Adashgan nerv (lot. nervus vagus) — o‘ninchi juft bosh miya nervlari (X juft), juft nerv. U bosh miyadan boshlab qorin bo‘shlig‘igacha davom etadi. U quyidagi sohalardagi a’zolarni innervatsiya qiladi: bosh, bo‘yin, ko‘krak va qorin bo‘shliqlari.

Aralash nerv hisoblanadi — tarkibida harakatlantiruvchi, sezuvchi va vegetativ (parasimpatik) nerv tolalari mavjud. Quyidagilarni ta’minlaydi:

• quyidagi mushaklarning harakatlantiruvchi innervatsiyasini: yumshoq tanglay, halqum, hiqildoq, shuningdek, ko‘ndalang-targ‘il mushaklar qizilo‘ngach;
• quyidagilarning parasimpatik innervatsiyasini: silliq mushaklar o‘pka, qizilo‘ngach, oshqozon va ichak ( taloq bukilmasigacha bo‘lgan chambar ichak), shuningdek, yurak mushagi. Shuningdek, oshqozon va oshqozon osti bezi bezlarining sekretor faoliyatiga ta’sir qiladi.;
• quyidagilarning sezuvchi innervatsiyasini: halqumning pastki qismi va hiqildoq shilliq qavati, terining quloq orqasidagi qismi hamda tashqi eshituv yo‘li, nog‘ora pardasi va bosh miyaning qattiq pardasining kalla suyagi orqa chuqurchasidagi qismini.

Adashgan nerv bosh miya nervlari orasida eng uzuni bo‘lib, deyarli butun tana bo‘ylab o‘tadi («kezib yuradi»). Buning sababi shundaki, u innervatsiya qiladigan a’zolar insonning uzoq ajdodlarida bosh miyaga yaqin joylashgan, evolyutsiya davomida esa undan ancha uzoqlashgan. Shunga mos ravishda nervning uzunligi ham ortgan.

Bosh miyaning pastki yuzasida adashgan nerv 10—15 ta ildizcha shaklida uzunchoq miyaning oliva ortidagi qismidan chiqadi. Yon tomonga va pastga yo‘nalib, u kalla suyagini bo‘yinturuq teshigining old qismi orqali til-halqum va qo‘shimcha nervlar bilan birga tark etadi va ular orasida joylashadi. Bo‘yinturuq teshigi sohasida adashgan nerv yuqori tugun (lot. ganglion superius) hisobiga yo‘g‘onlashadi, undan biroz pastroqda, 1,0—1,5 sm masofada, kattaroq ikkinchi tugun — pastki tugun (lot. ganglion inferius).

Ushbu tugunlar oralig‘ida unga qo‘shimcha nervning ichki shoxi qo‘shiladi. Pastga tusharkan, adashgan nerv bo‘yinda ichki bo‘yinturuq venaning old-orqa yuzasiga (lot. v.jugularis interna) joylashib, ko‘krak qafasining yuqori teshigigacha davom etadi; u mazkur vena bilan dastlab ichkariroqda joylashgan ichki uyqu arteriyasi (lot. a.carotis interna), so‘ngra umumiy uyqu arteriyasi (lot. a.carotis communis).

Adashgan nerv ichki bo‘yinturuq vena va umumiy uyqu arteriyasi bilan birgalikda yagona biriktiruvchi to‘qima g‘ilofida joylashib, bo‘yinning qon tomir-nerv tutamini hosil qiladi.

Ko‘krak qafasining yuqori teshigi sohasida adashgan nerv o‘mrov osti arteriyasi (lot. a.subclavia) (orqada) va o‘mrov osti venasi (lot. v.subclavia) (oldinda) orasida joylashadi.

Ko‘krak bo‘shlig‘iga kirgach, chap adashgan nerv aorta yoyining old yuzasida, o‘ng adashgan nerv esa o‘ng o‘mrov osti arteriyasi boshlang‘ich qismining old yuzasida joylashadi. So‘ng ikkala adashgan nerv biroz orqaga burilib, bronxlarning orqa yuzasini aylanib o‘tadi va qizilo‘ngachga yaqinlashadi. Bu yerda ular ko‘plab yirik va mayda nerv shoxlariga ajralib, alohida nerv poyasi shaklini yo‘qotadi.

Chap va o‘ng adashgan nervlarning shoxlari qizilo‘ngachning old (asosan chap nervdan) va orqa (asosan o‘ng nervdan) yuzalariga yo‘nalib, qizilo‘ngach chigalini hosil qiladi (lot. plexus oesophageus).

Mazkur chigal shoxlaridan qizilo‘ngach teshigi (lot. ostium oesophageum) diafragmaning shu teshigi sohasida oldingi va orqa adashgan nerv poyalari (lot. trunci vagales anterior et posterior) hosil bo‘ladi. Ular qizilo‘ngach bilan birga qorin bo‘shlig‘iga kiradi. Oldingi poya ham, orqa poya ham chap va o‘ng adashgan nervlar tolalarini o‘z ichiga oladi.

Qorin bo‘shlig‘ida adashgan nerv poyalari bir qancha shoxlarni qorin a’zolariga va quyosh chigaliga yuboradi.

Har bir adashgan nerv o‘z yo‘li bo‘ylab to‘rtta bo‘limga bo‘linadi: bosh, bo‘yin, ko‘krak va qorin.

Adashgan nervning bo‘yin bo‘limi

Adashgan nervning bo‘yin bo‘limi pastki tugundan qaytuvchi hiqildoq nervi (lot. nervus laryngeus reccurens) ajraladigan joygacha davom etadi. Ushbu bo‘limda adashgan nervdan quyidagi shoxlar chiqadi:

1. Halqum shoxlari (lot. rr. pharyngei) ko‘pincha pastki tugundan, ba’zan esa undan quyiroqda boshlanadi. Ikkita shox farqlanadi: yuqorigi — kattaroq, pastki — kichikroq. Shoxlar ichki uyqu arteriyasining tashqi yuzasi bo‘ylab oldinga va biroz ichkariga yo‘naladi, til-halqum nervi hamda simpatik poya (lot. truncus sympathicus) shoxlari bilan qo‘shilib, halqumning o‘rta qisuvchi mushagi ustida halqum chigalini (lot. plexus pharyngeus) hosil qiladi. Bu chigaldan chiqqan shoxlar halqum mushaklari va shilliq qavatini innervatsiya qiladi. Bundan tashqari, yuqori shoxdan tanglay pardasini ko‘taruvchi mushakka va tilcha mushagiga nervlar boradi.

2. Yuqori hiqildoq nervi (lot. n. laryngeus superior) pastki tugundan boshlanadi. U ichki uyqu arteriyasi bo‘ylab pastga yo‘nalib, yuqori bo‘yin simpatik tuguni (lot. ganglion cervicale superius) va halqum chigalidan shoxlar qabul qiladi hamda hiqildoqning yon yuzasiga yetib boradi. Ungacha nerv quyidagi shoxlarga bo‘linadi:

• tashqi shox (lot. r. externus) halqumning shilliq qavatini, qisman qalqonsimon bezni, shuningdek, halqumning pastki qisuvchi mushagi va uzuksimon-qalqonsimon mushakni innervatsiya qiladi; bu shox ko‘pincha tashqi uyqu chigali;
• bilan tutashadi; ichki shox (lot. r. internus) yuqori hiqildoq arteriyasi bilan birga o‘tadi, qalqonsimon-tilosti pardasini teshib o‘tadi va shoxlari orqali hiqildoqning (ovoz tirqishidan yuqoridagi) shilliq qavatini, hiqildoq usti qopqog‘ini hamda til;
• ildizining bir qismini innervatsiya qiladi; pastki hiqildoq nervi bilan tutashtiruvchi shox (lot. r. communicans (cum nervo laryngeo inferiori)) yuqori hiqildoq nervining ichki shoxidan chiqadi.

3. Yuqori bo‘yin yurak nervlari (lot. nn. cardiaci cervicales superiores) 2—3 ta bo‘lib, adashgan nerv poyasidan ajraladi va umumiy uyqu arteriyasi bo‘ylab yo‘naladi. O‘ng adashgan nerv shoxlari yelka-bosh poyasining (lot. truncus brachiocephalicus) oldidan, chap nerv shoxlari esa aorta yoyining oldidan o‘tadi. Bu yerda ular simpatik poyaning yurak shoxlari bilan qo‘shilib, yurakka yetgach, yurak chigali tarkibiga kiradi (lot. plexus cardiacus).

4. Pastki bo‘yin yurak nervlari (lot. nn. cardiaci cervicales inferiores) yuqorigi nervlarga qaraganda ko‘proq va ancha yo‘g‘on bo‘lib, qaytuvchi hiqildoq nervidan biroz pastroqda ajraladi. Yurakka yo‘nalgan shoxlar adashgan nerv va simpatik poyadan keladigan boshqa yurak shoxlari bilan tutashadi hamda yurak chigalining hosil bo‘lishida ishtirok etadi.

5. Qaytuvchi hiqildoq nervi (lot. n. laryngeus reccurens) asosiy poyadan o‘ng tomonda o‘mrov osti arteriyasi, chap tomonda esa aorta yoyi sathida ajralib chiqadi. Ular mazkur tomirlarni pastdan, oldindan orqaga qarab aylanib o‘tib, traxeya va qizilo‘ngach orasidagi egat bo‘ylab yuqoriga ko‘tariladi hamda oxirgi shoxlari bilan hiqildoqqa yetadi.

Qaytuvchi hiqildoq nervi o‘z yo‘li davomida bir qator shoxlar beradi:

• traxeya shoxlari (lot. rr. tracheales) traxeyaning pastki qismi old yuzasiga yo‘naladi. Ular yo‘l-yo‘lakay simpatik shoxlar bilan qo‘shilib, traxeyaga yetib boradi;
• qizilo‘ngach shoxlari (lot. rr. esophagei) qizilo‘ngachni innervatsiya qiladi;
• pastki hiqildoq nervi (lot. n. laryngeus inferior) qaytuvchi hiqildoq nervining oxirgi shoxi hisoblanadi. Yo‘li bo‘ylab u oldingi va orqa shoxlarga bo‘linadi. Oldingi shox lateral uzuksimon-cho‘michsimon, qalqonsimon-cho‘michsimon, qalqonsimon-hiqildoq qopqog‘i, ovoz va cho‘michsimon-hiqildoq qopqog‘i mushaklarini innervatsiya qiladi. Orqa shox yoki ichki hiqildoq shoxi bilan tutashtiruvchi shox (lot. r. communicans cum nervo laryngeo superiori) tarkibida ham harakatlantiruvchi, ham sezuvchi tolalar mavjud. Sezuvchi tolalar hiqildoqning ovoz tirqishidan pastdagi shilliq qavatiga boradi. Orqa shoxning harakatlantiruvchi tolalari orqa uzuksimon-cho‘michsimon va ko‘ndalang cho‘michsimon mushaklarni innervatsiya qiladi.

Bundan tashqari, adashgan nervning bo‘yin bo‘limida yana bir nechta tutashtiruvchi shoxlar mavjud:

1. yuqori bo‘yin simpatik tuguni bilan;
2. til osti nervi,
3. bilan; qaytuvchi hiqildoq nervi va simpatik poyaning bo‘yin-ko‘krak tuguni o‘rtasida.

Adashgan nerv aralash nerv bo‘lib, tarkibida harakatlantiruvchi, sezuvchi va parasimpatik tolalar bor. Shunga muvofiq, unda bir nechta yadrolardan kelgan tolalar o‘tadi. Ta’kidlash kerakki, adashgan nerv tolalari boshlanadigan yadrolardan, shuningdek, til-halqum va qo‘shimcha nervlarning tolalari ham boshlanadi.

Harakatlantiruvchi tolalar ikki ma’noli yadrodan (lot. nucleus ambiguus), ya’ni til-halqum va qo‘shimcha nervlar uchun ham umumiy bo‘lgan yadrodan boshlanadi. U retikulyar formatsiyada, adashgan nervning orqa yadrosidan chuqurroqda, adashgan nerv uchburchagi (lot. trigonum n.vagi) proyeksiyasida joylashgan. U bosh miyaning ikkala yarimsharidan kortikonuklear yo‘llar orqali yadro usti impulslarini oladi. Shu sababli markaziy tolalarning bir tomonlama uzilishi uning funksiyasini sezilarli darajada buzmaydi. Yadro aksonlari mushaklar yumshoq tanglay, halqum, hiqildoq va qizilo‘ngach yuqori qismining ko‘ndalang-targ‘il mushaklarini innervatsiya qiladi. Ikki ma’noli yadro uch shoxli nerv (lot. nucleus tractus spinalis n. trigeminining orqa miya yadrosidan va yakka yo‘l yadrosidan (lot. nucleus tractus solitarii) ( ta’m sezish tolalari uchun uzatish markazidan) impulslar oladi. Bu yadrolar nafas va hazm yo‘llarining shilliq qavatidan boshlanadigan hamda yo‘tal, va qusish reflekslarini yuzaga keltirishga mas’ul reflektor yoylar tarkibiga kiradi..

Adashgan nervning orqa yadrosi (lot. nucleus dorsalis n.vagi) rombsimon chuqurchaning adashgan nerv uchburchagi chuqurligida joylashgan. Adashgan nerv orqa yadrosining aksonlari preganglionar parasimpatik tolalardir. Qisqa postganglionar tolalar o‘pka, ichakning silliq mushaklariga, chambar ichakning taloq bukilmasigacha bo‘lgan qismiga hamda yurak mushagiga harakatlantiruvchi impulslar yuboradi. Ushbu parasimpatik tolalarning qo‘zg‘atilishi yurak ritmining sekinlashishiga, bronxlar silliq mushaklarining qisqarishiga sabab bo‘ladi. Hazm yo‘lida oshqozon shilliq qavati bezlari va oshqozon osti bezi sekretor faoliyati kuchayadi..

Adashgan nervning orqa yadrosi gipotalamus, hid bilish tizimi, retikulyar formatsiyaning vegetativ markazlari va yakka yo‘l yadrosidan afferent impulslar oladi. Karotid glomus devoridagi baroretseptorlardan impulslar til-halqum nervi orqali uzatiladi va arterial qon bosimini boshqarishda ishtirok etadi. Karotid tanachadagi xemoretseptorlar kislorodning qondagi miqdorini boshqarishda qatnashadi. Aorta yoyi va paraaortal tanachalarning retseptorlari ham o‘xshash vazifalarni bajaradi; ular impulslarni adashgan nerv orqali uzatadi.

Shuni ta’kidlash kerakki, umurtqa yonidagi simpatik tugun hujayralaridan keladigan postganglionar simpatik tolalar ham adashgan nerv tarkibiga qo‘shilib, uning shoxlari bo‘ylab yurak, qon tomirlari va ichki a’zolarga tarqaladi.

Nucleus alae cinereae yadrosida umumiy sezuvchanlikning ikkinchi neyronlari tanalari joylashgan bo‘lib, ular til-halqum va adashgan nervlar uchun umumiydir. Birinchi neyronlar tanalari esa mazkur nervlarning bo‘yinturuq teshigi sohasidagi yuqori va pastki gangliyalarida joylashadi. Adashgan nervning afferent (sezuvchi) tolalari innervatsiya qiladi: halqum pastki qismi va hiqildoqning shilliq qavatini, quloq orqasidagi teri qismi va tashqi eshituv yo‘lining bir qismini, nog‘ora pardani hamda kalla suyagi orqa chuqurchasidagi qattiq miya pardasini.

Adashgan nerv shikastlanishiga kalla suyagi ichidagi va periferik omillar sabab bo‘lishi mumkin. Intrakranial sabablarga o‘sma, gematoma, tromboz, tarqoq skleroz, sifilis, yon amiotrofik skleroz, siringobulbiya, meningit va anevrizma kiradi. Periferik sabablarga nevrit (alkogolga, difteriyaga, viruslarga bog‘liq yoki qo‘rg‘oshin, margimush bilan zaharlanishda), o‘sma, bez kasalliklari, jarohat va aorta anevrizmasi kirishi mumkin.

Adashgan nervning ikki tomonlama to‘liq falajlanishi qisqa muddatda o‘limga olib keladi. Bir tomonlama shikastlanishda zararlangan tomondagi yumshoq tanglay osilib qoladi, «a» tovushini aytganda o‘sha tomoni harakatsiz bo‘ladi yoki harakati sustlashadi. Tanglay tilchasi sog‘lom tomonga og‘adi. Bundan tashqari, bir tomonlama zararlanishda ovoz boylami falajlanib, ovoz xirillaydi. Halqumning zararlangan tomonidagi shilliq qavatdan chaqiriladigan halqum refleksi yo‘qolishi mumkin. Shuningdek, yengil disfagiya va vaqtincha taxikardiya hamda aritmiya ham kuzatilishi mumkin.

Adashgan nervlar funksiyasining ikki tomonlama pasayishi afoniya (ovoz boylamlari falajlanishi yoki kuchli parezi tufayli ovozning jarangdorligi yo‘qolishi) yoxud dizartriya ko‘rinishidagi nutq buzilishini keltirib chiqarishi mumkin (nutq harakat apparati mushaklarining parezi tufayli ovozning jarangdorligi pasayishi va tembrining o‘zgarishi, unli va ayniqsa undosh tovushlar talaffuzining buzilishi, nutqning burun ohangida chiqishi). Shuningdek, disfagiya — yutishning buzilishi (suyuq ovqatga qalqib ketish, har qanday ovqatni, ayniqsa suyuqlikni yutish qiyinlashishi) ham xosdir. Ushbu uch belgidan iborat majmua (disfoniya, dizartriya, disfagiya) adashgan nervning yutish va nutq jarayonida ishtirok etuvchi halqum, yumshoq tanglay, tanglay pardasi va hiqildoq usti qopqog‘i ko‘ndalang-targ‘il mushaklariga harakatlantiruvchi tolalar yuborishi bilan bog‘liq. Yutish refleksining susayishi bemorning og‘iz bo‘shlig‘ida so‘lak, ba’zan oziq-ovqat to‘planishiga, suyuqlik va qattiq ovqat bo‘lakchalari hiqildoqqa tushganda yo‘tal refleksining pasayishiga olib keladi. Bularning barchasi bemorda aspiratsion pnevmoniya rivojlanishiga sharoit yaratadi.

Adashgan nervlar ko‘krak bo‘shlig‘ining barcha a’zolari va qorin bo‘shlig‘i a’zolarining aksariyatiga parasimpatik tolalar olib borgani sababli, ularning qo‘zg‘alishi bradikardiya, bronx va qizilo‘ngach spazmlari, peristaltikaning kuchayishi, oshqozon hamda o‘n ikki barmoq ichak shirasi ajralishining ko‘payishi va boshqalarga olib kelishi mumkin. Bu nervlar funksiyasining pasayishi nafas olish buzilishlari, taxikardiya, hazm yo‘li bezlari fermentativ faoliyatining susayishi va boshqa holatlarga sabab bo‘ladi.

Ovozning jarangdorligi aniqlanadi — u susaygan yoki butunlay yo‘qolgan (afoniya) bo‘lishi mumkin; shu bilan birga tovushlarni aniq talaffuz qilish tekshiriladi. Bemordan «a» tovushini aytish, bir necha so‘z gapirish va undan keyin og‘zini ochish so‘raladi. Tanglay va tilcha ko‘zdan kechiriladi, yumshoq tanglay osilib qolmaganligi hamda tilchaning simmetrik joylashganligi aniqlanadi.

Tekshiriluvchining yumshoq tanglayi qanday qisqarishini aniqlash uchun undan og‘zini katta ochgan holda «e» tovushini aytish so‘raladi. n. vagus shikastlanganda tanglay pardasi falajlangan tomonda harakatdan ortda qoladi. Shpatel yordamida tanglay va halqum reflekslari tekshiriladi. Shuni yodda tutish kerakki, halqum va yumshoq tanglay reflekslarining ikki tomonlama susayishi sog‘lom odamlarda ham uchrashi mumkin. Ularning bir tomonda susayishi yoki yo‘qolishi IX va X juft nervlar shikastlanishining belgisi hisoblanadi.

Yutish funksiyasi bir qultum suv yoki choy bilan tekshiriladi. Disfagiya bo‘lsa, bemor bir qultum suv ichgandayoq qalqib ketadi.

Ovoz boylamlarining holatini aniqlash uchun laringoskopiya o‘tkaziladi.

1. Knipovich N. M. Adashgan nerv // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
2. Bing Robert. Bosh miya va orqa miyaning topik diagnostikasi kompendiumi. Nerv markazlari kasalliklari va shikastlanishlarining klinik joylashuvini aniqlash bo‘yicha qisqa qo‘llanma. Ikkinchi nashrdan tarjima. — P. P. Soykin bosmaxonasi, 1912.
3. Gusev Ye. I., Konovalov A. N., Burd G. S. Nevrologiya va neyroxirurgiya: darslik. — Moskva: Meditsina, 2000.
4. Duus P. Nevrologiyada topik tashxis. Anatomiya. Fiziologiya. Klinika. — Moskva: «Vazar-Ferro» nashriyot-matbaa markazi, 1995.
5. S. M. Vinichuk, Ye. G. Dubenko, Ye. L. Macheret va boshqalar. Nerv kasalliklari (ukrain tilida). — Kiyev: Zdorovya, 2001.
6. Pulatov A. M., Nikiforov A. S. Nerv kasalliklari propedevtikasi: tibbiyot institutlari talabalari uchun darslik. — 2-nashr. — Toshkent: Meditsina, 1979.
7. Sinelnikov R. D., Sinelnikov Ya. R. Inson anatomiyasi atlasi: o‘quv qo‘llanma. — 2-nashr, stereotip — 4 jildda. — Moskva: Meditsina, 1996. — J. 4.
8. Triumfov A. V. Nerv tizimi kasalliklarining topik diagnostikasi. — Moskva: «MEDpress» MChJ, 1998.