Posted inBiologiya

Suyak ko‘migi

Suyak iligi
Kataloglar
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Qizil suyak iligini yonbosh suyagi qanotidan olish
Bir martalik asboblar (troakarlar) — qizil suyak iligini olish/ko‘chirib o‘tkazish uchun
Suyak iligi transplantati

Suyak iligi (lot. medulla ossium) — yumshoq to‘qima bo‘lib, u suyakning ichki bo‘shlig‘ida joylashadi. Odamlarning suyak iligida gemopoez (qon hujayralarining hosil bo‘lishi) jarayoni kechadi. Suyak iligi tana massasining o‘rtacha 4 %ini tashkil etadi; bu insonlar uchun o‘rtacha ko‘rsatkichdir.

Odamlar hayvonlarning suyak iligini oziq-ovqat sifatida keng iste’mol qiladilar.

Tuzilishi

Suyaklarning ichki bo‘shliqlarida yumshoq, nozik, hujayralarga boy va qon tomirlari bilan yaxshi ta’minlangan, suyak iligi deb ataladigan massa mavjud (qushlarda ayrim bo‘shliqlar havo bilan to‘lgan bo‘ladi). Suyak iligining uch turi ajratiladi: shilliqsimon (jelatinsimon), qizil (ko‘pincha miyeloid deb ataladi) va sariq yoki yog‘li (eng keng tarqalgan). Uning asosiy turi qizil suyak iligi bo‘lib, unda qon tomirlariga boy nozik biriktiruvchi to‘qima asosi, leykotsitlarga juda o‘xshash suyak iligi yoki limfatik hujayralar, gemoglobin bilan bo‘yalgan va qizil qon tanachalariga o‘tish bosqichidagi hujayralar deb hisoblanadigan hujayralar, ichida qizil donachalari bo‘lgan rangsiz hujayralar hamda ko‘p yadroli yirik («gigant») hujayralar — miyeloplastlar uchraydi.

Qizil (faol) suyak iligi (lot. medulla ossium rubra) — miyeloid to‘qima bo‘lib, u limfoid to‘qima kabi ikkita asosiy tarkibiy qismdan iborat: stromal — stroma, u gemopoetik (qon yaratuvchi) hujayralar uchun mikromuhit vazifasini bajaradi; ikkinchisi esa gemal komponent — rivojlanishning turli bosqichlaridagi qonning shaklli elementlaridan iborat.

Stroma retikulyar to‘qima, osteogen, semiz, yog‘, adventitsial, endotelial hujayralar va hujayralararo moddadan tashkil topgan.

Yosh, bo‘linayotgan hujayralar to‘plami bo‘lgan qizil suyak iligi yuqori nurlanishga sezgirlikka ega va ionlashtiruvchi nurlanish ta’sirida birinchi bo‘lib zararlanadi.

Sariq (nofaol) suyak iligi (lot. medulla ossium flava) — yog‘ to‘qimasi bo‘lib, uning tarkibida alohida orolchalar (stromalar) shaklida retikulyar to‘qima mavjud. Ontogenez davomida 25 yoshga kelib qizil suyak iligi o‘rnini bosadi. Sariq suyak iligi naysimon suyaklarning ilik kanallarida va suyaklarning g‘ovak moddasi ning ayrim kataklarida joylashadi. Ko‘p qon yo‘qotilganda sariq suyak iligi o‘rnini qizil suyak iligi egallashi mumkin.

Shilliqsimon (jelatinsimon) suyak iligi  — hujayralari kam, quyuq, shilliqsimon massa. U bosh suyagining rivojlanayotgan suyaklarida hosil bo‘ladi[manba 1920 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Stromal asosda yog‘ to‘planishi va miyeloid elementlar soni kamayishi natijasida qizil suyak iligi sariq suyak iligiga aylanadi. Yog‘ va miyeloid elementlar yo‘qolganda esa u shilliqsimon suyak iligiga o‘xshab qoladi.

Suyak iligi bosh miya va orqa miyadan butunlay farq qiladi. U nerv tizimiga kirmaydi va unda neyronlar mavjud emas.

Suyak iligining oziq-ovqatda qo‘llanilishi

Pechda pishirilgan suyak iligi — qoramol, buzoq yoki qo‘y suyaklaridan tayyorlanadigan taom. Suyaklar uzunasiga yoki ko‘ndalangiga kesilib, ichidagi yog‘ eriguncha va ilik yumshaguncha duxovkada pishiriladi. Bu taom dunyoning ko‘plab xalqlari oshxonasida tansiq ne’mat hisoblanadi.

Suyak iligini oziq-ovqat sifatida iste’mol qilish qadim zamonlardan ma’lum. Arxeologik topilmalar tarixdan avvalgi davrlardayoq odamlar to‘yimli va yog‘li ilikni olish uchun hayvon suyaklarini chaqishganini ko‘rsatadi. O‘rta asrlarda Yevropada suyak iligi quvvatni tiklovchi to‘yimli oziq hisoblangan. Zamonaviy gastronomiyada bu taom fransuz va britan oshxonalari tufayli ommalashgan.

Uni tayyorlash uchun odatda naysimon suyaklar  — masalan, boldir yoki katta boldir suyaklari ishlatiladi. Suyaklarga tuz va murch sepilib, taxminan 200 °C haroratda 15-20 daqiqa davomida, ichidagi ilik yumshab, suyak devoridan ajrala boshlaguncha pishiriladi. Suyak iligi issiq holda, ko‘pincha qovurilgan non bilan, unga surtib yeyish uchun tortiladi.

Suyak iligi yog‘larga, jumladan omega-3 va omega-6 yog‘ kislotalariga boy; tarkibida A va K vitaminlari, temir hamda fosfor ham bor. Oshpazlikda u to‘yingan ta’mi va qaymoqsimon tuzilishi uchun qadrlanadi.

Adabiyotlar