Yurak sikli nima

Yurak sikli — bir marta yurak qisqarishi va undan keyingi bo‘shashish davomida kechadigan jarayonlar ketma-ketligini ifodalovchi tushuncha. Har bir sikl uchta asosiy bosqichni o‘z ichiga oladi: sistola (bo‘lmachalar), sistola (qorinchalar) va diastola. Sistola atamasi mushakning qisqarishini bildiradi. Elektrik sistola — miokard faoliyatini qo‘zg‘atib, mexanik sistola yuzaga kelishiga sabab bo‘ladigan elektr faollikdir. Mexanik sistola — yurak mushagining qisqarishi va yurak bo‘shliqlari hajmining kichrayishidir. Diastola atamasi yurak mushagining bo‘shashishini bildiradi. Yurak sikli davomida qon bosimi ko‘tarilib, pasayib turadi. Qorinchalar sistolasi vaqtida kuzatiladigan yuqori bosim sistolik, ular diastolasi vaqtida kuzatiladigan past bosim esa diastolik.

Yurak siklining takrorlanish chastotasi yurak qisqarishlari chastotasideb ataladi; bu chastotani belgilovchi tuzilma — yurak ritmi boshqaruvchisi.

Yurak siklining davrlari va fazalari

Sahifaning quyi qismida yurak siklining davrlari va fazalari, yurak bo‘shliqlaridagi taxminiy bosim hamda klapanlarning holati aks ettirilgan umumlashtiruvchi jadval keltirilgan.

Qorinchalar sistolasi

Qorinchalar sistolasi — qorinchalarning qisqarish davri bo‘lib, qonning arteriyalarga haydalishini ta’minlaydi.

Qorinchalarning qisqarishida bir necha davr va fazalar farqlanadi:

Taranglashish davri — qorinchalar ichidagi qon hajmi o‘zgarmagan holda ularning mushak massasi qisqara boshlashi bilan tavsiflanadi.
- Asinxron qisqarish — qorinchalar miokardining qo‘zg‘alishi boshlanadigan, dastlab faqat ayrim mushak tolalari ishtirok etadigan faza. Bu faza oxiriga kelib qorinchalardagi bosimning o‘zgarishi bo‘lmacha-qorincha klapanlarining yopilishi uchun yetarli bo‘ladi.
- Izovolumetrik qisqarish — qorinchalar miokardining deyarli barchasi qisqarishda qatnashadi, biroq ulardagi qon hajmi o‘zgarmaydi, chunki qonni chiqaruvchi (yarimoysimon — aorta va o‘pka arteriyasi) klapanlar yopiq bo‘ladi. Izometrik qisqarish atamasi to‘liq aniq emas, chunki bu paytda qorinchalarning shakli o‘zgaradi (remodellanish yuz beradi) va pay iplari — xordalar taranglashadi.
Qonni haydash davri — qonning qorinchalardan haydalishi bilan tavsiflanadi.
- Tez haydash — yarimoysimon klapanlar ochilgan paytdan qorinchalar bo‘shlig‘ida sistolik bosimga erishilguncha davom etadigan davr. Aynan shu davrda eng ko‘p miqdorda qon haydaladi.
- Sekin haydash — qorinchalar bo‘shlig‘idagi bosim pasaya boshlaydigan, ammo hali diastolik bosimdan yuqori bo‘lib turadigan davr. Bu vaqtda qon qorinchalarda va chiqish tomirlarida bosim tenglashguncha, unga berilgan kinetik energiya hisobiga harakatlanishda davom etadi.

Tinch holatda voyaga yetgan odamning yurak qorinchasi har bir sistolada 50—70 ml qon haydaydi (zarba hajmi yoki sistolik hajm). Yurak sikli 1 s gacha davom etadi, shunga mos ravishda yurak bir daqiqada 60 marta qisqaradi (yurak qisqarishlari chastotasi, YuQCh). Hisoblash qiyin emaski, yurak hatto tinch holatda ham bir daqiqada 4 l qonni haydaydi (qonning daqiqalik hajmi, QDH). Eng yuqori jismoniy yuklama vaqtida mashq qilgan odam yuragining zarba hajmi 200 ml dan, puls bir daqiqada 200 zarbadan oshishi, qon aylanishi esa bir daqiqada 40 l ga yetishi mumkin.

Diastola

Diastola — barcha bo‘lmacha va qorinchalarning to‘liq bo‘shashishi. Umuman olganda, bu holat qorinchalar bo‘shlig‘ida bosimning pasayishi, yarimoysimon klapanlarning yopilishi, bo‘lmacha-qorincha klapanlarining ochilishi va qonning qorinchalarga o‘tishi bilan tavsiflanadi.

Qorinchalar diastolasi
- Protodiastola — miokard bo‘shasha boshlaydigan va bosim qonni chiqaruvchi tomirlardagidan ham pastga tushadigan davr. Natijada yarimoysimon klapanlar yopiladi.
- Izovolumetrik bo‘shashish — izovolumetrik qisqarish fazasiga qarama-qarshi tarzda kechadi. Mushak tolalari uzayadi, ammo qorinchalar bo‘shlig‘ining hajmi o‘zgarmaydi. Faza bo‘lmacha-qorincha (mitral va uch tavaqali) klapanlari ochilishi bilan tugaydi.
To‘lish davri
- Tez to‘lish — qorinchalar bo‘shashgan holatda o‘z shaklini tezda tiklaydi, bu ularning ichidagi bosimni sezilarli darajada pasaytiradi va bo‘lmachalardan qonning oqib kirishiga sabab bo‘ladi.
- Sekin to‘lish — qorinchalar o‘z shaklini deyarli to‘liq tiklagan bo‘ladi. Endi qon kovak venalardagi bosim farqi hisobiga oqadi, chunki u yerdagi bosim 2-3 mm sim. ust. ga yuqoriroq bo‘ladi.

Bo‘lmachalar sistolasi

Bu diastolaning yakuniy fazasidir. Yurak qisqarishlari chastotasi me’yorda bo‘lganda bo‘lmachalar qisqarishining hissasi katta emas (taxminan 8 %), chunki nisbatan uzoq davom etadigan diastola paytida qorinchalar qon bilan to‘lishga ulguradi. Ammo yurak qisqarishlari chastotasi ortganda, asosan, diastola davomiyligi qisqaradi va bo‘lmachalar sistolasining qorinchalar to‘lishiga qo‘shadigan hissasi ancha muhim bo‘lib qoladi.

Yurak faoliyatining tashqi ko‘rinishlari

Quyidagi namoyon bo‘lish guruhlari farqlanadi:

Elektr hodisalar — EKG, ventrikulokardiografiya
Tovush hodisalari — auskultatsiya, fonokardiografiya
Mexanik hodisalar:
- Yurak uchi turtkisi — palpatsiya, apekskardiografiya
- Puls to‘lqini — palpatsiya, sfigmografiya, flebografiya
- Dinamik ta’sirlar — yurak sikli davomida ko‘krak qafasi og‘irlik markazining o‘zgarishi — dinamokardiografiya
- Ballistik ta’sirlar — yurakdan qon haydalgan paytda tananing silkinishi — ballistokardiografiya
- O‘lcham, joylashuv va shaklning o‘zgarishi — ultratovush tekshiruvi (UTT), rentgenkimografiya

Yurak siklining fazalari
Davr		Faza	t, s	AV-klapanlar	SL-klapanlar	P_O‘Q, mm sim. ust.	P_ChQ, mm sim. ust.	P_{bo‘lmachalar}, mm sim. ust.
	1	Bo‘lmachalar sistolasi	0,1	O	Y	Boshlanishi ≈0 Oxiri 6-8	Boshlanishi ≈0 Oxiri 6-8	Boshlanishi ≈0 Oxiri 6-8
Taranglashish davri	2	Asinxron qisqarish	0,05	O→Y	Y	6-8→9-10	6-8→9-10	6-8
Taranglashish davri	3	Izovolumetrik qisqarish	0,03	Y	Y→O	10→16	10→81	6-8→0
Qonni haydash davri	4	Tez haydash	0,12	Y	O	16→30	81→120	0→-1
Qonni haydash davri	5	Sekin haydash	0,13	Y	O	30→16	120→81	≈0
Qorinchalar diastolasi	6	Protodiastola	0,04	Y	O→Y	16→14	81→79	0-+1
Qorinchalar diastolasi	7	Izovolumetrik bo‘shashish	0,08	Y→O	Y	14→0	79→0	≈+1
To‘lish davri	8	Tez to‘lish	0,08	O	Y	≈0	≈0	≈0
To‘lish davri	9	Sekin to‘lish	0,17	O	Y	≈0	≈0	≈0
Ushbu jadval katta (120/80 mm sim. ust.) va kichik (30/15 mm sim. ust.) qon aylanish doiralaridagi bosimning me’yoriy ko‘rsatkichlari hamda siklning 0,8 s davomiyligi asosida tuzilgan. Qabul qilingan qisqartmalar: t — fazaning davomiyligi, AV-klapanlar — atrioventrikulyar (bo‘lmacha-qorincha: mitral va uch tavaqali) klapanlarning holati, SL-klapanlar — yarimoysimon (qon haydaladigan yo‘llarda joylashgan: aorta va o‘pka arteriyasi) klapanlarning holati, P_O‘Q — o‘ng qorinchadagi bosim, P_ChQ — chap qorinchadagi bosim, P_{bo‘lmachalar} — bo‘lmachalardagi bosim (farq kichik bo‘lgani uchun birlashtirib ko‘rsatilgan), O — klapanning ochiq holati, Y — klapanning yopiq holati.

ifazo.uz