| Meksika qo‘ltig‘i | |
|---|---|
Meksika qo‘ltig‘ining uch o‘lchamli tasviri | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 1 543 000 km² |
| Hajmi | 2 332 000 km³ |
| Eng katta chuqurligi | 3800 m |
| Joylashuvi | |
| 25°22′00″ sh. k. 90°23′00″ g‘. u.HGЯO | |
| Mamlakat | |

Meksika qo‘ltig‘i (isp. Golfo de México, ingl. Gulf of Mexico, frans. Golfe de Mexique, AQSHda 2025 yildan boshlab rasmiy nomi ingl. Gulf of America — «Amerika qo‘ltig‘i») — ichki dengiz bo‘lib, u Atlantika okeanining g‘arbiy qismida joylashgan. Shimoli-g‘arb, shimol va sharqdan AQSH (shtatlari: Florida, Alabama, Missisipi, Luiziana va Texas), janub va janubi-g‘arbdan esa Meksika (shtatlari: Tamaulipas, Verakrus, Tabasko, Kampeche, Yukatan) sohillari, shuningdek, janubi-sharqdagi Kuba oroli bilan chegaralangan. Qo‘ltiqning maydoni — 1543 ming km², uning qariyb yarmi materik shelfi suvlariga to‘g‘ri keladi; suv hajmi 2,332 dan 2,434 mln km3.
Yozda isiydigan qo‘ltiq suvlari energiyasi kuchli tropik bo‘ronlar va qudratli dovullar shakllanishiga zamin yaratadi. Ularning eng yiriklari (Katrina, Gustav, Ivan va boshqalar) deyarli har yili qirg‘oqbo‘yi hududlarida vayronkor oqibatlarga olib keladi. Qo‘ltiq uning sohillarida joylashgan davlatlar uchun muhim iqtisodiy ahamiyatga ega. U dunyodagi eng iliq suv havzalaridan biridir.
Meksika qo‘ltig‘i taxminan 300 million yil avval tektonika (litosfera plitalari harakati) natijasida shakllangan. Qo‘ltiq suv yuzasining shakli kengligi taxminan 1,5 ming kilometr bo‘lgan ovalni eslatadi. Tubini cho‘kindi jinslar qoplagan. U AQSH va Kuba orasidagi Florida bo‘g‘ozi orqali Atlantika okeani bilan, Kuba va Meksika orasidagi Yukatan bo‘g‘ozi orqali esa Karib dengizi bilan tutashadi. Meksika qo‘ltig‘i va Karib dengizi ba’zan birgalikda Amerika O‘rta dengizi deb ataladi. Atlantika okeani bilan aloqasi nisbatan cheklanganligi tufayli qo‘ltiqda suv ko‘tarilishi va qaytishi kuchsiz kuzatiladi.
Kelib chiqishi
Keng qabul qilingan qarashga ko‘ra, qo‘ltiq taxminan 300 million yil avval litosfera plitalarining harakati (plitalar tektonikasi) natijasida shakllangan. 2002 yilda geolog Maykl Stenton qo‘ltiq kelib chiqishi haqida muqobil farazni — taxminan perm davrining oxirida (taxminan 252 mln yil avval) yirik meteorit to‘qnashuvi natijasida hosil bo‘lganini ilgari surdi. Biroq qo‘ltiq geologiyasi bo‘yicha mutaxassislar bu farazni qo‘llab-quvvatlamadi. Stentonning isbotlanmagan farazini Yukatan sohilidagi yirik zarba krateri — Chiksulub bilan adashtirmaslik kerak: diametri taxminan 180 km bo‘lgan bu krater, ehtimol, taxminan 65 million yil avval asteroid tushishi natijasida hosil bo‘lgan.
Tarixi
Yevropaliklarning Buyuk geografik kashfiyotlar davri boshlanishidan oldin qo‘ltiq sohillarida rivojlanishning turli bosqichlarida bo‘lgan Amerikadagi ko‘plab mahalliy hindu qabilalari yashagan. Janubda — Meksikaning Yukatan yarimorolida xo‘jalik jihatdan ancha rivojlangan, qul mehnatiga asoslangan mayyalar va atsteklar sivilizatsiyalari yirik shaharlari va rivojlangan infratuzilmasi bilan ravnaq topgan. Kubada kariblar va aravaklar qabilalari yashagan. Qo‘ltiqning salqinroq shimoliy sohillarida ovchilik va terimchilik bilan shug‘ullanuvchi qabilalar (choktolar) urug‘-qabila va jamoa tuzumi bosqichida yashagan. Yevropaliklarning kelishi, ayniqsa, yevropa davlatlarining qo‘ltiq suvlari va sohillarini nazorat qilish uchun kurashi mintaqadagi mahalliy jamoalarning an’anaviy turmush tarzini asta-sekin izdan chiqardi. Ispan (Ispaniya Meksikasi, Ispaniya Floridasi) va fransuz (Fransiya Luizianasi, Yangi Fransiya) mustamlakachilik modellari hindular, afrikalik qullar va yevropaliklarning yagona mustamlaka imperiyasi doirasida birga yashashiga ko‘p jihatdan imkon yaratgan, ayrim hollarda esa plasaj va metislashuv kabi murosalarga yo‘l qo‘ygan. Biroq tajovuzkorroq ingliz-amerika modeli anglosaks unsurlarining mutlaq ustunligini yagona maqbul yo‘l sifatida ta’kidlagan. Luiziananing sotib olinishi, Floridaning bosib olinishi va Texasning XIX asrning birinchi yarmida qo‘lga kiritilishidan so‘ng qo‘ltiqning shimoliy qirg‘og‘i AQSH yurisdiksiyasiga o‘tdi hamda shaharlar rivoji va aholining tez ko‘payishi tufayli landshafti keskin o‘zgardi. Hozir qo‘ltiqbo‘yi aholisi etnik kelib chiqishi jihatidan nihoyatda xilma-xil: turli mamlakatlardan ko‘chib kelgan oq tanlilar, kajunlar, afroamerikaliklar, mulatlar va metislar (asosan meksikaliklar va kubaliklar).
Geografiyasi
Florida bo‘g‘ozi Meksika qo‘ltig‘ini Atlantika okeani bilan, Yukatan bo‘g‘ozi esa Karib dengizi bilan bog‘laydi. Bu bo‘g‘ozlar nisbatan tor bo‘lgani sababli suvning ko‘tarilishi va qaytishi kuchsiz namoyon bo‘ladi. Meksika qo‘ltig‘iga ko‘plab daryolar, jumladan, Missisipi daryosi, Alabama daryosi, Perl daryosi, Nueses daryosi, San-Antonio daryosi.
Meksika qo‘ltig‘ining sharqiy, shimoliy va shimoli-g‘arbiy qirg‘oqlari Florida, Alabama, Missisipi, Luiziana va Texas shtatlari bo‘ylab cho‘zilgan. Qo‘ltiqning AQSHga tegishli sohilbo‘yi uzunligi 2700 km bo‘lib, unga 33 ta yirik daryo suv quyadi; ular 31 ta shtat hududidan oqib o‘tadi. Qo‘ltiqning janubi-g‘arbiy va janubiy sohillari Meksikaning Tamaulipas, Verakrus, Tabasko, Kampeche, Yukatan shtatlari va Kintana-Rooning shimoliy chekkasi bo‘ylab joylashgan. Meksikaga tegishli qirg‘oq chizig‘i 2805 km ga cho‘zilgan. Janubi-sharqda qo‘ltiq Kuba bilan chegaradosh. Qo‘ltiq AQSH, Meksika va Kubaning muhim baliqchilik hududidir. Yukatan va Floridaning keng materik shelflari tashqi chekkalarida chuqurlikdagi oziq moddalarga boy suvlar apvelling (upwelling) jarayoni tufayli yuqoriga ko‘tariladi, bu esa yorug‘lik tushadigan (evfotik) zonada plankton o‘sishini jadallashtiradi. Natijada bu yerga baliqlar, qisqichbaqalar va kalmarlar jalb etiladi. Sanoatlashgan qirg‘oqbo‘yi shaharlaridan keladigan daryo suvlari va yog‘inlar ham sohil zonasini oziq moddalar bilan ta’minlaydi.
Atlantika okeanining iliq oqimi va dunyodagi eng kuchli okean oqimlaridan biri — Golfstrim — qo‘ltiqdan boshlanib, Karib, Yukatan va Halqasimon oqimlarning davomi sifatida shakllanadi. Suv aylanishi Halqasimon oqimdan ajralib chiqadigan antitsiklon girdoblar tufayli ham yuz beradi: ular g‘arbga siljib, oxir-oqibat tarqalib ketadi. Kampeche qo‘ltig‘idagi doimiy siklon girdobi ham suv aylanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Meksikadagi Kampeche qo‘ltig‘i Meksika qo‘ltig‘ining asosiy qismlaridan biridir. Bundan tashqari, qo‘ltiq qirg‘oqlari bo‘ylab ko‘plab katta va kichik qo‘ltiqchalar mavjud. Unga bir qancha daryolar, xususan, shimolda Missisipi va Rio-Grande, janubda esa Grixalva va Usumasinta quyiladi. Uzun va tor to‘siq orollari ham kiradigan qo‘ltiq sohilidagi quruqlik deyarli hamma joyda pasttekislikdan iborat bo‘lib, botqoqliklar, sho‘rxok nam yerlar hamda qumli plyajlar bilan ajralib turadi.
Meksika qo‘ltig‘i passiv materik chekkasining yaqqol namunasidir. Materik shelfi qirg‘oqning aksariyat qismlarida, ayniqsa Florida va Yukatan yarimorollari bo‘ylab juda keng. Shelfda dengiz burg‘ilash qurilmalari yordamida neft qazib olinadi; ularning ko‘pchiligi qo‘ltiqning g‘arbiy qismida va Kampeche qo‘ltig‘ida joylashgan. Yana bir muhim tijorat faoliyati — baliqchilik: turli olabug‘asimon baliqlar, qilichbaliqlar, shuningdek, krevetkalar va krablar ovlanadi. Ko‘plab qo‘ltiq va tor bo‘g‘ozlarda ustritsalar keng miqyosda yig‘ib olinadi. Sohilbo‘yi iqtisodiyotining boshqa muhim tarmoqlari yuk tashish, neft-kimyo mahsulotlarini qayta ishlash va saqlash, harbiy maqsadlarda foydalanish, qog‘oz ishlab chiqarish va turizmdir.
Qo‘ltiqdagi iliq suv kuchli Atlantika dovullarini energiya bilan ta’minlab, 2005 yildagi Katrina dovuli kabi ko‘plab odamlarning halok bo‘lishi va katta vayronagarchilikka sabab bo‘lishi mumkin. Atlantika okeanida dovul chuqurlikdagi sovuq suvni yuzaga ko‘taradi va uning ortidan yangi dovul kelish ehtimolini kamaytiradi (chunki dovul shakllanishining asosiy shartlaridan biri iliq suvdir). Biroq qo‘ltiq nisbatan sayoz: dovul o‘tganda suv harorati pasayishi mumkin, ammo tez orada yana ko‘tarilib, keyingi tropik bo‘ronni ham quvvatlay oladi.
Qo‘ltiq seysmik jihatdan xavfli hudud hisoblanadi. Shunga qaramay, tarix davomida faqat kuchsiz silkinishlar (odatda Rixter shkalasi bo‘yicha 5,0 yoki undan past) qayd etilgan. Zilzilalar dengiz tubidagi cho‘kindilar og‘irligi va Yer po‘stining unga moslashuvi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir tufayli yuz berishi mumkin.
Gidrografiyasi
Qirg‘oq chizig‘i nihoyatda egri-bugri bo‘lib, ayniqsa dovullar mavsumidan keyin doim o‘zgarib turadi. Sohillar, asosan, yotiq, ayrim joylarda esa kuchli botqoqlashgan (Evergleyds botqoqliklari). Sohil bo‘ylab qum tillari, sayozliklar, suvosti qumtepalar, kichik va katta orollar (Galveston oroli, Dofin-Aylend va boshqalar) cho‘zilgan. Shu bilan birga, shimoldan quyiladigan daryolar (ayniqsa, Missisipi) olib kelgan oqiziqlar tufayli qo‘ltiqning shimoliy qismi asta-sekin sayozlashmoqda. Shunga qaramay, plyajlar va kichik orollarning eroziyasi natijasida qo‘ltiq suv yuzasi maydoni kengayishga moyil. Deyarli yo‘qolib ketgan Shandelyur orollari ham shunday orollardan bo‘lib, ular Luiziana yaqinida joylashgan. Qo‘ltiqning shimoliy qismida ko‘plab kichik qo‘ltiqlar, ko‘rfazchalar va bandargohlar (Mobil qo‘ltig‘i va boshqalar), shuningdek, lagunalar va limanlar (Ponchartren, Born, Morepa kabi suv havzalari Luizianada joylashgan) mavjud.
Hayvonot dunyosi
- Delfinlar
- Akulalar
- Buqa akulasi (juda tajovuzkor va inson uchun ayniqsa xavfli)
- Oq akula (inson uchun juda xavfli)
- Limon akulasi
- Bolg‘abosh akula
- Skatlar

Aholisi
Sohilbo‘yidagi eng yirik shaharlar: Meksika: Kampeche, Verakrus, Tampiko; Kuba: poytaxt Gavana, AQSH: Tampa, Sent-Pitersberg, Pensakola Florida shtatida, Mobil — Alabama shtatida, Yangi Orlean — Luiziana shtatida, Biloksi, Galfport va Paskagula — Missisipi shtatida, Xyuston, Galveston va Korpus-Kristi — Texas shtatida. XX asrning ikkinchi yarmida qo‘ltiqbo‘yi hududida shaharlarning tez o‘sishi va aholi zichligining ortishi kuzatildi. Ayniqsa, kurortlar va neft-gaz markazlari (Xyuston).
Xo‘jalik ahamiyati
Meksika qo‘ltig‘ining shelfida katta neft va tabiiy gaz zaxiralari to‘plangan. Bu foydali qazilmalar, asosan, neft platformalari/neft minoralari yordamida qazib olinadi. Baliqchilik jadal rivojlangan: ham sanoat miqyosidagi (tunets), ham havaskorlik baliq ovlash (akula) mavjud. Sayoz qo‘ltiqlarda krevetkalar yetishtiriladi. Qo‘ltiq kemalar qatnovi uchun muhim ahamiyatga ega; sohillarida AQSH, Meksika va Kubaning ko‘plab portlari joylashgan.
Dam olish imkoniyatlari
AQSH janubidagi eng yirik suv havzasi sifatida qo‘ltiq an’anaviy ravishda muhim transport ahamiyatiga ega bo‘lgan. XX asrda u dam olish hududi sifatida ham rivojlandi. Qirg‘oqbo‘yi shtatlari hukumatlari AQSH shimolidan nafaqaga chiqqan aholini jalb qilish va shaharlar o‘sishini rag‘batlantirish maqsadida mahalliy turizm infratuzilmasiga mablag‘ kirita boshladi. 1930-yillardan buyon mamlakatning turli chekkalaridan ko‘plab odamlar qo‘ltiq sohillariga kelmoqda. Hozir bu hudud butun mamlakat aholisi, ayniqsa talabalar uchun bahorgi, kuzgi va yozgi ta’tillarni o‘tkazishning sevimli maskanidir. Ayniqsa, Panama-Siti, Pensakola, Destin (shtat: Florida), shuningdek, Orinj-Bich (shtat: Alabama) shaharlari mashhur. Qo‘ltiqning butun qirg‘og‘i turli mehmonxonalar, xususiy villalar va kondominiumlar bilan to‘la. Meksikadagi eng yirik kurort — Kankun.
Qo‘ltiq qirg‘oqlarining hammasi ham to‘laqonli dam olish uchun yaroqli emas. Kuchli botqoqlashuv, tinimsiz dovul va bo‘ronlar, issiq va nam havo, qum sifatining pastligi hamda suvning loyqaligi tufayli qo‘ltiqning shimoliy qismi, ayniqsa Missisipi daryosi quyilish joyi atrofidagi hudud dam olish uchun umuman yaroqsiz. Shunga qaramay, kam daromadli va ijtimoiy mavqei past oilalar bu yerga chodirli, mustaqil dam olish uchun keladi. Shu sababli qo‘ltiq sohili hazil tariqasida «redneklar rivyerasi» deb ataladi. Qo‘ltiqning sharqidagi ko‘proq jalb qiluvchi hududlarda (Destin va boshqalar) sayyohlarga boshqa xavf-xatarlar ham tahdid soladi: xavfli qaytish oqimlari, zaharli meduzalar va skatlarning ommaviy paydo bo‘lishi, elektr ilonbaliqlari, ko‘plab akula turlari, alligatorlar va dengiz timsohlari. Akulalar tufayli qo‘ltiqda dam olayotgan amerikaliklarning ko‘pchiligi yo umuman suvga tushmaydi (mehmonxonalar yonidagi hovuzlarda suzadi), yoki faqat oyoqlarini ho‘llab, quyoshda toblanadi.
Ekologiyasi
Qo‘ltiqning AQSHga tegishli shimoliy qismida ekologik vaziyat o‘ta noqulay. Ifloslanishning asosiy sababi — AQSH qishloq xo‘jaligi korxonalarining hosildorlikni oshirish uchun kuchli kimyoviy o‘g‘itlardan me’yoridan ortiq foydalanishidir. Qo‘ltiq shimolidagi dala va plantatsiyalardan yomg‘ir yuvib ketgan kimyoviy moddalar daryolar orqali qo‘ltiqqa yetib boradi. Ular mayda qo‘ng‘ir suvo‘tlarning ko‘payishini kuchaytiradi; suvo‘tlar ommaviy ko‘payish jarayonida atrofdagi suvning deyarli barcha kislorodini iste’mol qiladi va natijada baliqlar hamda boshqa organizmlar nobud bo‘ladi. Yana bir muammo suv bo‘yining o‘zida yirik turar joy majmualari (kondominiumlar)ning ommaviy qurilishidir. Qo‘ltiqning yotiq, botqoqli qirg‘oqlari ko‘p qavatli binolar qurish uchun mos emas. Tez-tez sodir bo‘ladigan dovullar qirg‘oqbo‘yi hududlarini tabiiy yangilash jarayonining bir qismi bo‘lsa-da, qurilish kompaniyalarini har 2—3 yilda ko‘p qavatli binolarni keng ko‘lamda ta’mirlash va qayta qurishga majbur qiladi. Bu esa qumtepalardagi ekologik muvozanatning buzilishi, qurilish chiqindilarining to‘planishi, qum sifatining yomonlashuvi, plyajlar eroziyasi, qirg‘oqbo‘yi suv bosadigan o‘tloqlari va mangrov o‘rmonlarining yo‘qolishi hamda qo‘ltiqning shimoliy qismida sho‘rlanishning ortishiga olib keladi. Bundan tashqari, kondominiumlardan chiqadigan oqova suvlar akulalarni sohilga tobora yaqinlashtiradi, sho‘rlanishning ortishi esa zaharli meduzalarning ommaviy ko‘payishiga sabab bo‘lib, dam oluvchilarga xavf tug‘diradi.

«Deepwater Horizon» platformasi
22-aprel (2010 yil) kuni portlash va 36 soat davom etgan yong‘indan so‘ng qirg‘oqdan 64 km uzoqlikda joylashgan Luiziana hududidagi neft platformasi Deepwater Horizon (BP kompaniyasiga tegishli) cho‘kib ketdi. Platforma cho‘kkanda neft qudug‘i shikastlandi va undan bir necha oy davomida okeanga neft oqib chiqdi. Bir necha oydan keyin suv qatlamida muallaq turgan neftli oqimdagi neft konsentratsiyasi ancha kamaydi; falokat sodir bo‘lgan joyda neftni parchalovchi ko‘plab mikroorganizmlar topildi.
Nomi
2025 yil boshida Donald Tramp ma’muriyati Associated Press agentligi jurnalistlariga prezidentlik tadbirlarida — Oval kabinetda, Trampning qarorgohi Mar-a-Lagoda va matbuot vakillari odatda taklif etiladigan boshqa joylarda qatnashishni taqiqladi. Bunga agentlik Trampning qo‘ltiqni qayta nomlash haqidagi farmoniga qaramay, o‘z materiallarida «Meksika qo‘ltig‘i» nomini ishlatishda davom etgani sabab bo‘ldi. Javoban AP Tramp ma’muriyatiga qarshi sudga da’vo kiritib, Oq uy Amerika fuqarolarining erkinliklariga tahdid solayotganini[ingl.], hukumatning so‘z erkinligini nazorat qilishga haqqi yo‘qligini bildirdi. 8 aprelda federal sudya Trevor Makfadden AP muxbirlarini prezident samolyoti va boshqa jurnalistlarga ochiq barcha joylarga kiritishni buyurdi. Qarorda u Birinchi tuzatishga — AQSH Konstitutsiyasidagi so‘z erkinligi haqidagi normaga — tayandi.
Adabiyotlar
- Meksika qo‘ltig‘i // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Meksika qo‘ltig‘i tadqiqotlari ma’lumotlar bazasi
- . Britannika ensiklopediyasi (11- nashr). 1911.
- Shimoliy Meksika qo‘ltig‘i va Florida sharqidagi Atlantika okeani batimetriyasi (ingl.). purl.fdlp.gov. Murojaat sanasi: 5 dekabr 2019. AQSH Geologiya xizmati
- Vest-Indiyaning hozirgi ahvoli: Yevropa davlatlari egaligidagi hududlarning batafsil tavsifi (ingl.). www.wdl.org. Murojaat sanasi: 5 dekabr 2019. Tomas Kitchin tomonidan 1778-yilda yozilgan asar. Unda Kitchin 1-bobda qo‘ltiq nima uchun «G‘arbiy Hindiston dengizi» deb atalishi kerakligini muhokama qiladi.