Miyacha
lot. Cerebellum
Odam bosh miyasining modeli, miyacha qizil rangda ko‘rsatilgan
Tizim	Markaziy nerv
Qon bilan ta’minlanishi	miyachaning yuqori, oldingi pastki va orqa pastki arteriyalari
Venoz qonning oqib ketishi	miyacha chuvalchangining yuqori va pastki venalari, miyachaning yuqori va pastki venalari
Kataloglar
MeSH MeSH Gray? FMA TA98
Vikiombordagi mediafayllar

Miyacha (lot. cerebellum — so‘zma-so‘z «kichik miya») — bosh miyaning umurtqali hayvonlarda harakatlarni muvofiqlashtirish, muvozanat va mushak tonusini boshqarish uchun mas’ul bo‘lgan bo‘limi. Odamda u uzunchoq miya va Varoliy ko‘prigi orqasida, bosh miya yarimsharlarining ensa bo‘laklari ostida joylashgan. Miyacha uch juft oyoqchasi orqali bosh miya po‘stlog‘i, bazal gangliyalar, ekstrapiramidal tizim, miya ustuni va orqa miyadan axborot oladi. Umurtqalilarning turli taksonlarida bosh miyaning boshqa bo‘limlari bilan aloqalari farqlanishi mumkin.

Katta yarimsharlar po‘stlog‘iga ega umurtqalilarda miyacha «katta yarimsharlar po‘stlog‘i — orqa miya» asosiy o‘qining funksional tarmog‘idir. Miyacha orqa miyadan afferent axborotning, orqa miyadan bosh miya yarimsharlari po‘stlog‘iga, shuningdek, efferent axborotning — yarimsharlar po‘stlog‘idagi harakat markazlaridan orqa miyaga yo‘naluvchi axborot nusxasini ham oladi. Birinchisi boshqarilayotgan ko‘rsatkichning hozirgi holatini (mushak tonusi, tana va qo‘l-oyoqlarning fazodagi vaziyatini), ikkinchisi esa kerakli yakuniy holatni bildiradi. Bu ikki axborotni solishtirish orqali miyacha po‘stlog‘i harakat markazlariga xabar beriladigan xatolikni hisoblaydi. Miyacha shu tariqa ixtiyoriy va avtomatik harakatlarni uzluksiz tuzatib turadi. So‘nggi o‘n yilliklarda miyachaning oliy nerv faoliyati jarayonlari — tajriba to‘plash, xotira va tafakkurda ham ishtirok etishi aniqlandi.

Miyacha bosh miya po‘stlog‘i bilan bog‘liq bo‘lsa-da, uning faoliyati ongli ravishda sezilmaydi. Miyachaning hajmi miya umumiy hajmining atigi 10 % ini tashkil qilsa ham, undagi neyronlar markaziy nerv tizimidagi barcha neyronlarning yarmidan ko‘prog‘ini tashkil etadi..

Miyacha filogenetik jihatdan ko‘p hujayrali organizmlarda ixtiyoriy harakatlar takomillashuvi va tanani boshqarish tuzilmasining murakkablashuvi natijasida rivojlangan. Miyachaning markaziy nerv tizimining boshqa bo‘limlari bilan o‘zaro ta’siri bosh miyaning mazkur qismiga turli tashqi sharoitlarda tananing aniq va muvofiqlashtirilgan harakatlarini ta’minlash imkonini beradi.

Turli hayvonlar guruhlarida miyachaning kattaligi va shakli sezilarli darajada farqlanadi. Uning rivojlanish darajasi tana harakatlarining murakkablik darajasi bilan bog‘liq.

Miyacha umurtqalilarning barcha sinflari vakillarida, jumladan, to‘garakog‘izlilarda (minogalarda) mavjud bo‘lib, ularda u rombsimon chuqurchaning.

oldingi qismi ustidan ko‘ndalang o‘tgan plastinka ko‘rinishida bo‘ladi. Miyacha vazifalari umurtqalilarning barcha sinflarida, jumladan, baliqlar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilarda o‘xshashdir. Hatto boshoyoqli mollyuskalarda (xususan, sakkizoyoqlarda) ham shunga o‘xshash miya tuzilmasi mavjud.

Turli biologik turlarda shakl va kattalik jihatidan sezilarli tafovutlar kuzatiladi. Masalan, tuban umurtqalilarda miyacha orqa miya ustuni bilan uzluksiz plastinka orqali tutashgan bo‘lib, undagi tolalar tutamlari anatomik jihatdan ajralmagan. Sutemizuvchilarda bu tutamlar miyacha oyoqchalari deb ataladigan uch juft tuzilmani hosil qiladi. Miyacha oyoqchalari orqali u markaziy nerv tizimining boshqa bo‘limlari bilan bog‘lanadi.

Odam miyachasining o‘ziga xos xususiyati shundaki, u ham bosh miya kabi o‘ng va chap yarimsharlardan (lot. hemispheria cerebelli) hamda ularni bog‘lab turuvchi toq tuzilma — «chuvalchang»dan (lot. vermis cerebelli) iborat. Miyacha kalla suyagining orqa chuqurchasini deyarli to‘liq egallaydi. Miyachaning ko‘ndalang o‘lchami (9–10 sm) uning old-orqa o‘lchamidan (3–4 sm) sezilarli darajada katta.

Katta yoshli odamda miyacha massasi 120 dan 160 g gacha bo‘ladi. Tug‘ilish vaqtida miyacha bosh miya yarimsharlariga nisbatan sustroq rivojlangan, ammo hayotning birinchi yilida miyaning boshqa bo‘limlariga qaraganda tezroq o‘sadi. Miyachaning ayniqsa jadal kattalashishi bola o‘tirish va yurishni o‘rganadigan 5–11 oyligida kuzatiladi. Yangi tug‘ilgan chaqaloq miyachasi taxminan 20 g bo‘ladi; 3 oyligida massasi ikki baravar, 5 oyligida 3 baravar, 9-oy oxirida 4 baravar ortadi. Keyin miyacha sekinroq o‘sadi va 6 yoshda uning massasi kattalardagi me’yorning quyi chegarasiga — 120 g ga yetadi.

Miyachaning yuqorisida bosh miya yarimsharlarining ensa bo‘laklari joylashgan. Miyacha katta miyadan chuqur yoriq bilan ajralgan bo‘lib, unga bosh miyaning qattiq pardasi o‘simtasi — miyacha chodiri (lot. tentorium cerebelli) kirib turadi; u kalla suyagining orqa chuqurchasi ustida tarang tortilgan. Miyachaning oldida ko‘prik va uzunchoq miya.

joylashgan. Miyacha chuvalchangi yarimsharlardan kaltaroq, shuning uchun miyachaning tegishli chetlarida oldingi va orqa o‘yiqlar hosil bo‘ladi. Oldingi va orqa chetlarning eng bo‘rtib chiqqan qismlari tegishli ravishda oldingi va orqa burchaklarni, yon tomonlardagi eng bo‘rtgan qismlar esa yon burchaklarni hosil qiladi.

Gorizontal yoriq (lot. fissura horizontalis) miyachaning o‘rta oyoqchalaridan orqa o‘yig‘igacha davom etib, har bir yarimsharni ikki yuzaga ajratadi: nisbatan tekis va chetlarga qiya tushuvchi yuqori yuzaga hamda bo‘rtgan pastki yuzaga. Miyacha pastki yuzasi bilan uzunchoq miyaga tutashadi, natijada uzunchoq miya miyacha ichiga botib, miyacha vodiychasi (lot. vallecula cerebelli) deb ataluvchi botiqlikni hosil qiladi; uning tubida chuvalchang joylashgan.

Miyacha chuvalchangining yuqori va pastki yuzalari farqlanadi. Chuvalchangning yon tomonlarida uzunasiga ketgan egatchalar oldingi yuzada sayozroq, orqa yuzada esa chuqurroq bo‘lib, uni miyacha yarimsharlaridan ajratib turadi.

Miyacha kulrang va oq moddadan tashkil topgan. Yarimsharlar va chuvalchangning yuza qatlamidagi kulrang modda miyacha po‘stlog‘ini (lot. cortex cerebelli), miyacha ichkarisidagi kulrang modda to‘plamlari esa miyacha yadrolarini (lot. nuclei cerebelli) hosil qiladi. Oq modda — miyachaning mag‘iz tanasi (lot. corpus medullare cerebelli) miyacha ichida joylashgan bo‘lib, yuqori, o‘rta va pastki uch juft miyacha oyoqchalari orqali uning kulrang moddasini bosh miya ustuni va orqa miya bilan bog‘laydi.

Umurtqalilarning turli vakillari, jumladan, odam miyachasining po‘stlog‘i bir xil tuzilishga ega bo‘lib, uch qavatdan iborat. Ammo ayrim biologik turlarda ularning ichki tuzilishi farqlanishi mumkin. Masalan, baliqlar miyachasida chuqur yadrolar va Purkinye hujayralari bo‘lmaydi.

Miyacha yuzasida uning maydonini sezilarli darajada oshiradigan ko‘p sonli pushta va egatchalar mavjud (katta yoshli odamda — 975—1500 sm²). Egatchalar va pushtalar kesimda miyachaga xos «hayot daraxti» tasvirini hosil qiladi. Miyachadagi kulrang moddaning asosiy qismi yuzada joylashib, po‘stloqni hosil qiladi. Kulrang moddaning kichikroq qismi markaziy yadrolar ko‘rinishida oq modda chuqurligida joylashgan. Har bir pushta markazida usti kulrang modda — po‘stloq bilan qoplangan yupqa oq modda qatlami mavjud.

Po‘stloq

Po‘stloq miyacha yuzasidagi kulrang moddadan iborat. Unda nerv hujayralari va glial elementlar mavjud. Unda 3 qavat farqlanadi:

• tashqi yoki molekulyar qavat (lot. stratum moleculare);
• ganglionar (ganglioz yoki Purkinye hujayralari) ( qavati; lot. stratum neuronorum piriformium);
• donador yoki granulyar qavat (lot. stratum granulosum).

Molekulyar qavat

Molekulyar qavatda ikki asosiy turdagi neyronlar mavjud: savatchasimon va yulduzsimon. Savatchasimon neyronlar (lot. neuronum corbiferum) molekulyar qavatning pastki uchdan bir qismida joylashadi. Bular kattaligi taxminan 10-20 mkm bo‘lgan, shakli notekis kichik hujayralardir. Ularning ingichka uzun dendritlari asosan pushtaga ko‘ndalang tekislikda shoxlanadi. Hujayralarning uzun aksonlari har doim pushta bo‘ylab ko‘ndalang, uning yuzasiga parallel holda noksimon neyronlar ustidan o‘tadi. Ulardan noksimon neyronlar tanasiga tushuvchi yon shoxlar ajraladi va boshqa tolalar bilan birgalikda noksimon neyronlarni zich o‘rab, nerv tolalaridan savatchasimon tuzilma (lot. corbus neurofibrarum) hosil qiladi. Savatchasimon neyronlar aksonlarining faolligi noksimon neyronlarni tormozlaydi.

Yulduzsimon neyronlar (lot. neuronum stellatum) savatchasimon neyronlardan yuqoriroqda joylashgan va ikki xil bo‘ladi.

• Kichik yulduzsimon neyronlar ingichka, kalta dendritlar va sust shoxlangan aksonlarga ega bo‘lib, ularning aksonlari noksimon (Purkinye) hujayralar dendritlarida sinapslar hosil qiladi.
• Yirik yulduzsimon neyronlarda kichiklaridan farqli ravishda dendrit va aksonlar uzun hamda kuchli shoxlangan bo‘ladi. Akson shoxlari noksimon hujayralar dendritlari bilan tutashadi va «savatchalar» tarkibiga kiradi.

Molekulyar qavatning savatchasimon va yulduzsimon neyronlari Purkinye noksimon hujayralarining dendritlari va tanasiga tormozlovchi nerv impulslarini uzatuvchi yagona oraliq neyronlar tizimini tashkil qiladi.

Ganglionar qavat

Unda noksimon neyronlar (Purkinye hujayralari) (lot. neuronum piriforme) mavjud. Purkinye hujayralari bosh miyaning o‘ziga xos neyronlaridir. Ularni birinchi bo‘lib chex anatomi Yan Purkinye 1837-yilda ta’riflagan. Ular miyacha pushtalariga qat’iy perpendikulyar joylashgan, kuchli rivojlangan dendritlar daraxti bilan ajralib turadi. Purkinye hujayralari dendritlari molekulyar qavatning butun qalinligini qamrab oluvchi zich tarmoq hosil qiladi. Bu tarmoqdan unga to‘g‘ri burchak ostida parallel tolalar (donador hujayralarning aksonlari) o‘tadi. Purkinye hujayralarining dendritlari ko‘plab bo‘rtmalar bilan qoplangan bo‘lib, ular orqali parallel tolalar bilan sinaptik bog‘lanishlar hosil bo‘ladi. Bosh miyaning boshqa bo‘limlaridagi neyronlar bilan solishtirganda, Purkinye hujayralari eng ko‘p sinaptik bog‘lanishlarga.

ega. Purkinye hujayralarining yirik, sharsimon tanalari (60 × 35 mkm) miyacha po‘stlog‘ida bir qator (qalinligi bir hujayraga teng) bo‘lib joylashadi; bu qator Purkinye qavati ham deyiladi. Ularning aksonlari qo‘shni Purkinye hujayralarini innervatsiya qiluvchi yon shoxlarni ajratgach, miyacha yadrolari hujayralariga yo‘naladi. Har bir akson miyachaning chuqur yadrolaridagi taxminan 1000 neyronni innervatsiya qiladi. Purkinye hujayralari GABAergik, ya’ni neyromediator sifatida gamma-aminomoy kislotasi (GAMK)dan foydalanib, tormozlovchi innervatsiyani.

amalga oshiradi. Purkinye hujayralari miyacha faoliyatini ta’minlaydigan asosiy neyron elementlardir. Harakat potensiallari bu hujayralarda tashqi ta’sir bo‘lmaganda ham yuzaga keladi.

Donador qavat

Donador qavat neyronlarga juda boy. U uch turdagi neyronlardan iborat:

1. Bu qavat hujayralarining birinchi turi — donasimon neyronlar yoki donador hujayralar (lot. neuronum granuloforme). Ularning hajmi kichik (diametri 5—8 mkm), sitoplazmasi kam bo‘lgan perikarioni va katta dumaloq yadrosi bor. Purkinye hujayralaridan farqli ravishda, donador hujayralar bosh miyaning eng kichik va ayni paytda eng ko‘p sonli neyronlaridan biridir (odamda ularning soni 50 milliardga yetadi). Hujayrada 3—4 ta kalta dendrit bo‘lib, ular shu qavatning o‘zida qush panjasiga o‘xshash oxirgi tarmoqlar bilan tugaydi. Miyachaga kiruvchi qo‘zg‘atuvchi afferent (moxsimon) tolalar uchlari bilan sinaptik aloqa o‘rnatib, donador hujayra dendritlari miyacha glomerulalari (lot. glomerulus cerebellaris) deb ataluvchi o‘ziga xos tuzilmalarni hosil qiladi. Moxsimon tolalar donador hujayralarga qo‘zg‘atuvchi impulslarni, Golji hujayralari esa tormozlovchi impulslarni yetkazadi.
   Donador hujayralarning ingichka, miyelinsiz aksonlari miyacha po‘stlog‘ining yuqori molekulyar qavatiga ko‘tariladi va unda T shaklida 2 shoxga ajralib, miyacha pushtalari bo‘ylab po‘stloq yuzasiga parallel yo‘naladi. Bu parallel tolalar uzoq masofani bosib o‘tib, ko‘plab Purkinye hujayralari dendritlarining tarmoqlarini kesib o‘tadi va ular, shuningdek savatchasimon hamda yulduzsimon neyronlarning dendritlari bilan sinapslar hosil qiladi. Shu tariqa donador neyronlar neyromediator glutamat yordamida moxsimon tolalardan olingan qo‘zg‘alishni katta masofalarga — noksimon Purkinye hujayralariga uzatadi.
2. Miyacha donador qavatidagi hujayralarning ikkinchi turi tormozlovchi yirik yulduzsimon neyronlardir (lot. neuronum stellatum magnum). Bunday hujayralar ikki xil: kalta va uzun aksonli. Kalta aksonli neyronlar (Golji hujayralari) (lot. neuronum stellatum breviaxonicum) ganglionar qavat yaqinida joylashadi. Ularning shoxlangan dendritlari molekulyar qavatga tarqalib, donador hujayralar aksonlari — parallel tolalar bilan sinapslar hosil qiladi. Aksonlari donador qavatdagi miyacha glomerulalariga yo‘nalib, donador hujayralar dendritlarining oxirgi shoxlarida, moxsimon tolalar sinapslaridan proksimalroqda sinapslar hosil qiladi. Yulduzsimon neyronlarning qo‘zg‘alishi moxsimon tolalar orqali keluvchi impulslarni to‘sib qo‘yishi mumkin. Uzun aksonli yulduzsimon neyronlarning oz sonli turi (lot. neuronum stellatum longiaxonicum) donador qavatda keng shoxlangan dendritlar va oq moddaga chiqadigan aksonlarga ega. Bu hujayralar miyacha po‘stlog‘ining turli sohalari o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi, deb taxmin qilinadi.
3. Hujayralarning uchinchi turi — duksimon gorizontal hujayralar (lot. neuronum fusiforme horizontale). Ular asosan donador va ganglionar qavatlar orasida uchraydi, kichik cho‘zinchoq tanasi bo‘lib, undan ikki tomonga uzun gorizontal dendritlar chiqadi va ganglionar hamda donador qavatlarda tugaydi. Ushbu hujayralarning aksonlari donador qavatga yon shoxlar beradi va oq moddaga yo‘naladi.

Tashqi va donador qavatlar orasida, Purkinye hujayralari ostida Lugaro hujayralari joylashadi..

Oq modda

Oq modda miyachaga kiruvchi nerv hujayralarining aksonlari hamda miyachaning chuqur yadrolari va Deyters vestibulyar yadrosiga yo‘naluvchi Purkinye hujayralari aksonlaridan iborat. Miyacha po‘stlog‘iga kiruvchi afferent tolalar ikki turga — moxsimon va chirmashuvchi tolalarga.

bo‘linadi. Moxsimon tolalar ko‘prik, orqa miya, vestibulyar yadrolar yadrolaridan keladi va bilvosita donador hujayralar orqali noksimon Purkinye hujayralariga qo‘zg‘atuvchi ta’sir ko‘rsatadi. Ular miyacha donador qavatidagi glomerulalarda tugab, donador hujayralar dendritlari bilan tutashadi. Har bir tola ko‘plab miyacha glomerulalariga shox beradi, har bir glomerula esa ko‘plab moxsimon tolalardan shoxlar oladi. Shu tariqa moxsimon tolalar orqali miyachaga keluvchi signallar kuchayadi (har bir tola 400—600 donador hujayra bilan sinaptik aloqalar hosil qiladi). Donador hujayralar aksonlari molekulyar qavatning parallel tolalari orqali impulsni noksimon, savatchasimon, yulduzsimon neyronlar va donador qavatning yirik yulduzsimon neyronlari dendritlariga uzatadi.

Chirmashuvchi tolalar miyacha po‘stlog‘iga olivaning pastki yadrosidan keladi. Olivaning pastki yadrosi Varoliy ko‘prigida joylashadi va orqa miya, miya ustuni hamda bosh miya po‘stlog‘idan olingan axborotni miyachaga uzatadi. Tolalar donador qavatdan o‘tib, noksimon neyronlarga yaqinlashadi, dendritlari bo‘ylab yoyiladi va ularning yuzasida sinapslar bilan tugaydi. Chirmashuvchi tolalar qo‘zg‘alishni bevosita noksimon neyronlarga yetkazadi. Noksimon neyronlar degeneratsiyasi harakatlar muvofiqlashuvining buzilishiga olib keladi.

Shunday qilib, miyacha po‘stlog‘iga keluvchi qo‘zg‘atuvchi impulslar noksimon Purkinye neyronlariga chirmashuvchi tolalar orqali bevosita yoki donador hujayralarning parallel tolalari orqali yetib boradi. Tormozlash esa molekulyar qavatning yulduzsimon va savatchasimon neyronlari, shuningdek donador qavatning yirik yulduzsimon neyronlari (Golji hujayralari) vazifasidir. Dastlabki ikki turdagi neyronlarning aksonlari pushtalarga ko‘ndalang yo‘nalib, noksimon hujayralar faolligini tormozlash orqali qo‘zg‘alishni po‘stloqning tor diskret sohalari bilan cheklaydi. Miyacha po‘stlog‘iga moxsimon tolalar, donador hujayralar va parallel tolalar orqali keluvchi qo‘zg‘atuvchi signallar donador hujayralar dendritlarining oxirgi shoxlarida, qo‘zg‘atuvchi sinapslardan proksimalroqda joylashgan yirik yulduzsimon neyronlarning tormozlovchi sinapslari orqali to‘xtatilishi mumkin.

Miyacha «katta yarimsharlar po‘stlog‘i — orqa miya» asosiy o‘qining funksional tarmog‘idir. Bir tomondan, unda sensor teskari aloqa yopiladi, ya’ni u afferent axborot (orqa miyadan bosh miya yarimsharlari po‘stlog‘iga uzatilayotgan ma’lumot) nusxasini oladi. Ikkinchi tomondan, bu yerga harakat markazlaridan efferent axborot (yarimsharlar po‘stlog‘idan orqa miyaga yo‘nalgan ma’lumot) nusxasi ham keladi. Texnik til bilan aytganda, birinchisi boshqarilayotgan ko‘rsatkichning joriy holatini bildiradi, ikkinchisi esa kerakli yakuniy holatni ko‘rsatadi. Miyacha po‘stlog‘i ularni solishtirib, harakat markazlariga xabar beriladigan xatolikni hisoblay oladi. Shu tariqa miyacha ixtiyoriy hamda avtomatik harakatlarni uzluksiz ravishda tuzatib turadi. Tuban umurtqalilarda miyachaga axborot quloq va yon chiziq orqali qabul qilinadigan muvozanat sezgilarini qayd etuvchi akustik sohadan, ayrimlarida esa hatto hid bilish organidan ham keladi.

Filogenetik jihatdan miyachaning eng qadimiy qismi (arxitserebellum) parcha (lot. flocculus) va tugunchadan (lot. nodulus) iborat. Bu yerda vestibulyar kirishlar ustun bo‘lib, ushbu qismning boshqa nomi vestibulotserebellum ham shundan kelib chiqqan. Evolyutsiya davomida arxitserebellum tuzilmalari to‘garakog‘izlilar sinfidagi minogalarda rombsimon chuqurchaning oldingi qismidan o‘tgan ko‘ndalang plastinka sifatida paydo bo‘lgan. Tuban umurtqalilar (baliqlar)da arxitserebellum juft quloqsimon qismlardan iborat. Evolyutsiya (amfibiyalar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar) davomida miyachaning qadimiy qismidagi tuzilmalar o‘lchami kichrayib borgan. Arxitserebellum vestibulyar apparatning.

eng muhim tarkibiy qismidir. Odamda «eski» tuzilmalar (paleotserebellum) qatoriga miyachaning oldingi bo‘lagidagi chuvalchang sohasi (lot. vermis), piramidalar, chuvalchang tilchasi va parcha atrofi sohasi (lot. paraflocculus) kiradi. Paleotserebellumga signallar asosan orqa miyadan keladi. Paleotserebellum tuzilmalari baliqlarda paydo bo‘lib, boshqa umurtqalilarda ham uchraydi.

Miyachaning medial elementlari chodir yadrosiga, shuningdek sharsimon va tiqinsimon yadrolarga proyeksiyalar yuboradi. Bu yadrolar o‘z navbatida asosan miya ustunining harakat markazlari bilan bog‘lanadi. Vestibulyar harakat markazi bo‘lgan Deyters yadrosi ham bevosita chuvalchang va parcha-tugunchali bo‘lakdan signallar oladi.

Arxi- va paleotserebellum shikastlanishi, vestibulyar apparat kasalliklaridagi kabi, avvalo muvozanat buzilishiga olib keladi. Odamda bu bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi va qusish bilan namoyon bo‘ladi. Nistagm shaklidagi ko‘z harakati buzilishlari ham xosdir. Bemorlarga, ayniqsa, qorong‘ida (fazodagi holatni ko‘rish yordamida to‘g‘rilash imkoni bo‘lmaganida) tik turish va yurish qiyinlashadi, ular qo‘llari bilan biror narsaga tayanishga majbur bo‘ladi. Yurishi mast odamnikiga o‘xshab gandiraklaydi.

Miyachaning yon elementlariga (neotserebellumga) signallar asosan ko‘prik va pastki oliva yadrolari orqali bosh miya yarimsharlari po‘stlog‘idan keladi. Miyacha yarimsharlarining Purkinye hujayralari yon tishsimon yadrolar orqali talamusning harakat yadrolariga, keyin bosh miya yarimsharlari po‘stlog‘ining harakat sohalariga proyeksiyalar yuboradi. Bu ikki kirish orqali miyacha yarimsharlari harakatga tayyorgarlik bosqichida faollashadigan, ya’ni harakatni «dasturlash»da ishtirok etuvchi po‘stloq sohalaridan axborot oladi. Neotserebellum tuzilmalari faqat sutemizuvchilarda mavjud. Odamda tik yurish va qo‘l harakatlarining mukammallashuvi tufayli ular boshqa hayvonlarga qaraganda eng yuqori darajada rivojlangan.

Shunday qilib, bosh miya po‘stlog‘ida paydo bo‘lgan impulslarning bir qismi miyachaning qarama-qarshi yarimshariga yetib boradi. Ular bajarilgan harakat haqida emas, balki bajarilishi rejalashtirilgan faol harakat haqida axborot keltiradi. Ushbu axborotni olgan miyacha darhol ixtiyoriy harakatni tuzatuvchi, asosan inersiyani pasaytirish va mushak tonusini eng maqbul tarzda boshqarish orqali ta’sir etuvchi impulslarni yuboradi agonist va antagonist mushaklar tonusini boshqarish orqali amalga oshiriladi. Natijada ixtiyoriy harakatlar aniq va puxta bajariladi, noo‘rin tarkibiy harakatlar bartaraf etiladi.

Miyacha shikastlanishiga tana holatini saqlash va harakatlarni muvofiqlashtirish buzilishi, shuningdek mushak gipotoniyasi xosdir. Bu uchlik odam va boshqa umurtqalilar uchun birdek xos. Biroq miyacha shikastlanishi belgilari odamda eng batafsil tavsiflangan, chunki ular tibbiyotda bevosita amaliy ahamiyatga ega.

Miyachaning, avvalo uning chuvalchangi (arxi- va paleotserebellum)ning shikastlanishi odatda tana statikasining, ya’ni og‘irlik markazini barqaror tutib, muvozanatni saqlash qobiliyatining buzilishiga olib keladi. Bu funksiya izdan chiqsa, statik ataksiya (yun. ἀταξία — tartibsizlik) rivojlanadi. Bemor beqaror bo‘lib qoladi; shu sababli tik turganda oyoqlarini keng qo‘yish va qo‘llari bilan muvozanatni ushlashga urinadi. Statik ataksiya ayniqsa Romberg holatida yaqqol ko‘rinadi. Bemordan oyoq panjalarini bir-biriga zich qo‘yib tik turish, boshini biroz ko‘tarish va qo‘llarini oldinga cho‘zish so‘raladi. Miyacha faoliyati buzilganda bemor bu holatda beqaror turadi, tanasi chayqaladi va yiqilib ketishi mumkin. Miyacha chuvalchangi shikastlanganda bemor odatda yonma-yon chayqalib, ko‘proq orqaga yiqiladi; miyacha yarimshari zararlanganda esa asosan shikastlanish o‘chog‘i tomon og‘adi. Statika buzilishi o‘rtacha darajada bo‘lsa, uni murakkablashtirilgan yoki sezgirlashtirilgan Romberg holatida aniqlash osonroq. Bunda bemordan oyoqlarini bir chiziqqa qo‘yib, bir oyoq panjasining uchini ikkinchisining tovoniga tekkizish so‘raladi. Barqarorlik odatdagi Romberg holatidagidek baholanadi.

Me’yorda odam tik turganda oyoq mushaklari tarang bo‘ladi (tayanch reaksiyasi). Yon tomonga yiqilish xavfi tug‘ilganda, shu tomondagi oyog‘i o‘sha yo‘nalishda siljiydi, ikkinchi oyog‘i esa yerdan ko‘tariladi (sakrash reaksiyasi). Miyacha, asosan chuvalchang shikastlanganda bemorda tayanch va sakrash reaksiyalari buziladi. Tayanch reaksiyasining buzilishi, ayniqsa oyoqlar yaqin qo‘yilganda, tik turishdagi beqarorlik bilan namoyon bo‘ladi. Sakrash reaksiyasi buzilganda, shifokor bemorning orqasida turib uni ehtiyotlagan holda bir tomonga turtib ko‘rsa, bemor hatto yengil turtkida ham yiqiladi (turtish belgisi).

Yurish). Miyacha kasalligiga chalingan bemorning yurishi juda o‘ziga xos bo‘lib, «miyachaga xos yurish» deb ataladi. Bemor tana beqarorligi sababli ishonchsiz, oyoqlarini keng qo‘ygan holda yuradi va yonma-yon og‘ib ketadi; miyacha yarimshari shikastlanganda esa yurayotganda belgilangan yo‘nalishdan patologik o‘choq tomon og‘adi. Burilishlarda beqarorlik ayniqsa yaqqol. Yurish davomida gavdasi haddan tashqari rostlanadi (Toma belgisi). Miyachasi shikastlangan bemorning yurishi ko‘p jihatdan mast odamning yurishiga o‘xshaydi.

Statik ataksiya juda kuchli bo‘lsa, bemorlar tanasini boshqarish qobiliyatini butunlay yo‘qotadi va nafaqat yura yoki tik tura, balki o‘tira ham olmaydi.

Miyacha yarimsharlari (neotserebellum)ning ustun darajada shikastlanishi uning inersiyaga qarshi ta’siri buzilishiga va, xususan, dinamik ataksiya paydo bo‘lishiga olib keladi. U qo‘l-oyoq harakatlarining noaniqligi bilan namoyon bo‘ladi, ayniqsa aniqlik talab qiladigan harakatlarda yaqqol kuzatiladi. Dinamik ataksiyani aniqlash uchun bir qator muvofiqlashtirish sinamalari bajariladi.

1. Diadoxokinez sinamasi — bemordan ko‘zlarini yumib, qo‘llarini oldinga cho‘zish va qo‘l panjalarini tez hamda marom bilan supinatsiya va pronatsiya qilish (tashqariga va ichkariga aylantirish) so‘raladi. Miyacha yarimshari shikastlanganda patologik jarayon tomonidagi qo‘l panjasi kengroq harakat qiladi va natijada ortda qoladi. Bu holat adiadoxokinez deb ataladi.
2. Barmoq-burun sinamasi — bemor ko‘zini yumib, qo‘lini yon tomonga uzatadi, keyin ko‘rsatkich barmog‘i bilan burun uchiga tegishga urinadi. Miyacha kasalligida shikastlangan tomondagi qo‘l ortiqcha katta harakat qilib, bemor mo‘ljaldan adashadi. Miyacha patologiyasiga xos bo‘lgan intension tremor (barmoqlarning titrashi) ham aniqlanadi: barmoq mo‘ljalga yaqinlashgani sari titrash kuchayadi.
3. Tovon-tizza sinamasi — bemor chalqancha yotib, ko‘zini yumgan holda bir oyog‘ini baland ko‘taradi va tovoni bilan ikkinchi oyog‘ining tizzasiga tegishga harakat qiladi. Miyacha patologiyasida, ayniqsa shikastlangan yarimshar tomondagi oyoq bilan bajarilganda, mo‘ljaldan adashish kuzatiladi. Agar tovon tizzaga tegsa, undan boldirga yengil tekkizgan holda katta boldir suyagining qirrasi bo‘ylab pastga, to‘piq bo‘g‘imigacha yurgizish so‘raladi. Miyacha shikastlanganda tovon doimo bir tomonga yoki ikkinchi tomonga sirg‘alib ketadi.
4. Ko‘rsatish (barmoq-barmoq) sinamasi — bemordan tekshiruvchining unga qaratilgan barmog‘i uchiga ko‘rsatkich barmog‘ini tekkizish so‘raladi. Miyacha patologiyasida mo‘ljaldan adashish kuzatiladi. Odatda bemorning barmog‘i miyachaning zararlangan yarimshari tomon og‘adi.
5. Toma–Jumenti belgisi — bemor biror buyumni ushlaganda barmoqlarini nomutanosib darajada keng ochadi.
6. «Piyola sinamasi» — qo‘lida suvli stakan ushlab turgan bemor suvni to‘kib yuboradi.
7. Nistagm — yon tomonga yoki yuqoriga qaraganda ko‘z soqqalarining beixtiyor silkinishi. Miyacha zararlanganda nistagm ko‘z soqqalarining intension titrashi natijasi deb qaraladi. Nistagm tekisligi ixtiyoriy ko‘z harakatlari tekisligiga mos keladi: yon tomonga qaraganda gorizontal, yuqoriga qaraganda vertikal bo‘ladi.

   

8. Nutq buzilishi — nutq-harakat apparatini tashkil qiluvchi mushaklar ishining muvofiqlashuvi buzilishi natijasida yuzaga keladi. Nutq sekinlashadi (bradilaliya), ravonligi yo‘qoladi. U keskin, bo‘g‘inlab talaffuz qilinadigan tus oladi (urg‘ular mazmunga qarab emas, bir xil oraliqlarda qo‘yiladi).
9. Dastxatdagi o‘zgarishlar — bemorning dastxati notekis, harflari shakli buzilgan va haddan tashqari katta bo‘ladi (megalografiya).
10. ). Styuart–Xolms belgisi (teskari zarbaning yo‘qligi) — tekshiruvchi bemordan supinatsiyalangan bilagini bukishni so‘raydi va bir vaqtning o‘zida uning bilagidan ushlab, bu harakatga qarshilik ko‘rsatadi. Tekshiruvchi bemorning qo‘lini birdan qo‘yib yuborsa, bemor qo‘l bukilishini o‘z vaqtida to‘xtata olmaydi va inersiya bilan bukilgan qo‘li ko‘kragiga qattiq uriladi.
11. Pronator hodisasi — bemordan kaftlari yuqoriga qaratilgan holda qo‘llarini oldinga cho‘zib ushlash so‘raladi. Miyachaning zararlangan yarimshari tomonida o‘z-o‘zidan pronatsiya (kaftning ichkariga va pastga aylanishi) sodir bo‘ladi.
12. Goff–Shilder belgisi — bemor qo‘llarini oldinga cho‘zib turganda patologik o‘choq tomondagi qo‘li tashqariga og‘adi.
13. Doynikov hodisasi (holat reflekslarining o‘zgarishi) — o‘tirgan bemordan barmoqlarini yozib, kaftlarini yuqoriga qaratgan holda sonlariga qo‘yish va ko‘zlarini yumish so‘raladi. Miyacha patologiyasida shikastlangan tomonda barmoqlar o‘z-o‘zidan bukiladi va qo‘l panjasi pronatsiyasi kuzatiladi.
14. Shilder sinamasi — bemordan qo‘llarini oldinga cho‘zish, ko‘zlarini yumish, bir qo‘lini yuqoriga ko‘tarib, so‘ng ikkinchi qo‘li darajasiga tushirish va buning aksini bajarish so‘raladi. Miyacha shikastlanganda bemor qo‘lini cho‘zilgan qo‘ldan pastga tushirib yuboradi.

Mushak gipotoniyasi tekshiruvchi bemor qo‘l-oyoqlarining turli bo‘g‘imlarida passiv harakatlar bajarganda aniqlanadi. Miyacha chuvalchangi shikastlanishi odatda mushaklarning tarqoq gipotoniyasiga, yarimshar shikastlanishi esa patologik o‘choq tomonida mushak tonusining pasayishiga olib keladi.

Mayatniksimon reflekslar ham gipotoniya bilan bog‘liq. Tizza refleksini bemor o‘tirgan va oyoqlari kushetkadan erkin osilib turgan holatda tekshirganda bolg‘acha bilan urilgach, boldirning bir necha marta «tebranish» harakati kuzatiladi.

Asinergiyalar — murakkab harakatlar paytida fiziologik sinergik (birgalikdagi) harakatlarning yo‘qolishidir.

Asinergiyani aniqlashda quyidagi sinamalar eng keng tarqalgan:

1. Oyoqlarini birga qo‘yib turgan bemordan orqaga egilish so‘raladi. Me’yorda bosh orqaga tashlanganda oyoqlar ham tizza bo‘g‘imlarida birgalikda bukilib, muvozanatni saqlaydi. Miyacha patologiyasida tizzalardagi bunday uyg‘un harakat bo‘lmaydi; bemor boshini orqaga tashlashi bilan muvozanatini yo‘qotib, o‘sha yo‘nalishda yiqiladi.
2. Oyoqlarini birga qo‘yib turgan bemordan shifokor kaftlariga tayanish so‘raladi; shifokor esa keyin qo‘llarini kutilmaganda tortib oladi. Miyacha asinergiyasi bo‘lsa, bemor oldinga yiqiladi (Orexovskiy belgisi). Me’yorda esa gavda biroz orqaga og‘adi yoki odam qimirlamay turadi.
3. Yostiqsiz qattiq o‘rinda chalqancha yotgan, oyoqlarini yelka kengligida ochgan bemordan qo‘llarini ko‘kragida chalishtirib, keyin o‘tirish so‘raladi. Dumba mushaklari birgalikda qisqarmagani sababli miyacha kasalligiga chalingan bemor oyoq va tosini tayanch yuzasida mahkam ushlab turolmaydi. Natijada o‘tira olmaydi, oyoqlari esa o‘rindan uzilib, yuqoriga ko‘tariladi (Babinskiy).

Miyachaning shikastlanishi ko‘plab kasalliklarda uchraydi. XKT-10 ma’lumotlariga ko‘ra, miyacha quyidagi patologiyalarda bevosita zararlanadi:

Miya qon aylanishi buzilishlari

Asosiy maqola: Insult

Miyachadagi miya qon aylanishi buzilishlari ishemik (I63, XKT-10 bo‘yicha) yoki gemorragik (I61.4, XKT-10 bo‘yicha) turda kechishi mumkin.

Miyacha infarkti (ishemik turdagi qon aylanishi buzilishi) umurtqa, bazilyar yoki miyacha arteriyalari tiqilib qolganida yuzaga keladi va katta shikastlanishda umumiy miya belgilari, ongning buzilishi bilan kechadi. Miyachaning oldingi pastki arteriyasi tiqilishi infarktga sabab bo‘lib, miyacha va ko‘prik sohasini zararlaydi; buning natijasida bosh aylanishi, quloq shang‘illashi, ko‘ngil aynishi, shikastlangan tomonda yuz mushaklarining parezi, miyacha ataksiyasi va Gorner sindromi paydo bo‘lishi mumkin. Miyachaning yuqori arteriyasi tiqilganda odatda bosh aylanishi va zararlangan tomonda miyacha ataksiyasi rivojlanadi.

Miyachaga qon quyilishi odatda ong saqlangan holda bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi va takroriy qusish bilan namoyon bo‘ladi. Bemorlarni ko‘pincha ensa sohasidagi bosh og‘rig‘i bezovta qiladi; odatda nistagm va qo‘l-oyoqlarda ataksiya aniqlanadi. Miyacha-chodir siljishi yoki miyacha bodomchalarining katta ensa teshigiga tiqilib kirishi sodir bo‘lsa, ong komagacha buziladi, gemiparez yoki tetraparez, yuz va uzoqlashtiruvchi nervlar zararlanishi.

Rivojlanish nuqsonlari

Miyachaning rivojlanish nuqsonlari bir nechta kasallikni o‘z ichiga oladi.

Miyachaning to‘liq va subtotal ageneziyasi farqlanadi. Miyachaning to‘liq ageneziyasi kam uchraydi va nerv tizimi rivojlanishining boshqa og‘ir anomaliyalari (anensefaliya, amiyeliya) bilan birga keladi. Ko‘proq subtotal ageneziya kuzatiladi; u bosh miyaning boshqa bo‘limlari rivojlanish nuqsonlari (ko‘prik ageneziyasi, to‘rtinchi qorinchaning yo‘qligi va boshqalar) bilan qo‘shilib keladi. Miyacha gipoplaziyasi, odatda, ikki ko‘rinishda uchraydi: butun miyachaning kichikligi yoki boshqa bo‘limlari normal tuzilgan holda ayrim qismlarining rivojlanmay qolishi. Ular bir yoki ikki tomonlama, shuningdek bo‘lak, bo‘lakcha va po‘stloq ichidagi turlarga bo‘linishi mumkin. Yaproqchalar tuzilishidagi turli o‘zgarishlar — allogiriya, poligiriya va agiriya ajratiladi.

Dendi–Uoker sindromi

Asosiy maqola: Dendi–Uoker sindromi

Dendi–Uoker sindromi (Q03.1, XKT-10 bo‘yicha) to‘rtinchi qorinchaning kistasimon kengayishi, miyacha chuvalchangining to‘liq yoki qisman aplaziyasi va chodir usti gidrotsefaliyasi birga uchrashi bilan tavsiflanadi.

Arnold–Kiari sindromi

Asosiy maqola: Arnold–Kiari malformatsiyasi

Arnold–Kiari sindromi (Q07.0, XKT-10 bo‘yicha) tegishli ravishda Arnold–Kiari I, II, III va IV sindromlari deb ataladigan 4 turdagi kasallikni o‘z ichiga oladi.

Arnold–Kiari I sindromi — miyacha bodomchalarining katta ensa teshigidan 5 mm dan ko‘proq pastga, umurtqa kanali ichiga tushishi.

Arnold–Kiari II sindromi — miyacha va miya ustuni tuzilmalarining umurtqa kanaliga tushishi, miyelomeningotsele va gidrotsefaliya.

Arnold–Kiari III sindromi — Arnold–Kiari II sindromi belgilari bilan birga keladigan ensa ensefalotselesi.

Arnold–Kiari IV sindromi — miyacha aplaziyasi yoki gipoplaziyasi.

Dastlabki anatomiya asarlari muallifi Aristotel va Galen miyachaga odam hayoti va organizmi faoliyatida muhim ahamiyat bermagan. Ular miyachani ifodalash uchun ishlatgan yun. Παρεγκεφαλίδα atamasi so‘zma-so‘z «miyaga o‘xshash» degan ma’noni bildirgan. Shu tariqa dastlabki anatomlar haqiqiy miya bilan miyaga o‘xshash tuzilma — miyachani qarama-qarshi qo‘ygan. Biroq Ioann Damaskin «Pravoslav e’tiqodining aniq bayoni» asarida Nemeziyning «Inson tabiati haqida» risolasiga tayangan holda, miyacha xotira organidir degan qarashni keltirgan.

Miyachaning funksional ahamiyati borligini ilgari surgan yangi davrning birinchi olimi Andreas Vezaliy

edi. XVIII—XIX asrlarda miyacha fiziologiyasi bo‘yicha olib borilgan dastlabki tadqiqotlar uning vazifalari haqida aniq xulosa chiqarish imkonini bermagan. Miyachani birinchi jiddiy tajribaviy o‘rganish Rolando tomonidan 1809-yilda amalga oshirilgan. U turli hayvonlar miyachasini shikastlab yoki olib tashlab, ixtiyoriy harakatlar buzilishini kuzatgan va miyachaning tananing bir tomonidagi qismlar bilan aloqasini aniqlagan. Bu kuzatishlarni M. Flurans 1830-yilda davom ettirib, miyachaning harakat faolligiga boshqaruvchi ta’siri haqidagi g‘oyani ilgari surgan. U miyachani qisman olib tashlagach yuzaga keladigan yuqori darajadagi kompensatsiyani ham birinchi bo‘lib qayd etgan. Fransua Majandi 1824-yilda miyacha oyoqchalarini kesish tajribalariga asoslanib, uni muvozanatning nerv mexanizmlari markazi deb hisoblagan. Miyacha vazifalarini o‘rganishda yangi bosqich Luchanining (1891-yil) ishlari bilan boshlangan. U miyacha olib tashlangandan keyin hayvonlarni uzoq vaqt kuzatib, shikastlanish belgilarini puxta tahlil qilgan. Luchani birinchi bo‘lib miyacha vazifalariga oid asosli nazariyani yaratgan va u o‘z vaqtida keng e’tirof etilgan. Uning tadqiqotlari miyacha bilan bog‘liq harakat buzilishlarining asosiy majmuasi ataksiya bo‘lib, unga atoniya, astaziya va asteniya (Luchani uchligi) kabi belgilar kirishini ko‘rsatgan. Luchaniga ko‘ra, miyacha bosh miyaning harakat apparati faoliyatini muvofiqlashtirishdagi yordamchi organi bo‘lib, markaziy nerv tizimi va periferik nerv-mushak tizimiga tonik, statik va trofik ta’sir orqali boshqaruvchi ta’sir ko‘rsatadi. Luchani tadqiqotlari katta yarimsharlar po‘stlog‘i, xususan, uning sensor-harakat sohasi miyacha bilan bog‘liq harakat buzilishlarini kompensatsiya qilishda faol qatnashishini (funksional kompensatsiya), shuningdek miyachaning qisman olib tashlanishi oqibatidagi harakat nuqsonlarini uning saqlanib qolgan qismlari qoplay olishini (organik kompensatsiya) ko‘rsatgan.

Shunday qilib, XIX asrda miyacha haqidagi ta’limotning uch asosiy yo‘nalishi shakllangan. Rolandoning miyachaning barcha harakat faolligiga tarqoq ta’siri haqidagi g‘oyasi Luchanining skelet mushaklari faoliyatini boshqaruvchi markaziy tuzilmalarga miyacha tonik yengillashtiruvchi ta’sir ko‘rsatishi haqidagi farazini yuzaga keltirgan. M. Fluransning miyacha va harakatlar muvofiqlashuvi aloqasi haqidagi qarashini Lyussan 1862-yilda va M. Levandovskiy 1903-yilda qo‘llab-quvvatlab, takomillashtirgan; ular miyacha vazifalarini mushak sezuvchanligi bilan bog‘lashga uringan. F. Majandining farazi D. Ferrye (1876), Stefani (1877), V. M. Bexterev (1884) va Toma (1897) ishlarida rivojlantirilgan. Ularda miyacha vestibulyar apparat bilan chambarchas bog‘langan muvozanat organi sifatida qaralgan. Bu tadqiqotlarning barchasi miyachani olib tashlash usulida bajarilgan.

XIX asr oxirida Ch. Sherrington, Levental va V. Gorsli deyarli bir vaqtda detserebratsion rigidlikni miyachani qo‘zg‘atish orqali tormozlash mumkinligini aniqlagan.

Bu kuzatuv neyrofiziologik tadqiqotlarning yangi yo‘nalishiga asos solgan va miyachaning orqa miyadan yuqoridagi barcha nazorat tizimlari bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatgan. Keyinchalik ikkala tajribaviy tadqiqot usulining qo‘shilishi miyachaning harakat boshqaruvidagi alohida roli haqida xulosa chiqarishga olib kelgan. Klinik kuzatuvlar ham miyacha kasalligi belgilarining asosan harakatga oidligini tasdiqlab, odam va hayvonlarda miyacha shikastlanishi manzarasi o‘xshashligini ko‘rsatgan.

• Asosiy atamalarning ruscha tarjimasi berilgan ingliz tilidagi miya atlasi.
• Miyacha anatomiyasi bo‘yicha ma’ruza
• Miyacha o‘tkazuvchi yo‘llari va shikastlanish belgilarini aniqlash
• [bse.sci-lib.com/article077477.html Katta sovet ensiklopediyasidagi maqola]
• Tibbiyot fanlari doktori V. P. Podachinning miyacha anatomiyasi va neyrofiziologiyasi haqidagi ilmiy-ommabop maqolasi
• Kalinichenko S. G., Motavkin P. A. Miyacha po‘stlog‘i. M.: Nauka, 2005, 320 bet.
• Mejetskaya T. A., Savelyeva-Novosyolova N. A., Savelyev A. V., Kolesnikov A. A. Purkinye neyronini modellashtirish qurilmasi // SSSR mualliflik guvohnomasi № 1497626, ustuvorlik sanasi 22.04.1987. — Moskva: Ixtirolar byulleteni, 1989. — № 28.
• Savelyev A. V. Miyachaning modulli o‘z-o‘zini tashkil etish nazariyasining realizmi // Ochiq tizimlar evolyutsiyasi muammolari jurnali. — Qozog‘iston, Olmaota, 2007. — 9-jild, № 1. — 93—101-betlar.

• Kalinichenko S. G., Motavkin P. A. Miyacha po‘stlog‘i. — M.: Nauka, 2005. — 319 bet — ISBN 5-02-033688-2.
• S. V. Savelyev. Miyaning kelib chiqishi. — M.:: VEDI, 2005. — 368 bet — ISBN 5-94624-025-0.