishga oʻtkazish va byurokratik apparatni, xususan Markaziy Qoʻmita apparatini qisqartirish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Siyosiy byuro yangi mustaqil gazeta chiqarishga ham ruxsat berdi.
1990-yil avgustda Buyuk xalq xuraliga birinchi koʻppartiyaviy saylovlar oʻtkazildi. Saylovda MXIP 61,7 % ovoz bilan gʻalaba qozondi. Shunga qaramay, u birinchi koalitsion hukumatni tuzishga rozi boʻldi. Birinchi prezident Punsalmaagiyn Ochirbat (MXIP vakili) esa umumxalq ovoz berishi bilan emas, Buyuk xalq xurali sessiyasida saylandi.
1991-yil fevralda MXIPning XX qurultoyida bosh kotib etib B. Dash-Yondon saylandi. U partiya mafkurasi sifatida «markazchilik mafkurasi» deb atalgan yoʻnalishni eʼlon qildi. KPSS taqiqlanganidan keyin, 1991-yil sentabrda prezident P. Ochirbat MXRning «Lavozim vazifalarini bajarishda partiya aʼzoligidan voz kechish toʻgʻrisida»gi qonunini tasdiqladi. Qonun prezident, vitse-prezident, Kichik xural raisi, sud raislari, barcha darajadagi sud aʼzolari va sudyalar, prokurorlar, tergovchilar, harbiylar, politsiya, davlat xavfsizlik organlari, axloq tuzatish-mehnat koloniyalari, diplomatik xizmatlar, davlat matbuoti va axborot xizmatlari rahbarlari hamda xodimlariga tegishli edi.
Zamonaviy Mongoliya
Yanvar 1992-yilda yangi Mongoliya Konstitutsiyasi, shu yil fevralda esa MXIPning yangi dasturi qabul qilindi. Biroq MXIP hokimiyatni saqlab qoldi: 1992-yil iyundagi Buyuk davlat xurali saylovlarida partiya 70 oʻrin, Demokratik alyans 4 oʻrin, Mongoliya sotsial-demokratik partiyasi 1 oʻrin oldi, yana 1 mandat partiyasiz mustaqil nomzodga berildi. MXIP bozor islohotlarini, xususan xususiylashtirishni — 1993-yilda xususiy sektor mamlakat YAIMining 60 % ini yaratdi. Chorva soni 1990-yildagi 25,8 million boshdan 1995-yilda 28,5 million boshga yetdi.
Koʻp oʻtmay iqtisodiy vaziyat keskin yomonlashdi: inflyatsiya 1992-yilda 352 % ni tashkil etdi. 1993-yil boshida Ulan-Batorda kartochka tizimi.
joriy etildi. 1993-yil iyunda umumxalq prezident saylovida P. Ochirbat (57,8 % ovoz) gʻolib chiqdi. U avval MXIP aʼzoligidan voz kechgan va muxolifat partiyalari tomonidan nomzod sifatida koʻrsatilgan edi.
1996-yilgi parlament saylovlarida muxolifatdagi Demokratik ittifoq gʻalaba qozondi. U xususiylashtirishni davom ettirdi, narxlarni erkinlashtirdi, davlat apparatini MXIP aʼzolaridan tozaladi.
Buning natijasida MXIP hokimiyatga qaytdi: 1997-yil mayda partiya nomzodi N. Bagabandi Mongoliya prezidenti boʻldi, 2000-yilda esa partiya Buyuk xalq xurali saylovlarida gʻalaba qozondi.
2000-yillar boshida qattiq sovuqlar tufayli mamlakatdagi chorvaning taxminan uchdan biri nobud boʻldi..
2004-yilgi parlament saylovlarida MXIP atigi 38 mandat oldi. Natijada demokrat Ts. Elbegdorj.
boshchiligida koalitsion hukumat tuzildi. Koʻp oʻtmay MXIP javob gʻalabasiga erishdi: 2005-yilgi prezident saylovida uning nomzodi N. Enxbayar yutdi, 2006-yilda esa MXIPga mansub 10 vazir koalitsion hukumatdan chiqib, uning isteʼfosiga sabab boʻldi.
2008-yilda «oʻtov inqilobi» deb atalgan voqealar yuz berdi. Oʻsha yili parlament saylovlaridan keyin MXIPning 8 va Demokratik partiyaning 5 aʼzosidan iborat koalitsion hukumat tuzildi.
2010-yilgi prezident saylovida Demokratik partiya vakili Ts. Elbegdorj gʻalaba qozondi.
2012-yilda Demokratik partiya parlamentdagi oʻrinlarning koʻpchiligini egalladi.
2016-yilgi Buyuk davlat xurali saylovlarida Mongoliya xalq partiyasi gʻalaba qozondi.
2025-yilda bosh vazirning oʻgʻli katta xarajatlar qilgani haqidagi xabarlar ortidan norozilik namoyishlari bosh vazirning oʻgʻli katta xarajatlar qilgani haqidagi xabarlar tufayli boʻlib oʻtdi.
Siyosat va davlat tuzumi
Davlat tuzilishi
Mongoliya — aralash respublika. Bu yerda Mongoliya Konstitutsiyasi amal qiladi. U 1992-yil 13-yanvarda qabul qilinib, 1992-yil 12-fevralda kuchga kirgan.
1991-yil 21-noyabrda Buyuk xalq xurali mamlakat nomini oʻzgartirishga qaror qildi. Yangi konstitutsiya 1992-yil 12-fevralda kuchga kirgach, MXR Mongoliya deb atala boshladi.
Davlat rahbari — prezident boʻlib, u umumiy, toʻgʻridan toʻgʻri va yashirin ovoz berish orqali muqobil nomzodlar orasidan 4 yil muddatga saylanadi. Prezident yana bir muddatga qayta saylanishi mumkin.
Prezident boʻlmaganida davlat rahbari vazifasini Buyuk davlat xurali raisi bajaradi. Prezident ayni paytda mamlakat qurolli kuchlarining bosh qoʻmondoni hamdir.
Qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshiradi parlament — — Buyuk davlat xurali (BDX) 76 aʼzodan iborat boʻlib, ular xalq tomonidan yashirin ovoz berish orqali 4 yilga saylanadi. BDXga rais, oʻrinbosar va bosh kotib rahbarlik qiladi. Ular BDX aʼzolari orasidan yashirin ovoz bilan saylanadi.
Ijro etuvchi hokimiyatni hukumat amalga oshiradi. Uni bosh vazir taklifiga va prezident bilan kelishuvga koʻra BDX shakllantiradi. Vazirlar Mahkamasi rahbari nomzodini prezident BDX koʻrib chiqishiga taqdim etadi. Hukumat BDX oldida hisobdor.
Mahalliy hokimiyatni oʻzini oʻzi boshqarish organlari — aymoq, shahar, tuman va sum xurallari amalga oshiradi. Ularning deputatlari aholi tomonidan 4 yil muddatga saylanadi.
Ichki va tashqi siyosat
1996-yil iyuldan 2000-yil iyulgacha mamlakatni 1996-yil iyundagi parlament saylovida gʻalaba qozongan yangi partiyalar koalitsiyasi boshqardi. Uning eng yirik aʼzosi 1992-yilda bir nechta liberal va konservativ partiya hamda guruhlar birlashuvidan tuzilgan «Mongoliya milliy-demokratik partiyasi» («MDP») edi. 2001-yilda MDP «Demokratik partiya» deb qayta nomlandi. Koalitsiyaga 1990-yilda tuzilgan «Mongoliya sotsial-demokratik partiyasi» («MSDP»), «Yashillar partiyasi» (ekologik) va 1990-yilda tuzilgan «Diniy demokratik partiya» (klerikal-liberal) ham kirgan.
2000-yilgi saylovda yana avvalgi hukmron «Mongoliya xalq-inqilobiy partiyasi» (MXIP) hokimiyatga qaytdi. MXIP 1920-yil iyulda ikki yashirin inqilobiy toʻgarak birlashishi asosida «Mongoliya xalq partiyasi» sifatida tashkil etilgan. 1921-yil martdagi I qurultoyda qabul qilingan dasturi «imperializmga va feodalizmga qarshi xalq inqilobi»ni maqsad qilgan. 1921-yil iyuldan MHP hukmron partiyaga aylanib, sovet kommunistlari va Komintern bilan yaqin aloqalar oʻrnatdi. MHPning 1924-yil avgustdagi III qurultoyi feodalizmdan sotsializmga oʻtish, «kapitalizmni chetlab oʻtish» yoʻlini rasman eʼlon qildi. Bu 1925-yilgi IV qurultoyda qabul qilingan dasturda mustahkamlandi. 1925-yil martda MHP marksistik--lenincha partiya sifatida tashkil etilgan MXIP deb qayta nomlandi. X qurultoy (1940) tasdiqlagan dastur rivojlanishning «inqilobiy-demokratik bosqichi»dan sotsialistik bosqichga oʻtishni, 1966-yilgi dastur esa «sotsializm qurilishini» yakunlashni koʻzda tutgan. Biroq 1990-yillar boshida MXIP marksizm-leninizmdan rasman voz kechib, jamiyat barqarorligini saqlash va aholi farovonligini oshirish bilan birga bozor iqtisodiyotiga oʻtishni qoʻllab-quvvatlay boshladi. 1997-yil fevraldagi yangi dastur partiyani demokratik va sotsialistik partiya sifatida belgiladi.
Mongoliyada ikki asosiy siyosiy kuchdan tashqari boshqa partiya va tashkilotlar ham faoliyat yuritadi: 1993-yilda bir nechta oʻng qanot guruhlarini birlashtirgan «Milliy anʼanalar birlashgan partiyasi», «Vatan alyansi» (uning tarkibiga «Mongoliyaning yangi demokratik sotsialistik partiyasi» va «Mongoliya mehnat partiyasi» kirgan) va boshqalar.
XXI asrdagi siyosiy vaziyat
2006-yil 11-yanvarda Mongoliyada ichki siyosiy inqiroz boshlandi. U Vazirlar Mahkamasining boʻlinishi bilan yuzaga kelgan: «Mongoliya xalq-inqilobiy partiyasi» (MXIP) koalitsion hukumatdan chiqishini eʼlon qildi.
13-yanvarda Ulan-Batorda ommaviy tartibsizliklar yuz berdi. Taxminan bir yarim ming bosh vazir Tsaxiagiyn Elbegdorj boshchiligidagi «Demokratik partiya» (DP) tarafdorlari Ulan-Bator markaziy maydonida MXIP qaroriga qarshi norozilik namoyishiga yigʻildi. Ular MXIP bosh qarorgohining asosiy kirishidagi oynavand eshiklarni sindirib, 300 nafar politsiyachining qarshiligiga qaramay, binoga bostirib kirdi. Hujumchilar partiya rahbariyatidan hech kimni topmadi, ammo bino bir necha soat ularning nazoratida qoldi.
Bu harakatlar mamlakatning ikki eng yirik siyosiy kuchi oʻrtasidagi oʻziga xos «sulh»ni buzdi. Oʻsha paytdagi hukumat koalitsiyasi 2004-yilgi saylovlardan keyingi murakkab va uzoq muzokaralar natijasida tuzilgan edi. Saylovda ikkala asosiy partiyaning hech biri mustaqil hukumat tuzish uchun parlamentda yetarli oʻrin olmagandi. MXIP 76 oʻrindan 38 tasini, DP esa 34 tasini oldi. Muzokaralar yakunida MXIP 18 vazirlik portfelidan 10 tasini, DP esa 8 tasini va bosh vazir lavozimini oldi.
13-yanvar oqshomida Mongoliya parlamenti koalitsion hukumatning.
isteʼfosi uchun ovoz berdi. 2008-yil 29-iyundagi saylovlarda Mongoliya xalq-inqilobiy partiyasi deyarli toʻliq nazoratga (76 oʻrindan 46 tasiga) erishgan boʻlsa-da, koalitsion hukumat tuzdi. Vazirlik portfellari 60 % MXIP va 40 % DP oʻrtasida taqsimlandi.
2008-yil 1-iyulda Demokratik partiya va boshqa muxolifat partiyalarining saylovchilari, oʻz fikricha, saylov natijalari soxtalashtirilganiga qarshi namoyish uyushtirdi. Keyinchalik u Ulan-Bator markazida tartibsizliklar, koʻplab oʻt qoʻyish va talon-tarojlarga aylandi. Hokimiyat tartibsizliklarni bostirish chogʻida 5 kishi halok boʻldi, koʻplab ishtirokchilar yaralandi va yuzlab odamlar hibsga olindi.
2010-yilda MXIP rasman avvalgi «Mongoliya xalq partiyasi» (MHP) nomini qayta tikladi.
2021-yil 25-iyunda prezident lavozimini Uxnaagiyn Xurelsux egallab, Mongoliyaning oltinchi prezidenti boʻldi. 2026-yil 17-noyabrda u korrupsiya ayblovlari fonida isteʼfoga chiqdi.
Maʼmuriy boʻlinish

Mongoliya 21 ta aymoqqa boʻlinadi, ularning tarkibida jami 329 ta sum bor. Poytaxt Ulan-Bator mustaqil maʼmuriy birlik hisoblanadi.
Mongoliya tarkibiga quyidagi aymoqlar kiradi:
Mongoliyaning manzillar tizimi
Mamlakatda vaqt oʻtishi bilan joyini oʻzgartiradigan koʻplab vaqtinchalik aholi punktlari (sumlar) mavjudligi sababli, anʼanaviy manzil tizimlari (shahar, koʻcha, uy) Mongoliya uchun unchalik mos kelmaydi.
2008-yil 2-fevralda Mongoliya hukumati mamlakat ehtiyojlari uchun Universal manzil tizimi (inglizcha Universal Address System) texnologiyasini, yaʼni hududdagi obyektlarning manzilini belgilash uchun «Natural Area Code» (NAC) dan foydalanishga qaror qildi.
Bu tizim hududdagi obyektlarning joylashuv manzilini hatto Yer yuzining istalgan joyida butun mintaqa, shahar, alohida uy va kichik obyekt darajasida, bir metrgacha aniqlikda belgilash imkonini beradi. Manzil qanchalik aniq koʻrsatilsa, uning kodi shunchalik uzun boʻladi.
Masalan, Ulan-Bator shahrining umumiy manzil kodi — RV-W QZ, Ulan-Batorning Suxe-Bator maydoni markazidagi yodgorlikning kodi esa — RW8SK QZKSL.
. NAC manzil kodi tamoyili juda sodda: u turli masshtabdagi xarita varaqlarini nomlash tizimiga yoki «Oracle Spatial».
fazoviy indekslash tizimiga oʻxshaydi. Universal manzil tizimi global miqyosda ishlaydi va raqamli kartografiya, geografik axborot hamda navigatsiya tizimlarida qoʻllash uchun qulay.
Iqtisodiyot
Aholining koʻproq qismi shaharlarda, yashasa-da, Mongoliya iqtisodiyoti asosan foydali qazilmalarni qazib olish va qishloq xoʻjaligiga tayanadi. Bunday mineral resurslar, masalan, mis, koʻmir, molibden, qalay, volfram va oltin mamlakat sanoat ishlab chiqarishining salmoqli qismini tashkil etadi.
Mongoliya Jahon savdo tashkilotiga (1997-yildan) aʼzo.Tashqi qarz — 34,6 mlrd $ (2024-yil 31-dekabr holatiga).
1924—1991-yillarda MXR katta moliyaviy va iqtisodiy yordamni SSSRdan olgan. Yordam eng yuqori choʻqqiga chiqqan davrda uning miqdori mamlakat YAIMining uchdan biriga teng boʻlgan. 1990-yillar boshida va undan keyingi oʻn yillikda Mongoliya iqtisodiyoti chuqur pasayish, soʻng turgʻunlikni boshdan kechirdi.
YAIM XQP boʻyicha — 15,17 mlrd AQSh dollari (2012). Aholi jon boshiga XQP boʻyicha YAIM (2012) — 5400 AQSh dollari.
Ishsizlik darajasi — 6,1 % (2024)
Eksport (2017-yilda 6,88 mlrd $): koʻmir (33 %), mis (24 %), oltin (18 %), xom neft (5,4 %), temir rudasi (4,3 %), jun (3,4 %). 2017-yildagi asosiy xaridorlar — Xitoy (76 %), Shveysariya (9,6 %), Buyuk Britaniya (9,6 %). Rossiyaning ulushi. — 0,83 %.
Import (2017-yilda 4,5 mlrd $): mashina va uskunalar (21,1 %), neft mahsulotlari (18 %), transport vositalari (14,7 %), tayyor oziq-ovqat va sigaretlar (8,6 %), kimyoviy mahsulotlar (7,1 %), shuningdek metallurgiya mahsulotlari, isteʼmol tovarlari, yogʻoch va boshqalar. 2017-yildagi asosiy yetkazib beruvchilar — Xitoy (32 %), Rossiya (28 %), Yaponiya (8,7 %)
Mamlakatning asosiy savdo hamkorlari Xitoy va Rossiya boʻlib, Mongoliya iqtisodiyoti ularga koʻp jihatdan bogʻliq. 2006-yilda Mongoliya eksportining 68,4 % i Xitoyga yoʻnaltirildi, importdagi Xitoy ulushi esa atigi 29,8 % boʻldi.
2019-yilda oʻrtacha ish haqi ₮1 025 600 ($393,25) (yalpi) va ₮923 040 ($353,93) (sof) boʻlgan. 2019-yil 1-yanvardan eng kam ish haqi ₮320 000 ($122,7) (yalpi) va ₮288 000 ($110,43) (sof) etib belgilangan. 2023-yil 1-yanvardan eng kam ish haqi ₮550 000 ($156,29) boʻlgan.
Aholi


2024-yilda Mongoliya aholisi 3 544 835 kishini tashkil etgan. Bir kvadrat kilometrga 1,99 kishi toʻgʻri keladi — bu dunyodagi eng past aholi zichligidir.
Yillik oʻsish — 1,44 % (2013).
Tugʻilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 2,23 tugʻilish.
Oʻrtacha umr davomiyligi: erkaklarda 65 yil, ayollarda 70 yil.
Etnik tarkibi: xalxa-moʻgʻullar — 94,9 %, turkiy xalqlar (asosan qozoqlar) — 5 %, xitoyliklar va ruslar — 0,1 %.
xalxa-moʻgʻul tilida aholining 95 % dan ortigʻi soʻzlashadi.
Taxminlarga koʻra, Mongoliyadan tashqarida 9 millionga yaqin moʻgʻul, shu jumladan Xitoyda 7 millionga yaqin moʻgʻul yashaydi. 2010-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, Rossiyada 2986 nafar xalxa-moʻgʻul bor. Bundan tashqari, Rossiyada xalxa-moʻgʻullarga qarindosh xalqlar — buryatlar (461 389 kishi) va qalmoqlar (183 372 kishi) yashaydi.
Din

Qisqacha tarix
1578-yilda mamlakatda rasman Tibet buddizmi.
1921-yildagi xalq inqilobi arafasida mamlakatda 755 ta buddaviy monastir va 120 ming nafar rohib hamda ruhoniy bor edi (mamlakatning jami aholisi 650 ming kishi boʻlgan).
monastiri xarobalarining panoramasi. 1934-yil oxirida Mongoliyada 843 ta asosiy buddaviy monastir, qariyb 3 000 ta ibodatxona va kichik ibodatxona hamda monastirlarga qarashli 6 000 ta boshqa bino mavjud edi. Rohiblar voyaga yetgan erkak aholining 48 % ini tashkil qilardi. Qatagʻonlar oqibatida 1930-yillar oxiriga kelib barcha monastirlar yopildi yoki yoʻq qilindi, ularning mol-mulki esa davlat tasarrufiga oʻtkazildi. Binolarning faqat bir qismidan foydalanildi, monastirlarning aksariyati vayron qilindi (bor-yoʻgʻi 6 tasi nisbatan saqlanib qoldi). Eng kam hisob-kitoblarga koʻra, 18 ming rohib qatl etilgan. Faqat Muren shahri yaqinida topilgan bitta ommaviy qabrdan 5 ming otib tashlangan rohibning qoldiqlari topilgan (bu oʻsha davrdagi voyaga yetgan aholining 1 % dan ortigʻi demakdir).
Ikkinchi jahon urushidan soʻng dinga qarshi siyosat yumshatildi: 1949-yilda Ulan-Batorda Gandan monastiri qayta ochildi. 1970-yildan uning huzurida Buddaviylik universiteti faoliyat boshladi. 1979 va 1982-yillarda Mongoliyaga XIV Dalay-lama tashrif buyurdi. Aftidan, MXR rahbariyati ham sovet rahbariyati kabi diniy tashkilotni tinchlik uchun kurash vositasi deb koʻrgan. Shu bois Mongoliya buddaviy jamoasi 1969-yildan Osiyo buddaviylarining tinchlik konferensiyasi aʼzosi boʻlgan. 1960-yilgi konstitutsiyada eʼlon qilingan eʼtiqod erkinligi amalda faqat 1980-yillar oxirida taʼminlandi. Mamlakatda anʼanaviy buddizm, shomonlik va islom (qozoqlar orasida) qayta tiklana boshladi. 1990-yillar boshidan xorijiy xristian missionerlari, bahoi diniga eʼtiqod qiluvchilar, muniylar va mormonlar.
Dinning zamonaviy statistikasi
Mongoliya qonunchiligida diniy jamoalarni markazlashgan roʻyxatga olish nazarda tutilmagan. 2007-yilgi «Mongoliya statistik yilnomasi»dagi monastir va ibodatxonalar soni haqidagi maʼlumotlar (faqat oʻsha yil davomida diniy marosimlar oʻtkazilgan maskanlar) toʻliq emas: 138 ta buddaviy monastir (jumladan, Bayan-Olgiy, Govi-Oltoy, Govi-Sumber va Omnogovi aymoqlarida faqat 1 tadan), 89 ta xristian ibodatxonasi (64 tasi Ulan-Batorda, 12 tasi Darxanda va 6 tasi Erdenetda), 20 ta islom masjidi (17 tasi Bayan-Olgiy aymogʻida va 3 tasi Xovdda) hamda 2 ta boshqa diniy maskan. 2011-yilda mamlakatda 170 ga yaqin buddaviy monastir va ibodatxona, 5 000 nafar lama.
bor edi. AQSh Davlat departamentining har yili eʼlon qilinadigan «Mongoliyada din erkinligi haqidagi hisobotlari» (AQShning mamlakatdagi elchixonasi tomonidan tayyorlanadi) maʼlumotlari jadvalda keltirilgan:
| Din | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Buddizm | 90 | 151 | 172 | 191 | 206 | 217 | 217 | 239 | 254 |
| Xristianlik | 40 | 76 | 95 | 127 | 127 | 143 | 161 | 161 | 198 |
| Islom | 1 | 4 | 4 | 5 | 5 | 24 | 44 | 44 | 44 |
| Tengrichilik | … | … | … | … | … | 2 | 5 | 5 | 7 |
| Bahoi dini | 4 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 | 5 |
| Boshqalar | … | 3 | 3 | … | 14 | … | … | 3 | 3 |
| Jami | taxminan 150 ta | 239 | 279 | 328 | 357 | 391 | 432 | 457 | 511 |
2010-yilgi aholini roʻyxatga olishda Mongoliyaning 15 yoshdan katta fuqarolariga dinga munosabatlari haqida savol berilgan:
| dinga munosabat | soni (kishi) | ulushi % |
|---|---|---|
| buddizm | 1 009 357 | 53,0 |
| islom | 57 702 | 3,0 |
| shomonlik | 55 174 | 2,9 |
| xristianlik | 41 117 | 2,1 |
| boshqa dinlar | 6933 | 0,4 |
| ateizm | 735 283 | 38,6 |
| JAMI | 1 905 969 | 100,0 |
Gallup xizmati 2007—2008-yillarda oʻtkazilgan global jamoatchilik fikri soʻrovi natijalariga koʻra, Mongoliyani dunyodagi eng kam dindor mamlakatlar orasida oʻninchi oʻringa (Fransiya va Belarus oʻrtasida) qoʻydi: soʻralganlarning atigi 27 % i «din kundalik hayotning muhim qismi» deb hisoblagan.
Mongoliyada buddizm
Tibet buddizmi Mongoliyadagi barcha moʻgʻul tilli xalqlar, elatlar va turkiy tilli tuvalarning anʼanaviy dinidir. Buddaviylar mamlakat aholisining 53 % ini tashkil etadi va aymoq Bayan-Olgiydan tashqari barcha hududlarda mutlaq koʻpchilikni tashkil qiladi. Ular orasida buddizm bilan bir qatorda shomonlikka eʼtiqod qiluvchilar ham bor. Shu sababli shomonlik tarafdorlarining aniq ulushini aniqlash imkonsiz.
Mongoliyada islom

Qozoqlar — Bayan-Olgiy aymogʻi aholisining 88,7 % ini, Xovd aymogʻi aholisining 11,5 % ini tashkil qiladi (bir necha ming qozoq Ulan-Bator va mamlakat shimolidagi boshqa yirik shaharlarga koʻchib oʻtgan). Ular anʼanaviy ravishda sunniy islomga eʼtiqod qilishadi. Qozoqlar soni 1956-yilda 37 ming kishi (aholining 4,3 % i) boʻlib, 1989-yilda 121 mingga (6,1 %) oshgan. oralman qozoqlarning Qozogʻistonga ommaviy qaytishi tufayli ularning soni 2000-yilda 103 mingga (4,3 %) tushgan. Ammo 2007-yilga kelib qozoqlar yana 140 ming kishiga (aholining 5,4 % iga) yetgan.
Boshqa musulmon etnik guruhlari (oʻzbeklar, uygʻurlar, tatarlar va boshqalar) soni jami bir necha yuz kishidan oshmaydi. Mongoliyaning shimoli-gʻarbidagi Uvs aymogʻida 2000-yilgi aholini roʻyxatga olishga koʻra 9 ming, 2007-yilgi joriy roʻyxat maʼlumotlariga koʻra 7 ming kishilik kichik etnik guruh — xotonlar Mongoliyaga Sharqiy Turkistondan bundan 300 yildan ortiq vaqt oldin koʻchirilgan. Oʻsha paytda ular musulmon turkiy xalqlardan edi. Keyinchalik xotonlar moʻgʻul tilini qabul qilgan, islomiy marosimlarning katta qismi esa atrofdagi aholidan oʻzlashtirilgan buddaviy va shomonlik urf-odatlari bilan almashgan. Xotonlar islomiy anʼanalarning faqat ayrim qoldiqlarini (xususan, sunnat qilishni).
) saqlab qolgan. Mongoliyada xristianlik

J. G. Meltonning «Dinlar ensiklopediyasi» maʼlumotlariga koʻra, 2010-yilda Mongoliyada 47,1 ming xristian yashagan. Pew Research Center tadqiqoti mamlakatda 60 ming xristian borligini aniqlagan. 2000—2010-yillarda xristianlik mamlakatda eng tez rivojlangan din boʻlib, yillik oʻsish 6 % ni tashkil qilgan.
Moʻgʻul xristianlarining aksariyati turli protestant cherkovlari aʼzolaridir (34—40 ming dindor). Katoliklar soni 200 kishi deb baholanadi. Yana 9 ming dindor uchlik taʼlimotini rad etuvchi xristianlikka (asosan Yahova shohidlari va mormonlar).
) mansub. Cherkov manbalariga koʻra, 2007-yilda mamlakatda kamida yana 250 ta roʻyxatdan oʻtmagan evangelik cherkov faoliyat yuritgan.
Pravoslavlikka mamlakatda 1,4 ming kishi eʼtiqod qiladi. Ulan-Batordagi Rus pravoslav cherkovining Muqaddas Uchlik jamoati aʼzolarining katta qismini sobiq SSSRdan kelib shaharda qolganlar, shuningdek ish, oʻqish yoki dam olish uchun Mongoliyaga kelgan Rossiya, Ukraina, Belarus va boshqa mamlakatlar fuqarolari tashkil etadi. 2009-yilda Ulan-Batorda pravoslav Muqaddas Uchlik ibodatxonasi muqaddaslashtirildi; Uchlik jamoati moʻgʻul tilida pravoslav gazeta chiqara boshladi.
Tillar
Mongoliyaning davlat tili — xalxa-moʻgʻul tili — moʻgʻul tillari oilasiga mansub. Unga qarindosh tillar, masalan, buryat va qalmoq tillaridir. Uning adabiy meʼyori soʻnggi oʻn yilliklarda bir necha lahja, asosan aymoqlar Bayan-Olgiy, Uvs va Xovd aymoqlarining gʻarbiy hududlaridagi lahjalarga asoslangan. Bu til mamlakat aholisining qariyb 95 % i uchun ona tilidir.
Hozir xalxa-moʻgʻul tilini yozishda asosan kengaytirilgan kirill yozuvi qoʻllanadi (qarang: moʻgʻul kirill yozuvi va moʻgʻul alifbosi); ilgari qadimgi moʻgʻul yozuvi ishlatilgan. Hozir undan juda cheklangan miqyosda foydalanilsa-da, Mongoliya maktablarida oltinchi sinfdan boshlab oʻrgatiladi. 2020-yilda Mongoliya hukumati 2025-yilgacha rasmiy hujjatlarda kirill yozuvi bilan birga qadimgi moʻgʻul yozuviga ham oʻtishni rejalashtirayotganini eʼlon qildi.
Chet tillari
1990-yildan keyin ingliz tili Mongoliyada asosiy chet tili sifatida rus tilining oʻrnini egallay boshladi, chunki SSSR parchalanguniga qadar rus tili mamlakatdagi eng muhim chet tili edi. 1990-yillar boshidagi siyosiy oʻzgarishlardan soʻng Mongoliya hukumati yosh avlod uchun ingliz tilini oʻrganish rus tilini oʻrganishdan muhimroq degan xulosaga keldi. Natijada 1990-yildan boshlab ingliz tilini oʻrganuvchilar ulushi sezilarli oshdi: 2014—2015-yillarda Mongoliya maktab oʻquvchilarining 59 % i ingliz tilini chet tili sifatida oʻrgangan. 2023-yildan boshlab ingliz tili uchinchi sinfdan oʻqitiladi.
2014—2015-yillarda moʻgʻul oʻquvchilari ingliz tilidan tashqari quyidagi tillarni ham oʻrgangan (oʻrganuvchilar soni kamayish tartibida): xitoy tili (mandarin), rus, yapon va koreys tillari. Soʻnggi paytlarda Mongoliyada koreys tilining ahamiyati oshmoqda, chunki koʻplab moʻgʻullar ishlash uchun Koreya Respublikasiga ketishmoqda. Janubiy Koreyadagi moʻgʻullar jahon miqyosidagi eng katta diasporani tashkil etadi.
Jamiyat va madaniyat
Mongoliya madaniyatiga anʼanaviy moʻgʻul koʻchmanchi turmush tarzi, shuningdek Tibet buddizmi, Xitoy va Rossiya madaniyatlari kuchli taʼsir koʻrsatgan.
Qadriyatlar va anʼanalar

Mongoliya madaniyatida kelib chiqish va oilaga muhabbat yuksak qadrlanadi. Bu qadimgi moʻgʻul adabiyotidan zamonaviy pop-musiqagacha boʻlgan barcha sohalarda namoyon boʻladi. Dasht xalqlarining yana bir muhim fazilati — mehmondoʻstlik.
Oʻtov — moʻgʻul milliy oʻzligining muhim unsuri. Hozirgacha chorvachilik bilan shugʻullanib, koʻchmanchi turmush tarzini saqlab qolgan moʻgʻullar oʻtovlarda yashaydi.
Taʼlim
Taʼlim Mongoliya ichki siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biridir. Koʻchmanchi oilalar farzandlari uchun mavsumiy maktab-internatlar tashkil etilishi tufayli mamlakatda savodsizlik deyarli tugatilgan (2003-yilda savodsizlar aholining 2 % ini tashkil qilgan).
Oʻn yillik taʼlim 6 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan barcha bolalar uchun majburiy edi (shundan olti yili boshlangʻich maktab). Biroq 2008—2009-oʻquv yilida birinchi sinf oʻquvchilari uchun majburiy maktab taʼlimi yana ikki yilga uzaytirildi. Shu bois yangi tizim 2019—2020-oʻquv yiligacha toʻliq joriy etilmaydi. Bundan tashqari, 16—18 yoshli yoshlar uchun kasbiy tayyorgarlik kurslari taklif etiladi. Hozir Mongoliyada yetarlicha universitet mavjud.Mongoliya davlat universiteti Ulan-Batorda joylashgan boʻlib, 1942-yilda tashkil etilgan; u mamlakatning eng katta va eng qadimgi universitetidir.
Sogʻliqni saqlash
1990-yildan beri Mongoliyada ijtimoiy oʻzgarishlar va sogʻliqni saqlash sohasida yaxshilanishlar roʻy bermoqda. Ayniqsa aholi kam yashaydigan hududlarda rivojlanish uchun imkoniyatlar hali koʻp. Mongoliyada chaqaloqlar oʻlimi 4,3 % ni, oʻrtacha umr davomiyligi ayollarda 70 yil, erkaklarda 65 yilni tashkil etadi. Umumiy tugʻilish koeffitsiyenti (SFT) — 1,87.
Sogʻliqni saqlash tizimida 17 ta ixtisoslashtirilgan shifoxona, toʻrtta mintaqaviy diagnostika va davolash markazi, toʻqqizta tuman shifoxonasi, 21 ta aymoq va 323 ta sum shifoxonasi bor. Bundan tashqari, 536 ta xususiy shifoxona faoliyat yuritadi. 2002-yilda mamlakatda 33 273 nafar tibbiyot xodimi, shu jumladan 6 823 nafar shifokor boʻlgan.
Sanʼat, adabiyot va musiqa

chalmoqda. Moʻgʻul tasviriy sanʼatining eng qadimgi namunalari — qoyatosh rasmlari va hayvonlar tasvirlangan bronza hamda mis qurollardir. Bu yerda temir davriga oid tosh stela ham mavjud. Moʻgʻul sanʼatiga Tibet buddizmi tasviriy qonun-qoidalari, shuningdek hind, nepal va xitoy sanʼati kuchli taʼsir koʻrsatgan. XX asr boshlarida Mongoliyada dunyoviy rassomlik anʼanasi rivojlana boshladi; uning asoschisi Baldugiyn Sharav hisoblanadi. Inqilobdan soʻng uzoq vaqt davomida moʻgʻul rassomligida yagona ruxsat etilgan uslub sotsialistik realizm boʻlib qolgan. Faqat 1960-yillarda rassomlar anʼanaviy qoliplardan chetga chiqish imkoniyatiga ega boʻldi. Mongoliyadagi dastlabki modernizm vakillari Choydogiyn Bazarvaan va Badamjavin Chogsom boʻlgan.
Eng qadimgi adabiy-tarixiy yodgorlik — «Moʻgʻullarning maxfiy tarixi» (XIII asr). XIII—XV asrlarda hikoyatlar («32 yogʻoch odam haqidagi rivoyat»), didaktik adabiyotlar («Chingizxon oʻgitlari», «Aql kaliti», «Dono yetim bola va Chingizxonning toʻqqiz safdoshi haqidagi shastra», «Chingizxonning ikki argʻumogʻi haqidagi qissa») yaratilgan; buddaviy risolalar sanskrit, , Tibet va uygʻur tillaridan tarjima qilingan. XVIII asrda uzoq davom etgan notinchlikdan keyin buddaviy adabiyotni Tibet tilidan, shuningdek romanlar va qissalarni xitoy tilidan tarjima qilish qayta jonlandi. 1921-yilgi inqilobdan soʻng rus tilidagi badiiy asarlar tarjimalari paydo boʻldi. Zamonaviy moʻgʻul adabiyoti asoschilaridan biri — yozuvchi, shoir va jamoat arbobi Dashdorjiyn Natsagdorj. U A. S. Pushkin asarlarini moʻgʻul tiliga birinchi boʻlib tarjima qilgan. 1950-yillardan jahon adabiyoti klassik asarlari moʻgʻul tiliga tarjima qilina boshladi. Moʻgʻul nasri va sheʼriyati jadal rivojlandi. Bu davr Ch. Lodoydamba, B. Rinchen, B. Yavuxulan kabi ijodkorlar nomi bilan bogʻliq. Ularning asarlari 1980-yillarning birinchi yarmida SSSRda 16 jildda nashr etilgan «Moʻgʻul adabiyoti kutubxonasi» toʻplamiga kiritilgan. XXI asr boshidagi yosh adiblar avlodiga shoir va yozuvchi G. Ayurzana kiradi. U 2003-yilda «Sarob» romani uchun Mongoliya yozuvchilar uyushmasining «Oltin qalam» mukofotiga sazovor boʻlgan.
Cholgʻu asboblari ansambli moʻgʻul musiqasida muhim oʻrin tutadi. Xalq cholgʻulari: amanxur (varğan), morin xur («moʻgʻul violoncheli» deb ataladi) va limb (bambukdan yasalgan nay). Moʻgʻul musiqasining asosiy cholgʻulari uchun anʼanaviy asarlar mavjud. Vokal sanʼati ham qadimiy anʼanalarga ega boʻlib, u «choʻziq qoʻshiqlar» deb ataluvchi janrda ayniqsa yorqin namoyon boʻladi. Bunday qoʻshiqlarning ayrimlari («Kerulen ostonalari», «Baxt va farovonlik choʻqqisi» va boshqalar) XVII asrdan maʼlum; ularni ijro etish usuli avloddan avlodga ehtiyotkorlik bilan oʻtkazib kelinadi. XX asrda Gʻarb mumtoz musiqasini anʼanaviy moʻgʻul musiqasi bilan uygʻunlashtirish boshlandi («Uch qaygʻuli tepalik» operasi, bastakor S. Gonchigsumlaning musiqiy pyesalari). XX asrning ikkinchi yarmidan estrada-jaz janri rivojlana boshlagan.
Sport

Naadam — Mongoliyaning ikki anʼanaviy milliy bayramidan biri boʻlib, ikkinchisi Tsagan Sar bilan birga ikki anʼanaviy milliy bayramidan biri. Bayram tantanalari har yili 11—13-iyulda butun Mongoliya boʻylab oʻtkaziladi. Bellashuvlarga moʻgʻul kurashi, kamondan otish va ot poygalari.
kiradi. Zamonaviy sport turlarida moʻgʻullar anʼanaviy ravishda yakkalik yoʻnalishlarida kuchli. Bular boks, erkin kurash, dzyudo, oʻq otish sporti, shaxmat. Aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan Olimpiya medallari soni boʻyicha Mongoliya koʻplab rivojlangan davlatlardan oldinda. Mongoliyadan xalqaro darajada muvaffaqiyatga erishgan ilk sportchi — erkin kurashchi Jigjidiyn Munxbat. U 1967-yilgi kurash boʻyicha jahon chempionatining bronza medali sovrindori, 1968-yilgi yozgi Olimpiya oʻyinlarida magʻlubiyatga uchramagan boʻlsa-da, umumiy hisobda ochkolar boʻyicha ortda qolib, kumush medalni qoʻlga kiritgan. Moʻgʻullar uchun biroz noodatiy boʻlgan bodibilding va pauerlifting.
kabi sport turlari ham tez rivojlanmoqda. Moʻgʻullar Yaponiyada muqaddas hisoblangan sumo kurashida ham nihoyatda yaxshi natijalarga erishgan. XX asr oxiridan boshlab moʻgʻullar bu sport turida mutlaq ustunlik qilmoqda. Oliy divizionda 42 kurashchi bellashadi, ularning 12 nafari moʻgʻul. Bir vaqtlar yapon milliy kurashidagi eng oliy yokozuna unvonini 2 nafar moʻgʻul egallagan edi. Ammo 2010-yil yanvarda yokozuna Asasyoryu (Dolgorsuren Dagvadorj) isteʼfoga chiqqach, doxyoda faqat bitta «Buyuk chempion» — Xakuxo (Davaajargal Munxbat) qoldi. 2014-yil 16-iyul holatiga koʻra, doxyoda yana 2 nafar moʻgʻul yokozunasi bellashgan: 2012-yildan Xarumafulji — Quyosh oti (Davaanyamin Byambadorj) va Kakuryu — Ajdarho-turna (Mangaljalavin Anand) 2014-yildan.
Ommaviy axborot vositalari

Mongoliya ommaviy axborot vositalari ilgari sovet OAVlari bilan MXIP orqali chambarchas bogʻlangan edi. «Unen» (Haqiqat» gazetasi «Pravda»ni eslatardi. Hukumat 1990-yillardagi demokratik islohotlargacha OAVni qattiq nazorat qilgan. Davlat gazetalari faqat 1999-yilda xususiylashtirildi. Shundan keyin OAV jadal rivojlana boshladi.
Mongoliyadagi olti yuzta milliy gazetaning yillik umumiy nusxalari soni 300 mingdan ortiq. Mamlakatda davlat radioeshittirish kompaniyasi — «Mongolradio» (1934-yilda tashkil etilgan) va davlat telekompaniyasi — «Mongolteleviz» (1967-yilda tashkil etilgan) mavjud. «Mongolradio»ning uchta ichki eshittirish kanali bor (ikkitasi moʻgʻul tilida, bittasi qozoq tilida). Mongoliya davlat radiosi 1964-yildan buyon «Mongoliya ovozi» nomli xorijiy radioeshittirish kanalida ham dasturlar uzatadi. Eshittirishlar moʻgʻul, rus, ingliz, xitoy va yapon tillarida olib boriladi. Mongoliya davlat televideniyesi — «Mongolteleviz» ikkita kanalga ega. Deyarli barcha fuqarolar davlat telekanalini tomosha qila oladi. Bundan tashqari, mamlakatda qariyb 100 ta xususiy radiostansiya va 40 ta telekanal bor. Ularning deyarli barchasi har kuni efirga chiqadi, gazeta va jurnallar ham nashr etiladi. Aholining deyarli barchasi nafaqat mahalliy telekanallardan, balki 50 ta kanalli kabel televideniyesidan ham foydalanadi; ular orasida bir nechta Rossiya kanallari ham mavjud. Mongoliya, XXR va ularga qoʻshni Rossiya hududlari oʻrtasida xalqaro axborot aloqalari yaxshi rivojlangan.
Qurolli kuchlar


Qurolli kuchlar soni 10,3 ming kishi (2012). Armiya chaqiruv asosida shakllantiriladi, xizmat muddati 12 oy. 18 yoshdan 25 yoshgacha boʻlgan erkaklar chaqiriladi. Safarbarlik resurslari 819 ming kishi, shu jumladan harbiy xizmatga yaroqlilar 530,6 ming kishi.
Qurol-yarogʻ: 620 ta tank (370 ta T-54 va T-55, 250 ta T-62), 120 ta BRDM-2, 310 ta BMP-1, 150 ta BTR-60, 450 ta BTR-80, 450 ta dala artilleriyasi quroli, 130 ta BM-21 reaktiv zalp oʻt ochish tizimi, 140 ta minomyot, 85 va 100 mm kalibrli 200 ta tankka qarshi toʻp.
Havo hujumidan mudofaa: 800 kishi, 8 ta jangovar samolyot, 11 ta jangovar vertolyot. Samolyot va vertolyotlar parki: 8 ta MiG-21 PFM, 2 ta MiG-21US, 15 ta An-2, 12 ta An-24, 3 ta An-26, 2 ta Boeing 727, 4 ta Xitoyning HARBIN Y-12 samolyoti, 11 ta Mi-24 vertolyoti. Quruqlikdagi havo hujumidan mudofaa: 150 ta ZU va 250 ta PZRK.
Hozirda[qachon?] Mongoliya armiyasida jangovar tayyorgarlikni oshirish hamda qurol-aslaha va harbiy texnika parkini yangilashga qaratilgan islohot oʻtkazilmoqda. Unda Rossiya, AQSh va boshqa mamlakatlar mutaxassislari faol qatnashmoqda.
2002-yildan beri Mongoliya tinchlikparvarlik faoliyatida qatnashadi. Shu davrda turli operatsiyalarda 3200 nafar moʻgʻul harbiy xizmatchisi ishtirok etgan. Ularning 1800 nafari BMT mandati, qolgan 1400 nafari xalqaro mandat asosida xizmat qilgan.
Mongoliyaning harbiy byudjeti mamlakat byudjetining 1,4 % ini tashkil qiladi.
Mongoliyada transport


Mongoliyada avtomobil, temiryoʻl, suv (daryo) va havo transporti mavjud. Kema qatnovi uchun Selenga, Orxon daryolari hamda Xubsugul.
koʻli yaroqli. Mongoliyada ikkita asosiy temiryoʻl magistrali bor: Choybalsan — Borzya temiryoʻli Mongoliyani Rossiya bilan bogʻlaydi, Transmongoliya temiryoʻli esa Rossiyadagi Transsibir temiryoʻlidan, Ulan-Ude shahridan boshlanib, Mongoliyadan oʻtadi va Ulan-Bator orqali, keyin Zamin-Uuddan Xitoyga, Eren-Xotoga yoʻnalib, Xitoy temiryoʻllari tarmogʻiga.
ulanadi. Mongoliyadagi quruqlik yoʻllarining aksariyati shagʻalli yoki tuproq yoʻllardir. Qattiq qoplamali yoʻllar Ulan-Batordan barcha aymoq markazlari hamda Rossiya va Xitoy chegaralarigacha boradi.
Mongoliyada bir qancha ichki aeroport bor. Yagona xalqaro aeroport — «Chingizxon» xalqaro aeroporti Ulan-Bator yaqinida joylashgan. Mongoliyadan Janubiy Koreya, Xitoy, Yaponiya, Rossiya, Qozogʻiston va Germaniya.
Dengiz floti
Mongoliya hududi boʻyicha Qozogʻistondan keyin, hech qanday okeanga bevosita chiqish yoʻli boʻlmagan dunyodagi ikkinchi eng katta mamlakatdir. Biroq 2003-yil fevraldan mamlakatning oʻz kema reyestri mavjud (The Mongolia Ship Registry Pte Ltd).
Adabiyotlar
- Darevskaya Ye. M. Sibir va Mongoliya. XIX asr oxiri — XX asr boshidagi rus-moʻgʻul aloqalari ocherklari. — Omsk, 1994.
- Ovchinnikov D. Bugungi Mongoliya // XXI asr maktabida geografiya va ekologiya. — 2015. — 9-son. — 12–23-betlar.
- Ovchinnikov D. Bugungi Mongoliya // Geografiya — Birinchi sentabr. — 2016. — 1-son. — 23–33-betlar.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lugʻat / masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, oʻzgarishsiz. — Moskva: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Prjevalskiy N. M.Ussuri oʻlkasiga sayohat. Mongoliya va tangutlar mamlakati. Moskva: Drofa, 2008. — ISBN 978-5-358-04759-4 va ISBN 978-5-358-07823-9
- Yusupova T. I. Fanlar akademiyasining Mongoliya komissiyasi. Tashkil etilishi va faoliyati tarixi (1925—1953). — Sankt-Peterburg: Nestor-Istoriya nashriyoti, 2006. — 280 bet.
- Mongoliya Xalq Respublikasi baliqlari. — Moskva, 1983.
- «HISTORIA MONGALORUM», Giovanni da Pian di Carpine, 1245—1247, («Moʻgʻullar tarixi», Plano Karpini), italyanchadan moʻgʻulchaga L. Nyamaa tarjimasi. — Ulan-Bator: Interpress, 2006.
- Ling, Elaine. Mongolia: Land of the Deer Stone. Lodima Press. 2009. — ISBN 978-1-888899-57-3, 2010. — ISBN 978-1-888899-02-6 (xato).
- Isaak Levin. La Mongolie historique, géographique, politique: Avec une carte. — Parij: Payot, 1937. — 252 bet
Havolalar
Vikimedia Commons: Atlas: Монголия
- Mongoliya prezidenti
- Mongoliya Buyuk davlat xurali (parlamenti) (inglizcha). Arxivlangan: asl nusxasi 2008-yil 30-aprel.
- The World Factbook (inglizcha). CIA.
- Mongoliya havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Mongoliya haqida hamma narsa: sayohat, turizm, Mongoliyadagi hayot va oʻtmish
- Mongoliya haqida maʼlumot — BBC News (inglizcha)