Nuqta dinamikasi — dinamikaning moddiy nuqtalar harakati nima sababdan o‘zgarishini o‘rganuvchi bo‘limi. Bunda harakati o‘rganiladigan moddiy nuqtalar, ya’ni o‘lchamlari ko‘rilayotgan masala ko‘lamiga nisbatan e’tiborga olinmasa ham bo‘ladigan jismlar nazarda tutiladi. Bunday jismlarning harakatini uning sabablarini tahlil qilmasdan matematik jihatdan tavsiflash nuqta kinematikasining predmetidir. Bu bo‘lim dinamikaning asosini tashkil etadi. Dinamikada har qanday qattiq jism, suyuqlik yoki gaz o‘zaro ta’sirlashuvchi moddiy nuqtalar tizimi sifatida qaraladi.
Asosiy qoidalar
- Quyidagi fazo xossalari: bir jinsliligi, izotropligi. Ya’ni yopiq tizimda sodir bo‘ladigan jarayonlarga uning fazodagi o‘rni yoki yo‘nalishi ta’sir qilmaydi.
- Nisbiylik prinsipi: turli inersial sanoq sistemalarida (ya’ni ularda tezlanishi nolga teng bo‘lgan nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlar muvozanatlashgan bo‘ladigan sistemalarda) mexanik jarayonlar bir xil kechadi. Hech bo‘lmaganda bitta inersial sanoq sistemasi mavjudligini Nyutonning birinchi qonuni postulat sifatida tasdiqlaydi.
- Determinizm prinsipi: mexanik tizimning boshlang‘ich holati (muayyan vaqtda tizim nuqtalarining vaziyatlari va tezliklari majmui) uning keyingi butun harakatini bir qiymatli belgilaydi. Matematik jihatdan bu shuni anglatadiki, harakat qonuni muayyan vaqtdagi vaziyat va tezlik orqali bir qiymatli aniqlanadi. Demak, har qanday harakat . Demak, har qanday harakat quyidagi differensial tenglamaning yechimi bilan aniqlanadi; bu yerda vektor-funksiya fizik mulohazalar asosida aniqlanadi.
Asosiy tushunchalar
Massa
Kundalik tajribadan ma’lumki, jismning «massasi» qancha katta bo‘lsa, uning harakatini o‘zgartirish shuncha qiyin. Og‘irroq jismni harakatga keltirish uchun ko‘proq kuch sarflash kerak, bunday jismni to‘xtatish ham qiyinroq. Inert massa tushunchasini aniq ifodalash uchun inersial sanoq sistemasida izolyatsiyalangan mexanik tizim (tashqi jismlar ta’siri hisobga olinmaydigan darajada kichik bo‘lgan tizim) ko‘rib chiqilgan.
Tajriba asosida (qarang: impulsning saqlanish qonuni) o‘zaro ta’sirlashuvchi ikkita moddiy nuqtadan iborat tizimning turli vaqtlardagi tezliklari quyidagi munosabat bilan bog‘liqligi aniqlangan: , bunda koeffitsiyent tanlangan vaqt momentlariga ham, tezliklarga ham bog‘liq emas.
Ko‘proq jismlar ishtirokidagi tajribalar shuni ko‘rsatdiki, . uchinchi jismga bog‘liq bo‘lmagani sababli, bajariladi, ya’ni yuqoridagi ifoda quyidagi ko‘rinishni oladi: .
Ta’kidlash kerakki, massa bu usulda faqat doimiy ko‘paytuvchigacha (ixtiyoriy koeffitsiyentgacha) aniqlanadi. Bu esa o‘z navbatida massa etalonini joriy etish zaruratini tug‘diradi.
Massaga boshqa usul bilan ham ta’rif berish qabul qilingan. Buning uchun teng yelkali tarozi va massa etalonidan foydalaniladi. Bu usul tarozining ikki pallasiga qo‘yilgan massalarga og‘irlik kuchi bir xil ta’sir etadi, degan farazga asoslanadi. Shu yo‘l bilan aniqlangan massa gravitatsion massa deyiladi.
Tajribalar (Galiley, Nyuton, Braginskiy) gravitatsion va inert massalar nihoyatda yuqori aniqlikda () bir-biriga mos kelishini ko‘rsatgan. Ularning aynan bir xil ekanligi haqidagi faraz umumiy nisbiylik nazariyasi yaratilishiga olib kelgan.
Impuls va kuch
Moddiy nuqtaning impulsi quyidagi ifoda bilan aniqlanadi: ( — nuqtaning massasi, — esa uning tezlik vektori). Determinizm prinsipiga ko‘ra:
- , bunda vektori kuchga mos keladi, ifodaning o‘zi esa Nyutonning ikkinchi qonunini ifodalaydi.
Xususan, bundan shunday xulosa kelib chiqadiki, olingan impuls faqat kuchga emas, balki kuchning ta’sir etish davomiyligiga ham bog‘liq.
Juft-juft o‘zaro ta’sir prinsipi (ya’ni ikki moddiy nuqtaning bir-biriga ta’siri boshqa moddiy nuqtalar mavjudligiga bog‘liq emasligi) bajariladi, deb olinsa, yopiq tizim uchun impulsning saqlanish qonuni:
- ,
kelib chiqadi. Bundan ekanligi kelib chiqadi (agar kuchlar nuqtalarni tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziq bo‘ylab yo‘nalganligi ham qo‘shilsa, Nyutonning uchinchi qonuni kelib chiqadi). Shuningdek, superpozitsiya prinsipi amal qiladi: bir nechta kuchning birgalikdagi ta’siri ularning vektor yig‘indisiga teng bo‘lgan bitta kuch — teng ta’sir etuvchi kuch ta’siriga tengdir.
Impulsning saqlanish qonunidan yopiq tizim ichki kuchlarining yig‘indisi nolga tengligi kelib chiqadi. Ixtiyoriy tizim uchun esa: , bunda — tashqi kuchlarning teng ta’sir etuvchisi (impulsning o‘zgarish qonuni).
Moddiy nuqtalar tizimi uchun massa markazi: tushunchasi kiritiladi. Uning yordamida tizim impulsining o‘zgarish qonuni quyidagicha soddalashadi: .
Demak, moddiy nuqtalar tizimining massa markazi massasi tizimning umumiy massasiga teng bo‘lgan moddiy nuqta kabi harakatlanadi. Unga ta’sir etayotgan kuch esa tizimga ta’sir qiluvchi barcha tashqi kuchlarning vektor yig‘indisiga teng. Massa markazi bilan bir qatorda ko‘pincha keltirilgan massa tushunchasi qo‘llanadi.
Kuchlarning tasnifi
Asosiy kuchlar (fundamental o‘zaro ta’sirlar):
- Gravitatsion tortishish kuchlari
- Elektromagnit kuchlar
- Kuchli o‘zaro ta’sir kuchlari — adronlar va kvarklar orasidagi o‘zaro ta’sir. Atom yadrosi o‘lchami va undan kichik masofalarda ta’sir qiladi
- Kuchsiz o‘zaro ta’sir kuchlari — xususan, atom yadrolarining beta-yemirilishi va elementar zarralarning kuchsiz parchalanishiga sabab bo‘luvchi o‘zaro ta’sir. Atom yadrosi o‘lchamidan ancha kichik masofalarda namoyon bo‘ladi
Hosilaviy kuch turlari:
- Elastiklik kuchlari — jism shakli o‘zgarganda yuzaga keladigan javob kuchlari
- Kuchlar: ishqalanish va qarshilik
- Qovushqoq ishqalanish — qattiq jism sirti bilan uni o‘rab turgan suyuq yoki gazsimon muhit orasidagi ishqalanish (yoki shunday muhitning turli qatlamlari orasidagi ishqalanish)
- Quruq ishqalanish — bir-biriga tegib turgan ikki qattiq jism sirtlari orasidagi ishqalanish. Nisbiy harakat bo‘lmasa, quruq ishqalanish tinchlikdagi ishqalanish yoki ilashish ishqalanishi deyiladi. Nisbiy harakat bo‘lganda esa sirpanish yoki dumalash ishqalanishi yuzaga keladi
Energiya
Kinetik energiya
Kuchning elementar ishi tufayli ko‘chish davomida quyidagi ifoda bilan aniqlanadi: . Trayektoriyaning qismida bajarilgan to‘liq ish quyidagicha bo‘ladi:
- .
Chunki , demak:
- .
Quyidagi ifoda
Shunday qilib, moddiy nuqta ko‘chganda kuch bajargan ish shu nuqtaning kinetik energiyasi o‘zgarishiga teng. Bu natijani moddiy nuqtalar tizimiga ham oson tatbiq etish mumkin (energiyaning o‘zgarish qonuni).
Turli sanoq sistemalaridagi kinetik energiyalar orasidagi bog‘lanish
Absolyut tezlik (ya’ni tinch turuvchi deb qabul qilingan sanoq sistemasidagi tezlik) , nisbiy tezlik (harakatlanuvchi sistemadagi tezlik) va ko‘chirma tezlik tezliklar uchun quyidagi munosabat o‘rinli:
- .
Shunga muvofiq, qo‘zg‘almas () va harakatlanuvchi () sanoq sistemalaridagi kinetik energiyalar quyidagicha bir-biriga o‘tkaziladi:
- .
Bitta emas, balki indeksi bilan raqamlangan bir nechta moddiy nuqta bo‘lsa, bu tenglik har bir nuqta uchun o‘rinli. So‘ng bo‘yicha yig‘indi olinsa, quyidagi munosabat hosil bo‘ladi:
- .
Agar harakatlanuvchi sanoq sistemasi ilgarilanma harakat qilayotgan massa markaziga bog‘langan bo‘lsa, oxirgi hadning yig‘indisi nolga teng bo‘ladi (, chunki massa markazining tezligi massa markazi sistemasida, ta’rifga ko‘ra, nolga teng); shunda:
- ,
bu yerda , va — mos ravishda qo‘zg‘almas sanoq sistemasidagi kinetik energiya, massa markazi sistemasidagi kinetik energiya va barcha nuqtalarning umumiy massasi. Oxirgi ifoda Kyonig teoremasi deb ataladi.
Potensial energiya
Agar kuch quyidagi ko‘rinishda ifodalansa: , u potensial kuch bo‘ladi, — potensial energiya. Agar potensial kuch vaqtga bog‘liq bo‘lmasa, u konservativ kuch deyiladi. Konservativ kuchning ishini quyidagicha yozish mumkin:
- .
Shunday qilib, to‘liq energiya kiritiladi. Konservativ kuchlar maydonidagi tizimda u saqlanadi, ya’ni:
Umumiy holda energiyaning o‘zgarishi nokonservativ kuchlar bajargan ishga teng (energiyaning o‘zgarish qonuni).
Muvozanat
Faraz qilaylik, moddiy nuqta vaqt momentida ma’lum bir vaziyatda turgan va uning tezligi nolga teng bo‘lgan. Agar shu boshlang‘ich sharoitlarda nuqta bo‘lganda ham o‘sha vaziyatda qolsa, bu vaziyat muvozanat holati deyiladi. Potensial kuch uchun muvozanat sharti quyidagicha bo‘ladi: .
Agar muvozanat holatida kuch potensiali alohida (izolyatsiyalangan) minimumga ega bo‘lsa, bu muvozanat holati turg‘un hisoblanadi.
Virial teoremasi
Bundan keyin belgisi kattalikni uzoq vaqt oralig‘ida o‘rtachalashni bildiradi, ya’ni:
- .
Matematik nuqtayi nazardan, agar bo‘lsa, bo‘ladi. Shunga asoslanib, tizimning harakati fazoda cheklangan bo‘lsa, Klauzius teoremasi o‘rinli bo‘ladi:
- .
Momentlar
Kuch momenti koordinatalar boshiga nisbatan quyidagicha aniqlanadi: .
Impuls momenti moddiy nuqtaning ga nisbatan quyidagicha aniqlanadi: .
Ta’riflardan ko‘rinadiki, . Agar bo‘lsa, impuls momenti saqlanadi: (impuls momentining saqlanish qonuni). Bu qonun moddiy nuqtalar tizimi uchun ham umumlashtiriladi. Bunday tizimda, jumladan, ichki kuchlarning momentlari bir-birini kompensatsiyalaydi.
Sektorial tezlik
Sektorning elementar orttirmasi deb vektorga aytiladi. U vektor uchining harakati davomida supurib o‘tilgan elementar yuza ma’nosini anglatadi. kattalik sektorial tezlik deb ataladi. Quyidagi munosabat o‘rinli: .
Massa markazi sanoq sistemasidagi impuls momenti
Absolyut sanoq sistemasidagi va massa markaziga bog‘langan sanoq sistemasidagi (agar u inersial bo‘lsa) impuls momentlari orasidagi bog‘lanish quyidagicha ifodalanadi:
- .
Potensial maydondagi bir o‘lchamli harakat
Quyida moddiy nuqtaning bir o‘lchamli harakati ko‘rib chiqiladi. Energiyaning saqlanish qonuniga ko‘ra:
- ,
bu yerda to‘liq energiyani vaqtning istalgan bir aniq momenti uchun hisoblash yetarli. Kinetik energiya ifodasini qo‘yish natijasida quyidagiga ega bo‘lamiz:
- ,
Natijada o‘zgaruvchilari ajraladigan tenglama hosil bo‘ladi:
Bog‘lanish sharoitida harakat
Agar moddiy nuqtaning harakati cheklangan bo‘lsa (masalan, nuqta faqat tekislik yoki egri chiziq bo‘ylab harakatlana olsa), nuqta harakatiga bog‘lanish qo‘yilgan deyiladi.
Egri chiziq bo‘ylab harakat
Faraz qilaylik, fazodagi egri chiziq tenglamalari va bilan berilgan ikkita sirtning kesishish chizig‘i bo‘lsin. Bu sirtlarga normal vektorlar va mos ravishda va vektorlarga kollinear. Egri chiziqqa o‘tkazilgan har qanday normal va vektorlar hosil qilgan tekislikda yotgani uchun:
Moddiy nuqtaning harakat tenglamalari quyidagi ko‘rinishda yoziladi:
Agar va funksiyalar vaqtga oshkor bog‘liq bo‘lmasa, nuqtaning erkin harakatidagi kabi quyidagi munosabat bajariladi:
Sirt bo‘ylab harakat
Faraz qilaylik, moddiy nuqta doimo tenglamasi bilan berilgan muayyan silliq sirt ustida qoladi. Ideal bog‘lanishda bog‘lanishning reaksiya kuchi sirtga perpendikulyar, ya’ni . Nuqtaning harakati harakat tenglamalari va bog‘lanish tenglamasi bilan to‘liq aniqlanadi:
Agar bog‘lanish vaqtga bog‘liq bo‘lmasa va kuch potensial bo‘lsa, jonli kuchlar integrali (XVIII asr terminologiyasida) saqlanadi.
Adiabatik invariantlar
Noinersial sanoq sistemalaridagi harakat
Adabiyotlar
- Sivuxin D. V. Fizikaning umumiy kursi. — M.: Nauka, 1979. — J. I. Mexanika. — 520 bet
- Beryozkin Ye. N. Nazariy mexanika kursi. M.: MDU, 1974. −647 bet